Kári qurlyqtan 13 tilde táýlik boıy habar taratatyn «Euronews» telearnasy Kaspıı sammıti jaıynda molynan jazdy. Telearna Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bes memlekettiń basshylary qol qoıǵan qujatty «Kaspıı teńiziniń konstıtýsııasy» dep baǵalaǵandyǵyn atap ótken.
«Qujatqa sáıkes, Kaspıı teńiziniń negizgi bóligi ortaq sý keńistigi bolyp qala beredi, al qoınaýy men baılyǵyn ıgerý halyqaralyq quqyqtardy eskere otyryp kórshi memleketterdiń ekijaqty kelisimderi negizinde júzege asyrylady. Konvensııada, sondaı-aq kemelerdiń júzýi, balyq aýlaý, ǵylymı-zertteýler jáne qubyrlar júrgizýdiń talaptary men tártipteri kórinis tapqan. Aýqymdy teńiz jobalaryn júzege asyrýda ekologııalyq talaptar mindetti túrde eskeriledi. Oǵan qosa, Kaspıı teńizinde taraptarǵa qatysy joq qarýly kúshterdi boldyrmaý sharty engizilgen. Endi teńizdegi qaýipsizdik pen onyń áleýetin basqarýdy «Kaspıı bestigi» júzege asyrady», dep habarlady «Euronews».
Telearna, sonymen qatar Kaspıı qoınaýynda 50 mlrd barrel munaı men 300 000 mlrd tekshe metr tabıǵı gazdyń bar ekendigin jazdy.
Al halyqaralyq «Al Jazeera» telearnasy Kaspıı sammıti týraly habardy negizgi jańalyqtardyń toptamasymen berdi. Telearna: «Bes memlekettiń kelisimi Kaspııdiń baılyǵyn ıgerýge jol ashady. Teńiz jaǵalaýyndaǵy bes memleket Kaspııdiń quqyqtyq mártebesin anyqtaı otyryp, onyń biregeıligin saqtap qalýǵa baılanysty kelisimge keldi. Aqtaý qalasynda bes memlekettiń basshylary osynaý iri sý qoımasyn «teńiz» jáne «kól» mártebesin saqtaı otyryp paıdalanady. Kaspııdiń Soltústik jáne Baltyq teńizderine qaraǵanda qarjylyq áleýeti zor. Ondaǵy munaı qory 48 mlrd barreldiń shamasynda, bul Nıgerııa men AQSh munaıynan da kóp. Al 8,3 trln sharshy metr gazy Saýd Arabııasynyń qorymen teńesip qalady. Kaspıı, sondaı-aq álemdegi eń qymbat jeńsik as – ýyldyryqtyń da mańyzdy kózi», deıdi «Al Jazeera».
AQSh-tan kúndelikti shyǵatyn «The Wall Street Journal» gazeti de Kaspıı sammıtin eleýsiz qaldyrmady.
Basylymnyń dúısenbi kúngi sanyndaǵy maqala «Kaspıı mańyndaǵy bes memlekettiń basshylary munaı men gaz qory jetkilikti, erteden talas týdyryp kelgen alyp sý qoımasyna ıelik etý jóninde kelisimge qol qoıdy. AQSh energetıkalyq aqparat basqarmasynyń fılıalynan 2012 jyly Kaspııdiń munaı qory 48 mlrd barrel, al gaz qory 292 trln tekshe metr boldy dep habarlady. Endi jeksenbi kúngi kelisim barlaý jumystaryn jandandyryp, jańadan qubyr júrgizý jumystaryna serpin berýi múmkin» dep bastalǵan. Odan ári basylym Kaspıı sammıtin egjeı-tegjeıli baıandaǵan.
Al Fransııadan taralatyn lıberaldyq baǵyttaǵy «Les Échos» (lesechos.fr) atty iskerlik ortaǵa arnalǵan kúndelikti gazet Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Reseı jáne Iran basshylary kómirsýtegi men bekirege baı strategııalyq teńizdiń quqyqtyq mártebesin anyqtap aldy, dep jazdy. Basylym Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «...Bul tarıhı oqıǵa» degen sózin keltire otyryp, Kaspıı qoınaýyndaǵy baılyqqa sholý jasap ótken. Oǵan qosa teńiz qoınaýyndaǵy munaı-gazdyń kólemine nazar aýdaryp, balyqtyń da jaıyn qozǵaǵan. Ýyldyryǵy baǵaly bekire balyǵynyń álemdegi mol qory Kaspııdi mekendeıtinin de atap ótken.
«Belsendi ekologtar balyq kásipshiliginiń órkendeýinen balyq qorynyń azaıyp ketkendigine alańdap júrgen edi, endi jańa kelisim olardy saqtaýǵa oń áserin tıgizeri anyq», dep jazady fransııalyq bedeldi basylym.
Qytaıdyń «Sınhýa» agenttigi Kaspıı mańy memleketteri basshylary túgel jınalyp, Aqtaýda tarıhı sheshimge kelgendigin jazǵan. Sonymen qatar teńizdiń asty-ústin belgileýdiń ózara kelisilgendigin keltirgen.
«Qujat merzimsiz sıpatqa ıe.Konvensııaǵa qol qoıý taraptardyń 22 jyldan bergi kelisimderiniń negizinde júzege asty», delingen qytaılyq agenttiktiń habarlamasynda.
Daıyndaǵan
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
