Ol kóbinese ınternette otyrady. Qurylys kompanııalarynyń saıttaryndaǵy jańalyqtardy ańdıdy. Qaı qurylys kompanııasy qandaı úı salyp jatyr? Bul úıler qalanyń qaı jerinde ornalasqan? Qashan salynyp bitedi jáne salynyp jatqan páterlerdiń úleskerler úshin baǵasy qansha turady? Ony qyzyqtyratyn kóbinese osyndaı suraqtar.
Tanysymdy bul máselede qurylys nemese jyljymaıtyn múlik naryǵynyń sarapshysy dersiz. Ol qaı páterdiń baǵasy salynyp bitken soń qanshaǵa kóteriletindigin dál boljaıdy. Sonan keıin iske kirisedi. Tańdaý jasaǵan páterleriniń birine, qurylys kompanııasymen kelisimshartqa otyryp, qolyndaǵy qarjysyn quıady. Kóbinese, bir nemese eki bólmelik páterdi tańdaıdy. Sebebi shaǵyn páterlerdi satyp alýshylar kóp. Sóıtedi de álgi páterdiń salynyp bitýin kútedi. Páter salynyp bitisimen ony satady da, aqshasyn jańa qurylysqa qaıta salady.
«Men sender sekildi jalaqy almaımyn. Jalaqym 13-shi jalaqydan ǵana turady. Sebebi ózimdi ózim jumyspen qamtyǵan ınternet qyzmetkerimin ǵoı» deıdi ol bizge ázildep. Ázil bolsa da, bul sóziniń astarynda shyndyq bar. Internet onyń turmys-tirshiligine nár berip turǵan ottegi sekildi dúnıe. Ol osynyń arqasynda, eger jańa salynǵan páterdi odan ári jóndep, qatarǵa qosý qajet bolsa, qandaı qurylys zattaryn qaı jerden tıimdi baǵamen alýǵa bolatyndyǵyn da jaqsy biledi.
«Myna esiktiń baǵasy bizdiń dúkenderde 250 myń teńge turady eken, al ony Reseıdiń Novosibirindegi kombınatqa baryp, 80 myń teńgege satyp alýǵa bolady» degen keńester bere alady. Árıne, bir esik úshin sonshama jerge eshkim bara qoımas. Al 10 esik qajet bolsa, oılanýyńyzǵa týra keledi. О́ıtkeni 2,5 mıllıon teńge men 800 myń teńgeniń arasynda aıyrmashylyq bar ǵoı.
Qazir Astanada qaptap ashylyp jatqan esik satatyn dúkenderge qaraımyn da, tanysymnyń áńgimesi arqyly olardyń qaptap ketý syryn túsingendeı bolamyn. О́ıtkeni jańaǵydaı birneshe eselengen mol paıda bolmasa, dúkender ashylar ma edi.
Internet kómeginiń arqasynda úıde otyryp-aq tabys tabýdyń jolyn tapqan tanysymnyń ǵalamtor arqyly jasaıtyn basqa da paıdaly tirlikteri bolýy ábden múmkin. О́ıtkeni ekonomıkalyq turǵydan saýatty, jan-jaqty adam. Internettiń arqasynda ózine paıdaly bilimdi ala biletindigi aıtqan áńgimelerinen sezilip qalyp jatady. Osyǵan qarap onyń ómirin bir sózben jáne shartty túrde alǵanda «ınternet ishindegi ómir» dep aıtýǵa bolatyndaı.
Al taǵy bir tanysymnyń balasy tórt-bes jyl buryn elimizdegi eń úzdik joǵary oqý oryndarynyń birin bitirgen edi. Biraq el sekildi jaqsy qyzmet izdep álek bolyp jatpady. Basynda qyzmet taba almaı júr-aý dep oılaýshy edik. Biraq olaı emes eken. Jigittiń úıde otyryp-aq jasaıtyn óz kásibi bar eken. Ákesi de balasynyń tirshiligin maqtanysh qylatyn sekildi. Ýaqyt ótken saıyn jaǵdaılarynyń jaqsara túskeni de sezile bastady. Sóıtsek, ol ınternettegi jarnamalyq rolıkterge qajetti oıyndar jasap shyǵarady eken.
Internetti paıdalanýshylar jarnamadan buryn eń aldymen qyzyǵýshylyq tanytyp sol oıyndarǵa kiretin kórinedi. Sondyqtan jurt qyzyǵarlyqtaı oıyn jasap shyǵarýshylardyń eńbegi jarnama berýshiler tarapynan jaqsy baǵalanatyn sekildi. Qysqasy, oıyn ınternette ashylǵan saıyn jas jigittiń shotyna aqsha túse beredi eken.
Bul oıynǵa Qazaqstanda otyrǵan adam kirdi me, joq Fransııada otyrǵan adam kirdi me, báribir. Demek ol kóbimiz sekildi bir jerde baılanyp otyrmaı-aq óz tabysyn halyqaralyq deńgeıde taýyp júr deýge bolady. Sondyqtan onyń tabysyna elimizdegi aqsha qunsyzdanýynyń da áseri bola bermeıdi.
