Týrızm salasyn damytýdyń ekonomıkalyq turǵyda jáne Qazaqstannyń tabıǵı, tarıhı, mádenı-rýhanı kelbetin ózge elderge tanytý baǵytynda ekijaqty paıdasy bar desek, tańǵajaıyptarǵa toly Mańǵystaýdyń týrızmniń naǵyz ordasy bolýǵa múmkindigi zor.
О́ńirde týrıstik áleýetti damytýda klassıkalyq, ekotýrızm, etnotýrızm jáne bıotýrızm syndy baǵyttar usynylǵanmen, olardyń júzege asyrylý obektileri úsh baǵytty qamtıdy, birinshisi – dalanyń tabıǵı erekshelikteri, qyzǵylyqty tabıǵaty bolsa, ekinshi baǵyt – adam qolymen jasalǵan qundylyqtar, sáýlet muralary.
Al, úshinshi baǵyt – Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyndaǵy týrızm. Qazaqstannyń jeti keremetiniń úsheýi Beket ata jerasty meshiti, Sherqala taýy men Qaraqııa oıpaty ornalasqan daladaǵy tulǵasy bólek taý men tas, syryn syrtyna shyǵarmaǵan kúıi sýsyǵan jal-jal sary qumdar, tereń oılarǵa bastaıtyn oıpat, tamshysymen tańǵaldyrǵan Tamshaly, alys zamandardyń ıirimine úıire jóneletin Aıraqty, bul dúnıeniń áli eshkim sheshe almaǵan jumbaǵynyń biri ózi ekendigin eske salǵandaı, adam qolymen jasaǵandaı dóp-dóńgelek shar tastar, aıdalada umyt qalǵan aınadaı appaq sor men ulan-ǵaıyr taqyr-jazyqtyqtar týrısterdi tańǵaldyra alatynyna kúmán joq.
Oblys ortalyǵy Aqtaý qalasynan eń shalǵaı óńirlerge jol tartpaı-aq, Tamshaly, Jyǵylǵan jerinen bastap, odan ári qaraı ortaǵasyrlyq Sultan epe jerasty meshitine zııarat etip, Soltústik Aqtaý silemderin qaq jaryp ótetin Qapamsaı arqyly Shaqpaq ata jerasty meshitine zııarat jasaý týrıstik sapardyń joly retinde suranyp jatyr.
Toryshtaǵy shar tastar alqabyna deıin týrısterdiń tabıǵattyń talaı tańǵajaıybyn tamashalaýǵa múmkindigi bar, odan ári joldy Sherqala-Aqmysh-Qyzylqala qalashyǵyna baǵyttap, Aıraqty taýyna mańdaı tiregen jolaýshy ári qaraı akýla tisteri shashylyp jatýymen alys oılarǵa jeteleıtin Tetıs muhıtynyń orny – Tuzbaıyr sory arqyly belgili Ústirt qyryna shyǵyp kete alady. Bozjyra jazyǵyna at sýytyp alyp, Mańǵystaýdyń oıyndaǵy Túıesý qum massıvterin basyp ótý arqyly Toqmaq múıisine kóz súısindirip, Qaraqııa oıpatyna kóńil toǵaıtyp Aqtaýǵa kelip attan túsýge bolady.
Aptaǵa sozylatyn osy marshýrttyń ózi Mańǵystaýdaǵy maqtaýly nysandardy túgel emes, alaıda shet-shetinen kórip shyǵýǵa múmkindik beredi. Al tarıhı-mádenı eskertkishterge kelsek, ólkede qazirgi tańda on úsh myńnan astam tarıhı-mádenı nysandar zerttelip, qujattaldy. Tórt júz qyryqtan astam eskertkish memlekettik qorǵaýǵa alyndy, olardyń jıyrma biri respýblıkalyq mańyzǵa ıe.
