DÚBIRGE TOLY DÚNIE

EÝROODAQ О́Z MÚShELERIN JOLDA QALDYRMAIDY Jaqynda Eýropada kútpegen oqıǵa boldy. Qart qur­lyqtyń beldi memleketteriniń biri sanalatyn Grekııa eko­nomıkalyq kúıreýge dýshar bola jazdady. Qarjysy taý­sylǵan úkimet jurtty aılyqtan qysyp edi, oǵan qar­sylyq bildirgen halyq kóterildi. Sonda Eýroodaq bul elge jedel túrde kómek kórsetý kerek dep sheshti. Buryn bulaı bolmaǵan. Tipti dúnıejúzilik eko­­nomıkalyq daǵ­darystyń ótken jylǵydaı sha­ryqtaý kezinde de árkim qıyn­dyq­tan ózinshe shy­ǵyp jatatyn. Al bul jolǵy jaǵdaı múlde ózgeshe. Grekııa basqa túsken jaǵdaıyn habarlaǵanda, Eýroodaq basshylary Brıýsselde jedel bas qosyp, bul elge eko­nomıkalyq kómek kórsetý qajet dep sheshti. Grekııaǵa kómek kerek de­gen­de, Eýroodaqtyń jańa saılanǵan prezıdenti Herman van Rompeı, sol EO úkimeti sanalatyn Eýro­komıssııanyń tóraǵasy Joze Ma­nýel Barrozý, Eýropa orta­lyq bankiniń tóraǵasy Jan-Klod Trı­she Brıýsselge Fransııa pre­zı­denti Nıkolıa Sarkozı men Germanııa kansleri Angela Mer­keldi shaqyrdy. Árıne, olarǵa “kináli jaq”– Grekııanyń pre­mer-mınıstri Georgıos Papan­dreý qosyldy. Qalyptasqan jaǵdaı óte kúr­deli dep sheshti olar. Ishki jaǵ­daı­­dy túzeımiz dep Grekııa syrt­tan qaryz ala beripti. Aqyrynda ol ish­ki jalpy ónimnen de asyp ket­­ken. 300 mıllıard dollarǵa jet­­ken memleket qaryzy ishki jal­py ónimniń 125 paıyzyn qu­raıdy eken. Onyń ústine talaı qarjy kóleńkeli ekonomıkaǵa ketip, bıýdjetke túspeı qalypty. Bul eldi qarjylyq kúıreýden saq­taýdyń birden-bir joly – kómek. Árıne, qınalǵanda kómekke keletin dostardyń bolǵany jaq­sy. Eýroodaq ózine múshe elderge úlken ekonomıkalyq qarym-qatynas keńistigin ashýdyń ózi­men-aq kóptegen elderge erkin da­mýǵa, rezervterin tolyq paıda­lanýǵa jaǵdaı jasaıdy. Jurttyń bul odaqqa kirýge qushtar bola­tyny da sodan. Al endi, mine, úl­ken qıyndyqqa ushyraǵan jaǵ­daı­da da bir elge tikeleı qar­jy­lyq kómek be­­rý­diń joldary jan-jaqty qa­ras­ty­rylyp ja­tyr. Taǵy bir aı­ta­tyn jaı: Gre­kııaǵa qarjylyq kómek berý Eý­ro­odaq úshin ózi­niń odaqtasyna degen qaıyrym­dylyq borysh qa­na emes, eko­no­mı­kalyq qajettilik te. Grekııa ekonomıkalyq ıirimge túser bolsa, ol ózimen birge basqalardy da qurdymǵa qaraı tartady. “Biz Grekııaǵa kómektesýimiz kerek, bul Eýropanyń da, Eýroodaqtyń da mindeti”, dedi Eýroodaqqa bı­yl­dan bastap tóraǵalyqqa kiris­ken Ispanııanyń premer-mı­nıstri Sapatero. Grekııadaǵy jaǵ­daı bul eldiń ekonomıkasyna kádimgideı áser etip otyrǵan kórinedi. Grekııadaǵy jaǵdaı birden ortaq valıýta – eýronyń baǵa­my­na da áser etti. Eýropanyń 16 elin­de qoldanylatyn valıýtanyń baǵasy aıtarlyqtaı tómendedi. Osynyń ózi de Grekııaǵa kómek qolyn usyný qajettigin dálel­deıdi. Sóıtse de Eýroodaqqa kiretin jetekshi elder, odaqtyń