Ásirese, AQSh-tyń ekonomıkalyq ahýaly erekshe qarqyndy damý deńgeıin kórsetýde. HIS Markit’s Macroeconomic Advisers kompanııasy sarapshylarynyń aıtýy boıynsha, AQSh ekonomıkasy bıylǵy ekinshi toqsanda 4,5 prosent ósim mejesine qol jetkizip, sońǵy jyldardaǵy eń bıik deńgeıdi baǵyndyrǵan kórinedi. Bul jetistik birinshi kezekte, AQSh prezıdenti Donald Tramp júrgizgen salyq reformasynyń nátıjesi. AQSh ekonomıkasy álemdegi barynsha ártaraptandyrylǵan ulttyq ekonomıkanyń biri de biregeıi. Jahandyq ekonomıkalyq damý úrdisinde Amerıka sońǵy 100 jyl boıy kóshbasshylyq ornyn joǵaltyp kórgen emes.
«Uly resessııadan» keıin qalpyna kelip, kúrt kóterile bastaǵan álemdik ekonomıka taıaý bolashaqta taǵy bir qaterge urynǵaly tur. Onyń basty sebebi batystyq ekonomıkalyq modelge degen senimniń álemdik arenada joǵala bastaýy bolyp otyr. Sońǵy ýaqytta damyǵan elderde jahandaný úrdisin jaqtyrmaý kózqarasy beleń aldy. «Otqa maı quıǵandaı», bul kózqarastyń qalyptasyp, barǵan saıyn órshı túsýine taǵy da álemdik kóshbasshy – AQSh bastamashy bolýda. D.Tramptyń búginde jappaı qoldanyla bastaǵan proteksıonıstik saıasaty jahandyq ekonomıkany joǵary damý úrdisinen jańyldyra bastady. AQSh, Qytaı jáne Eýroodaq arasynda tutanǵan saýda soǵysynyń álemdik ekonomıkaǵa tıgizetin saldarynyń qanshalyqty bolatyndyǵyna ázirge birde-bir sarapshy naqty boljam aıta almaıdy.
AQSh bıligi aldymen Qytaı men Reseıdiń qola jáne bolat eksportyna tıisinshe 10 jáne 25 prosentten baj salyǵyn salsa, kóp keshikpeı bul qatarǵa Kanada, Meksıka jáne Eýroodaq memleketterin de kirgizdi. Álemdik saýda sahnasyndaǵy bul ádiletsizdikke jaýap retinde Eýroodaq amerıkalyq taýarlarǵa ımporttyq baj salyǵyn engizdi. Odan keıin AQSh Qytaıdan ımporttalatyn kóptegen taýarlarǵa baj salyǵyn sala bastady. Bul álimjettik qadamdardy D.Tramp Qytaıdyń «ádiletsiz saýda tásilderine» jáne «amerıkalyq ıntellektýaldyq menshik pen tehnologııalardy urlaǵany úshin» qarsy qoldanylǵan jaýap dep túsindirdi. Beıjiń de qarap qalmady. Jalpy quny 50 mıllıard dollardan asatyn 659 amerıkalyq taýarlarǵa ımporttyq baj salyǵyn saldy. Taqyr jerden tutanǵan bul saýda soǵysynan álemdegi basqa da úlkendi-kishili ekonomıkalar syrt qalatyn emes. AQSh-tyń álemdik saýdadaǵy álimjettik qadamdarynan Túrkııa jáne Úndistan ekonomıkalary da zardap shegýde.
О́tken jyly Davosta ótken Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmda halyqaralyq spıkerler álem ekonomıkasynyń aldynda turǵan asa qaýipti birneshe qaterdi atap kórsetken edi. «Halyqaralyq saýdany bólshektep ıelený pıǵylynyń ósýi, álemdik jetekshi ekonomıkalarda ekonomıkalyq proteksıonızmniń beleń alýy, salyq júıesindegi ıliktirý (baǵyndyrý) saıasatynyń kúsheıýi álem ekonomıkasy úshin eleýli problemalar týyndatady», degen edi Halyqaralyq valıýta qorynyń basshysy Krıstın Lagard. Al jaqynda HVQ-nyń atqarýshy dırektory «AQSh Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qalyptasqan jahandyq ekonomıkalyq júıeniń «úzilýine» tikeleı qater tóndirip tur», dep atap kórsetti.