Eki júz qyryq toǵyz arheologııalyq eskertkish tolyqtaı zerttelgen desek, olarǵa tas dáýiri sońyndaǵy turǵyn keshender, qola dáýiri men erte temir dáýirindegi dinı-jerleý nysandary, ortaǵasyrlyq eski qalalar, bekinister, Uly Jibek joly boıynda ornalasqan kerýen saraılary, arheologııalyq oryndar, sáýlettiń úlken jáne shaǵyn formalary kiretin júz qyryq keshendik ansambl, sonymen qatar sáýlet pen qurylys mádenıetin tanytatyn alpys eskertkish jatady. Jerasty meshitteri, qaýym-qoıylymdardaǵy qulpytastar men tamdar erekshelikteri týrısterdi tańǵaldyratyny anyq.
Qazirgi tańda Memleket basshysynyń «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda óńirdegi týrızm basqarmasynyń aınalysýymen Mańǵystaýdyń sakraldy jáne tarıhı-mádenı kórnekti jerleriniń sıfrly kartasyn ázirleý boıynsha jumys qolǵa alyndy.
– О́ńirdiń týrıstik áleýetin damytý ári alys-jaqyndaǵy týrısterge ólke týrızmi týraly maǵlumattyń qoljetimdiligin arttyrý maqsatyndaǵy joba óz jolyna tústi. Usynysty «2GIS-Aqtaý» kompanııasy qoldap, qazirgi tańda tarıhı-mádenı jáne tabıǵı nysandardy sıfrly kartaǵa engizý boıynsha kóptegen jumystar júrgizildi jáne bul bitken jumystar tek jobanyń birinshi kezeńiniń ǵana úlesine tıedi, degen bolatyn bul jaıynda Mańǵystaý oblystyq týrızm basqarmasynyń basshysy О́.Bısaqaev.
Jańa joba aıasynda óńirdiń 24 kıeli jerleri men tarıhı-mádenı oryndary sıfrly kartaǵa engizilgen jáne bul birlesken joba Mańǵystaýdy Qazaqstannyń kıeli jerleri men kóz tartarlyq landshafty-geografııalyq jerleriniń biri retinde nasıhattaý maqsatynda tegin negizde júzege asyryldy.
Júrgizilgen jumystyń nátıjesinde «2GIS-Aqtaý» qosymshasynda nysandarǵa baratyn marshrýttar qurý múmkindigi, sonymen birge kóz tartarlyq kógildir aılaq, ıaǵnı jaǵajaı, Saýra, Tamshaly, Jyǵylǵan, Sultan epe jerasty meshiti, Qapamsaı, Shaqpaq ata, Sharlar saıy, Otpan taý, Aıraqty-Shomanaı, Sherqala, Tuzbaıyr, Sfınks, Sısem ata qorymy, Beket ata jerasty meshiti, Naıza taý, Bozjyra, Shopan ata jerasty meshiti, Radon ystyq sý kózi, Peschanyı múıisi, Toqmaq tasty jaǵajaıy, Kendirli, Qarynjaryq oıpaty jáne Býlyoıyq úńgiri syndy kórikti oryndaryna qatysty offlaın rejimindegi múmkindik paıda boldy. Olar Aqtaý qalasynan shalǵaı ornalasqandyqtan, jol-kólik qatynasy qıyndyq týǵyzady.
Ol oryndardy qajetti ınfraqurylymmen qamtamasyz etý jáne týrısterge qolaıly jaǵdaı jasaý kóp qarajatty talap etedi jáne qysqa merzim ishinde júzege asyrý múmkin emes ekendigi belgili. Demek, Mańǵystaýda týrızm salasynda jumystar aýqymdy deńgeıde qarqyn alyp ketpegenmen, bastamashylyq baǵyttar qalyptasqan.
О́ńirge týrıstik maqsatta kelýshiler sany jyl saıyn artyp keledi. Mysaly, ótken jyly ishki týrızm boıynsha Mańǵystaýdyń kórikti jerlerine 177 178 týrıst kelgen bolsa, kelý týrızmi boıynsha 28 726 adam Mańǵystaý tabaldyryǵynan attaǵan. Bul eki kórsetkish te salystyrmaly túrde qaraǵanda 2016 jylǵy deńgeıden joǵary.