Árıne, bul ınternet arqyly tabys tabýǵa qatysty ózimniń estip, bilgen jaǵdaılarym. Al munyń biz áli anyq-qanyǵyna jetip úlgirmegen myńdaǵan joly bar ekeni anyq. Bir aıqyn másele, ınternet ómirimizge dendep engendigi sondaı, endi turmys-tirshiligimizge de eleýli áser ete bastady. Internet burynǵydaı aqparat taratý quraly ǵana emes, naqty tabys tabý quralyna da aınaldy.
Qazirgi ashylyp jatqan ınternet dúkender, zat shyǵaratyn kásiporyndar men qyzmet kórsetýshi mekemelerdiń saıttary sonyń bir kýási emes pe?! Maıkrosoft kompanııasynyń ıesi Bıll Geıtstiń jıyrma jyldaı buryn aıtylǵan «Bolashaqta ınternettiń syrtynda qalǵan adamdar ómirdiń de syrtynda qalady» degen sózi dál keldi.
Búgingi jastardyń, tipti eresekterdiń ómirin de ınternetsiz elestetý qıyndap barady. Sondyqtan ózimiz de birte-birte ınternet ishindegi adamǵa aınalyp kele jatqandaımyz.
Qazir WhatsApp áleýmettik jelisinde keshegi synyptastardyń, kýrstastardyń nemese birge qyzmet isteıtin áriptesterdiń óz toptaryn quryp alyp, bir-birimen júıeli habarlasyp otyrýy ádettegi jaǵdaıǵa aınaldy. Munyń bárin «chat» dep ataıtyn boldyq. Ásirese «kýrstastar chaty» degenimiz qyzyq bolady eken.
О́tken ómir qaıta oralmasa da, qaıtyp jasarmaıtyn bolsań da keshegi jastyq shaǵyńa «vızýaldy» túrde qaıta oralǵandaı bolasyń. Kýrstastar chatynyń ishi kún saıyn gý-gý áńgime, ázil-qaljyń. Sóıtip keshegi stýdenttik jyldardyń aýdıtorııasyna qaıta kirgendeı qyzyqty áser alasyń. Munyń ózi de ınternet ishindegi ómirdiń ıirimi emes pe?!
Aqparattyq tehnologııalyq quraldar men ınternettiń damýy búkil adamzatty mine, osyndaı jaǵdaıǵa ákep tiredi. Davostaǵy búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń negizin qalaýshy Klaýs Shvabtyń aıtýynsha, bul tehnologııalar damyǵan saıyn olardyń derbestik sıpaty da basym túsip kele jatqan syńaıy bar.
О́ıtkeni alǵash shyǵarylǵan úlken kompıýterler bastapqyda úlken oryn-jaılarda ornatylatyn. Keıin birte-birte ústelder ústine kóshirildi. Kishireıe kele ár adamnyń tizesinen oryn alatyndaı jaǵdaıǵa jetti. Al ınternet arqyly jumys isteıtin alaqandaı smartfondar bolsa, qazir kez kelgen oqýshynyń qaltasynda júr.
Biraq bul úrdis munymen de toqtamaıtyn sekildi. Endi chıp sekildi úlkendigi túımedeı ǵana kompıýterlik shaǵyn qurylǵylar japsyrylǵan kıimder de saýdaǵa shyǵarylǵan. Ázirge álem halyqtarynyń 10 prosentke jýyǵy osyndaı kıimderge qol jetkizse, 2025 jyldan keıin ondaı adamdardyń úlesi halyqtyń 90 prosentin quraıtyn kórinedi. 2015 jyly shyǵarylǵan Apple Watch saǵaty qazirgi smartfondardyń kóptegen qyzmetin atqara alady. Ony ınternetke de qosa alasyz. Endi mine, chıpter ornatý nátıjesinde ınternetke qosyp qoıýǵa bolatyn kıimder men basqa da qural jabdyqtar shyǵarylyp jatyr.
Demek, endigi kezekte jeke adamdardyń ǵana emes, búkil adamzattyń ómiri de ınternetke kirip ketti desek, artyq emes.
Kóptegen mamandar men sarapshylardyń paıymdaýynsha, aqparattyq tehnologııalar men sıfrly quraldardyń qarqyndy damýy adamdar densaýlyǵynyń nyǵaıýyna, ómiriniń uzarýyna ákeledi. Sebebi ár adam óz densaýlyǵyn júıeli túrde baqylaýda ustaýǵa, ıaǵnı zerttep kórýge, osyǵan qatysty derbes sheshimder qabyldaýǵa qosymsha múmkindikter alady. Bul quraldardyń basqa da paıdaly jaqtary az bolmaıdy. Soǵan sáıkes kóp mán bere bermeıtin ýaqyttyń baǵasy men quny da arta bermek.
Árıne, esh nárse tek paıdaly dúnıelerden turmaıdy ǵoı. О́ıtkeni damý dıalektıkasynyń ózi qarama-qaıshylyqtardyń birligi men kúresin bildirmeı me?! Sol sekildi aqparattyq jáne sıfrly tehnologııalardyń damýynyń keri áserleri de bolýy múmkin ekendigin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Mamandardyń, sonyń ishinde fýtýrologtardyń pikirinshe, bolashaqta adamnyń jeke ómiri men qupııalaryna kóp oryn qala bermeıtin bolady. Jalpy úrdis qoǵamda ashyqtyqqa qaraı bastap alyp kele jatyr. Bul jaman ba, jaqsy ma? Munyń ózi ár adamnyń sheshimine qatysty daýly másele.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
