Buryn otandyq agrarlyq ǵalymdar men fermerler tájirıbe jınaý úshin muhıt asýǵa májbúr bolsa, qazir elimizde dálme-dál eginshiliktiń úsh kórsetkishtik tájirıbelik polıgondary bar. Polıgondardyń birinshisi – Almaty oblysyndaǵy «Qaskeleń agroparki», ekinshisi – Aqmola oblysynyń Shortandy aýdanynda, úshinshisi – Qostanaıdaǵy «Zarechnoe» tájirıbe sharýashylyǵy bazasynda ornalasqan. О́simdik sharýashylyǵy salasyndaǵy bul ǵylymı polıgondardy qurýdaǵy negizgi maqsat – qarapaıym fermerdiń ómirin barynsha jeńildetý.
Atalǵan ınnovasııalyq joba agrarlyq sektordy alǵa bastyrýǵa tıis. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary Arman Evnıevtiń aıtýynsha, qazir kez kelgen fermer osy polıgondarǵa baryp tájirıbelik jumystardy óz kózimen zerdelep, sebý tehnologııasyn ıgerip, jańa kombaındar men traktorlardy paıdalanyp kóre alady. Mınıstrlik osyǵan erekshe nazar aýdaryp otyr. Arman Evnıev bul týraly:
– Bizdiń oıymyzsha, bıznes pen agrarlyq ǵylym tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa tıis. Ǵalymdarǵa arnaıy ótinish aıtyp, sharýalarǵa ozyq tehnologııalar týraly ǵana emes, ekonomıkanyń jaı-kúıi jaıly da aıtyp berýdi tapsyrdyq. Máselen, eginshiliktiń jańa túrine ketken shyǵyndar qanshalyqty aqtalady? Satyp alynatyn datchıkter men qurylǵylar, qosymsha jabdyqtar nesimen tıimdi? Osynyń bárin fermerler bilgeni durys. Aýyl sharýashylyǵynda jańa tehnologııalar men smart-fermalardyń qoldanylý aıasy keńeıýge tıis. Polıgonǵa kelgen fermerler ózderi ǵana úırenip qoımaı, alǵan bilimderin basqa fermerlik sharýashylyqtarǵa úırete alatyndaı dárejege jetýi kerek, – dep túsindirdi.
Burshaq tuqymdastardan tabys kóp túsedi
Buǵan deıin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Almaty oblysyndaǵy «Qaskeleń agroparkiniń» jumysyn egjeı-tegjeıli tanystyrǵan bolatyn. Shilde aıynda ótken Dala kúni aıasynda agropark aýmaǵynda amerıkalyq John Deer kompanııasynyń «pılotsyz» kombaıny kórsetilgeni belgili. Bul týraly buǵan deıin habarlaǵanbyz. Alaıda sol joly Almatydaǵy agroparktiń negizgi qyzmeti otandyq BAQ-tyń nazarynan tys qalǵandaı kórindi. Áıtpese agroparkte qolǵa alynǵan sony bastamalar, agrarlyq sektory damyǵan elderdiń tájirıbesinen alynǵan ınnovasııalyq jańalyqtar az emes.
Jalpy, «Qaskeleń agroparkiniń» negizgi jumysy bıdaı men arpa, soıa jáne júgeri sııaqty suranysqa ıe daqyldardy ósirý boıynsha jańa tehnologııalardy qoldanýǵa baǵyttalǵan. Agroparktiń bas tehnology Andreı Ageenkonyń aıtýynsha, keshen aýmaǵynda jazdyq arpanyń gektarynan 50 sentnerden artyq ónim beretin suryptary bar eken.
Almaty polıgonynda soıanyń da kóptegen otandyq jáne sheteldik suryptary usynylǵan. Mysaly, jergilikti «Lastochka» surybyn alaıyq. Andreı Ageenkonyń aıtýynsha, park alańdarynda soıanyń osy túri joǵary ónim beredi, kórsetkish ár gektardan 40 sentnerden tómen emes.
– Eger egistik alqabyna nazar salsańyz, suryptardyń ereksheligi tústerinen-aq kórinip tur. Gúli, japyraǵy, pishini ártúrli. Eýropalyq seleksııada jeke usynylǵan Italııadan ákelingen «Lýna» suryby, ár gektardan 60 sentner ónim berýge tıis, osy kórsetkishke jaqyndap qaldyq, – degen A.Ageenko soıanyń suryptary týraly aıtyp berdi.