Al Kaspıı teńizi jaǵalaýy óz túleýin kútip jatyr deýge bolady. Teńiz jaǵasyndaǵy eresekter úshin demalys oryndary, balalar úshin jazǵy lagerler ashýǵa bolatyn oryndardy taýyp, ol jerlerge ınfraqurylym jetkizý qajettigi týyndaıdy. Qazir teńiz jaǵalaýyndaǵy jekelegen demalys bazalary jumys isteıdi, Jańaózen qalasynan 70 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Kendirli shyǵanaǵynan kýrortty aımaq salý jobasy júrgizilýde. Qazaqstan Respýblıkasynda 2020 jylǵa deıin týrıstik salany damytý tujyrymdamasyna engizilgen Kaspıı teńizinde halyqaralyq teńiz krýızin damytý máselesi boıynsha Reseıdiń Astrahan qalalyq ákimshiligimen kelisimder júrgizildi.
Sondyqtan is basyndaǵylar Mańǵystaýda taıaýdaǵy 5 jyl ishinde naqty birneshe aımaqta qajetti ınfraqurylymdy damytýǵa erekshe mán bermek. Aldymen Aqtaý qalasynyń teńiz jaǵalaýy aımaǵynda elektr jaryǵynyń júıesin, sýmen jáne gazben qamtý, káriz júıesi, joldardy jóndeý men salý josparlanýda. Bul – qonaqúı keshenderi men demalys bazalary qurylysyn salý úshin ınvestorlar tartýǵa múmkindik beredi. 2-3 juldyzdy, ıaǵnı halyqqa qoljetimdi keshender salý qaralyp, qazirgi tańda Aqtaý qalasy ákimdigi jobalyq-smetalyq qujattamalardy ázirleýde.
Shopan ata, Beket ata kıeli oryndary jumys júrgizýdegi ekinshi baǵyt retinde anyqtaldy. Jumys barysynda Beket ataǵa deıingi 100 shaqyrymdyq jol ýchaskesin asfalttaý bastaldy. Bul joldyń 0-51 shaqyrymdyq aralyǵyn jóndeý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 1 mlrd teńge bólindi, jalpy jumystyń birinshi kezeńi dep atalǵan bul kezeń 2019 jyldyń qarasha aıynda aıaqtalmaq. Úshinshi aımaq – Mańǵystaý jáne Túpqaraǵan aýdandarynyń aýmaqtary.
Bul baǵyttaǵy birinshi kezeńde Sherqala taýy, Otpan taý, Kógez etnoaýyly, Toryshtyń shar tárizdi konkresııalary, Jyǵylǵan, Fort-Shevchenko qalasyndaǵy Muryn jyraý murajaıyna barý múmkindikteri keńeıtilip, nysandarǵa joldar salý, elektr júıesin tartyp, sýmen qamtamasyz etý josparlanǵan. Al Tamshaly, Samal, Saýra, Kógildir aılaq ekinshi kezeń jumysyna engizilgen. Atalǵan jobalardy júzege asyrý úshin 10 mlrd-tan astam teńge qajet eken. Mańǵystaý týrızmin jańasha túletý – zaman talaby.
Memleket basshysynyń Mańǵystaýda týrızm salasyn qoldap, damytýǵa tapsyrma berýi buǵan deıin belgili-belgisiz talaı múmkindikterdiń jaryqqa shyǵyp, óz dárejesinde túlep, halyq ıgiligine jaraıtyndyǵyna sendiredi. Mańǵystaý týrızmi alys-jaqynnan kelgen sheteldikterdi ǵana emes, óz otandastarymyzdy da qýantyp, qazaq dalasynyń mártebesin taǵy bir kótere túsetini anyq. О́ńirdegi týrızm salasynda bitken isten góri bitirer istiń kóp ekeni túsinikti, máselege memleket tarapynan qoldaý bolatyndyǵy salany sony serpilis, tyń túleý kútip turǵandyǵyn bildiredi.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