Sondaı-aq HVQ-nyń ekonomıkalyq keńesshisi Morı Obstfeld AQSh prezıdentiniń saıasaty jahandaný úrdisine jasalǵan qaýipti soqqy ekendigin aıta kelip, «Breksıt Eýropalyq Odaqty óte úlken jahandyq ekonomıkalyq qaterge jaqyndatyp otyr» degen pikirdi alǵa tartty. Qalaı bolǵanda da, kóptegen sarapshylardyń aıtýynsha, sońǵy ýaqytta jahandaný ıdeıasyna iri memleketterdiń senimi joǵalyp, «kórpege qaraı kósiletin» tuıyqtalý dáýiri bastalǵan. Sondyqtan búginde jahandaný úrdisine jappaı boı aldyryp, ekonomıkanyń barlyq salasynda osy ıdeıanyń saldaryna sózsiz jol berý qaýipti qaterlerdiń birine aınalyp otyr. Bul eń aldymen, «ekonomıkamyz jahandyq úrdisterge berik kirikti» dep «bórkin aspanǵa laqtyryp júrgen», tabıǵı resýrstardy kóptep eksporttaıtyn Qazaqstan sııaqty damýshy elderge tikeleı qatysty. Sondyqtan jahandaný jármeńkesindegi árbir qadamymyzdy sanap basyp, damyǵan derjavalar bastaǵan álemdik saýda soǵysynyń zardabyna urynyp qalmaýdy qatty qadaǵalaý kerek. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, álemdik ekonomıka daǵdarystan keıingi eń joǵary damý deńgeıine kóterilip, munaı baǵasy 75 dollarǵa jetken búgingi jaǵdaıda ulttyq teńgemizdiń 1 AQSh dollaryna shaqqandaǵy baǵamynyń 367 teńgege deıin qunsyzdanýy osy jahandaný úrdisindegi qarakettiń saldary.
Álemdik naryqta beleń alǵan saýda soǵysynyń salqyny Amerıkaǵa áser etpeıtin túri bar. Dýaly aýyz sarapshylardyń pikirinshe, saýda soǵysynan Qytaı, Eýropa jáne basqa elderge qaraǵanda AQSh az zardap shegedi. О́ıtkeni bul eldiń ekonomıkasy basqalarǵa qaraǵanda ishki naryqqa barynsha beıimdelgen. Máselen, 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha amerıkalyq IJО́-degi eksport kólemi 12 prosentti quraǵan. Al Búkilálemdik bank derekteri boıynsha, Qytaıdyń IJО́-degi eksport úlesi 20 prosent bolsa, Eýropa elderindegi bul kórsetkish 43 prosentti quraıdy.
HVQ sarapshylarynyń esepteýi boıynsha, saýda soǵysy álemdik ekonomıkaǵa jarty trıllıonǵa deıin zııan shektiredi. Al bul teketires odan ári óristeı berse, onyń tıgizetin zardaptaryn boljaý múlde múmkin emes. О́kinishke qaraı, álemdik saıasat sahnasynda «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja kórmeı» kele jatqan AQSh-tyń jýyr mańda aıylyn jııatyn túri kórinbeıdi. Kúni keshe AQSh bıligi Qytaıdyń jalpy kólemi 200 mıllıard dollar bolatyn taýarlaryna qatysty tarıfti kóterip, barlyq avtomobıl ımportyna 25 prosent baj salyǵy salynatyny týraly sheshimdi alǵa tartty. Eger, AQSh prezıdenti bul sheshimge qol qoıyp, «qyzyl syzyqty» belden basatyn bolsa, álemdik ekonomıkanyń damý qarqynyn talaı jyldarǵa keıin shegeretin jańa jahandyq daǵdarys bastalýy múmkin.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