Polıgonda júgeri men soıa egýde nóldik tehnologııa elementteri qoldanylady. Nóldik tehnologııa degenimiz − seber aldynda topyraqty óńdemeýmen baılanysty. Máselen, pishen qaldyqtary jaýyn-shashyndy tolyq sińirip alatyn, alqaptyń betin qursaıtyn materıal retinde qoldanylady. Sýarylmaǵan, óńdelmegen alqapta tóselip jatqan sabandy kóterip qarasańyz, astynda jaýynqurttar júrgenin kóresiz. Iаǵnı topyraq sýmen óńdelmese de, «dem alǵan», tiri aǵza degen sóz. Pishen qaldyqtary topyraqty qyzyp ketýden jáne ylǵaldyń tez býlanyp ketýinen saqtaıdy.
– Sýarylatyn jerdegi soıa men júgeriniń ónimdiligi orta eseppen gektaryna 3 tonnany quraıdy, al sýarylmaıtyn ýchaskelerde ár gektarǵa shaqqanda shamamen – 1,7-1,8 tonna shamasynda. Biraq ekeýiniń tıimdiligi birdeı. Birinshiden, ár gektardyń paıdaly áser koeffısıenti, ıaǵnı paıdasy artady. Eger bıdaıdan túsetin túsimniń aınalymy gektaryna 100 myń teńgeden aspasa, burshaq tuqymdastardy ekken jaǵdaıda bul kórsetkish 200 myń teńgeni quraıdy. Ekinshiden, sýarylmaıtyn jerlerdegi soıa, júgeri alqaptarynyń aýmaǵyn aıtarlyqtaı ulǵaıta alamyz, – deıdi A.Ageenko.
«Qaskeleń agroparki» aýmaǵynda jańa mal sharýashylyǵyna qajetti azyq daqyldary da bar ekenin aıta ketý kerek. Tórt túlikke jemshóp ázirlenetin júgeriniń túrleri qurǵaqshylyqqa tózimdi, quramynda paıdaly elementter kóp.
Agroǵylymǵa aqsha fermerler arqyly jetedi
Búgingi tańda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ǵylymı polıgondardyń jumysyn respýblıka kólemine taratýǵa nıetti. Aldaǵy ýaqytta osy jumysqa elimizdegi úsh agrarlyq ýnıversıtettiń stýdentterin tartý josparlanǵan. Tájirıbelik polıgondardaǵy «pılotsyz» kombaındar, pılotsyz ushý apparattary – drondar belsendi túrde paıdalanylady, alańdardyń rentgeni keńinen qoldanylady. Bul ınnovasııalar aýylsharýashylyq salasyn damytýǵa, ónimdilikti arttyrýǵa, shyǵyndy azaıtýǵa yqpal etetini túsinikti. Bul týraly Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri Arman Evnıev:
– Álem avtomattandyrýǵa jáne sıfrly júıege kóship jatyr. Elimizde jyrtylmaǵan, bos jatqan aýylsharýashylyq jerleri kóp. Búgingi tańda parallel júrgiziletin kombaındar otyn jáne jalpy shyǵyndardy azaıtýǵa yqpal etedi. Egistik jáne óńdeý tehnıkasy, kompıýterlik búrikkishter shyǵyndardy únemdeıdi, qajetti jumys qolyn azaıtady. Sebebi ozyq tehnıkalar jerseriktik koordınattar, GPS júıeler jáne basqa datchıkter arqyly adam kúshinsiz, ózdiginen jumys isteı alady. Qajet kezde ǵana sýlandyrý júıesi iske qosylatyn zamanaýı sýarý júıeleri de sol sııaqty. Bizge otandyq aýyl sharýashylyǵyn sapaly jańa deńgeıge shyǵarý kerek. Al bul úshin eń aldymen, óz sana-sezimin ózgertip, jańa tehnologııalardy qoldanýǵa daıyn adamdar qajet, – deıdi. Iаǵnı agrarlyq ýnıversıtettiń stýdentterinen osy talaptarǵa jaýap beretin maman ázirlegen jón.
Birinshi vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, eger fermerler jumys istep turǵan ınvestısııalyq sýbsıdııalaý baǵdarlamasyn paıdalanyp ozyq tehnıka, zamanaýı qural-jabdyqtardy alatyn bolsa, memleket onyń shyǵyndarynyń 25 %-in ótep berýdi josparlap otyr. Jyl saıyn tutas topyraqty óńdeý úshin sol gerbısıdterge aqsha jumsaýǵa bolady, ne bolmasa osy preparattardyń shyǵynynyń kólemin 90%-ke qysqartyp, únemdelgen aqshaǵa kompıýterlik búrikkishter alýǵa bolady. Bul búrikkishter fotoelementterdiń arqasynda aramshópterdi ajyrata alady, sóıtip aramshóp bar jerge ǵana arnaıy eritindini búrkedi. Iаǵnı osy jumystyń ózinen qyrýar qarjyny únemdeýge bolady eken.
– Búgingi tańda elimizdiń keıbir óńirlerinde osy tehnologııany birneshe jyldan beri qoldanyp kele jatqan kompanııalar bar. Máselen, «Atameken Agro» kompanııasy basshylyǵy 6-7 jyl boıyna osy tehnologııany qoldanyp, jalpy shyǵyndy 25%-ke deıin tómendetkenin, osy tehnologııany ádistemelik engizýdiń arqasynda tabys kólemi aıtarlyqtaı óskeni týraly aıtty, – dedi A.Evnıev.
Aýyl sharýashylyǵynyń birinshi vıse-mınıstri osy vedomstvodaǵy ahýal týraly baıandaı kelip, búginde agrarlyq ǵylymdy qarjylandyrý kólemi jetkiliksiz dep sanaıtynyn aıtty. Máselen, 2018 jyly osy maqsatqa bas-aıaǵy 5,5 mlrd teńge bólinipti. Bul qarjy 23 ǵylymı-zertteý ınstıtýttyń jumysyn júrgizýge, ǵalymdardyń eńbekaqysyn tóleýge, zertteý jumystaryn qarjylandyrýǵa, damytý jobalaryna, taǵy basqalaryna jumsalady eken.
– Bul kórsetkish Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynyń IJО́-siniń 0,12 prosentin ǵana quraıdy. Salystyrý úshin mynany aıtaıyn, aýyl sharýashylyǵy damyǵan AQSh, Kanada, Aýstralııa, Fransııa, Germanııa jáne Nıderlandy sııaqty elder agroǵylymdy qarjylandyrý normatıvin aýyl sharýashylyǵynyń IJО́-siniń 1-3 prosentke deıingi aralyǵynda bekitedi. Bizdiń agrarlyq ǵylymǵa únemi syn aıtylatyndyǵy túsinikti. О́ıtkeni qarjynyń azdyǵyna baılanysty bilikti kadrlar basqa salaǵa ketip jatyr. Jastar AО́K salasynda ǵylymı qyzmetpen aınalysýǵa qyzyqpaıdy. Biz osy ahýaldy ońaltý úshin bıyl tehnologııalyq polıgondar qurý ıdeıasyn qolǵa aldyq. Osy arqyly ǵalymdarǵa bul salada oń ózgerister bolatynyn, olardyń eńbegi suranysqa ıe ekendigin aıtqymyz keldi. Úkimet mınıstrliktiń usynysyn qoldap, tıisti sheshim qabyldady, qosymsha shamamen 10 mlrd teńge bólindi. Qarjynyń negizgi bóligi osy úsh stasıonarlyq polıgondy iske qosýǵa, sonymen qatar úsh agrarlyq ýnıversıtetti qoldaýǵa baǵyttalyp otyr, – dedi A.Evnıev.
Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstriniń málimetinshe, 2021 jylǵa qaraı agrarlyq ǵylymdy qarjylandyrý kólemi IJО́-niń eń bolmaǵanda 0,5%-ine deıin jetkizilýi tıis degen arnaıy ındıkator ornatylypty. Bul agrarlyq ǵylymdy qarjylandyrýdy úsh esege arttyrý kózdelgendigin bildiredi. Qarjyny tıimdi ıgerý, ol naqty óndirýshige – fermerge jetýi úshin mınıstrlik qarjylandyrý syzbasyn ózgertýdi qolǵa alǵan.
– Tıisti zańnamalyq ózgerister paketi jasalyp, Parlamentke usynyldy. Depýtattar demalystan shyqqannan keıin olarmen birge osy baǵytta jumys isteıtin bolamyz. Tizbek túbegeıli ózgeredi. Jyldan jylǵa qarjylandyrý kólemin ulǵaıtatyn bolamyz. Fermerlerdi ǵalymdardyń qyzmetin satyp alýǵa baǵyttaımyz. Endi ǵalymdar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine emes, fermerlerge baryp, ózderiniń tehnologııalaryn tanystyrýlary kerek. Egin, ósimdik, mal sharýashylyǵynda ónimdi molaıtýǵa, shyǵyndy azaıtýǵa múmkindik beretin tehnologııalardy fermerlerge ózderi ótkizýge tyrysqany jón, – deıdi bul týraly A.Evnıev.
Onyń pikirinshe, ǵalymdar fermerlerdi usynylyp otyrǵan ınnovasııalyq tehnologııalardyń paıdaly ekendigine kóndire alsa, onda fermerler ony satyp alýy kerek. Sol sebepti, bólinetin qarajattyń 85-90 prosentiniń sýbsıdııa retinde tikeleı fermerge, ıaǵnı óndiriske jumsalǵany oryndy bolmaq.
Qalaı bolǵanda da, agrarlyq saladaǵy bul ózgeris ǵalymdardyń sheneýnikterge emes, fermerlerge kóbirek kóńil aýdaryp, olardyń suranysyn óteýge tyrysýyna yqpal etýi tıis.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