basshy­lyǵy birden-aq áriptesterine kómek berý baǵytyn ustanǵan­men, bul aımaqta bul sharaǵa qarsylardyń qarasy da aıtar­lyqtaı. Kómek berý bastamashy­larynyń biri kansler Merkel bolǵanymen, nemis qaýymynda qarsylar úni qatty estilip ja­tyr. Tipti Grekııany eýro aýma­ǵynan shyǵaryp tastaý jóninde de usynys bildirildi. Eýroodaq qarjy mınıstrleri bas qosyp, bul máseleni talqylaǵanda, biraz kiná Grekııanyń ózine artyldy. Qıyndyq kimniń de bolsa basyna túsedi. Sonda kómek qo­lyn sozar dostyń bolǵany jaq­sy. Eýroodaq óziniń sondaı qaý­ym­dastyq ekenin Grekııadaǵy jaǵ­daıǵa baılanysty dáleldeı ala ma, joq pa, ony taıaýdaǵy ýaqyt kórsetedi. JAMANNYŃ JAMANNAN JAQSYSY BOLA MA? Resmı túrde Iran, atap aıtqanda, osy eldiń Atom qýaty jónindegi uıymynyń jetekshisi Álı Ákbar Salehı ózderiniń ýrandy 20 paıyzǵa deıin baıytý jóninde sheshim qabyldaǵanyn málimdese, oǵan jaýap retinde AQSh prezıdenti Barak Obama óz eli jáne odaqtastary Iranǵa qarsy qatań sanksııalar júıesin ázirleıtinin aıtty. “Jamannyń jamannan jaq­­sysy bola ma?” dep jańyltpash sııaqty suraq qoıǵanda, áńgime sol Irannyń ýran­dy 20 paı­yzǵa deıin baıy­týdy qolǵa al­maq­tyǵy da jaq­sy emestigi, sondaı-aq AQSh pen onyń odaqtastarynyń bul elge qarsy qatań sanksııalar júıesin qoldanýdy júzege asyrmaǵy da jaqsy emestigi jaıynda. Qar­sy­lasqan eki jaqtyń bireýine ish tar­typ, bireýine búıregiń bura­tyny bar. Demek, sol atalǵan eki jamannyń bireýiniń jamandyǵy sál báseńdeý, ıaǵnı “jaqsyraq” kórinýi múmkin. Sonda qaısysy “jaqsyraq”? Bireýin durysyraq deýge aýzyń barmaıdy. Biz solaı desek te, bireýin durysyraq kóretinder tabylyp jatyr. Sanksııa Irannyń ózine ǵana emes, basqalarǵa da jaman dep jar salyp júrgenderdiń oı­la­ryn uǵý qıyn emes. Árıne, olar Irannyń ýrandy 20 paıyzǵa deıin baıytyp, ıadrolyq qarýǵa ne­giz qalaýyn jaqsy demeıdi. Áli de kelisim jolyn izdegen jón deıdi. Iranǵa qarsy qatań sharalarǵa qarsy turatyn Reseı men Qytaı. Qatań sharany BUU Qaýipsizdik Keńesi ǵana belgileı alady. Osy eki el sol keńestiń turaqty mú­she­si retinde qatań sanksııany veto quqyn paıdalanyp qabyldatpaı tastaı alady. Al muny Iran, onyń basshylyǵy jaqsy biledi. BUU Qaýipsizdik Keńesinde AQSh-qa qarsy shyǵatyn Reseı men Qytaıdaı elder bolmasa, Iran búgingideı taırańdaýynyń birine de barmas edi. Sanksııalardan zııan shegetin­der qataryna Iranmen ekono­mıkalyq baılanysy bar elderdiń bárin qosýǵa bolady. Ásirese, munaı men gazǵa táýeldiligi bar elderge qattyraq tııýi múmkin. Sóıtse de, Reseı men Qytaı, biz­dińshe, bul máseleniń ekonomıka­lyq jaǵynan góri saıası jaǵyna kóbirek mán beredi. Bul elderdiń ekonomıkasy dál Iranǵa ǵana qa­rap turǵan joq. Reseıdiń ózinde munaıy da, gazy da jetkilikti, al Qytaı basqa jer­den de ala alady. Mundaǵy eki elge de eń mańyzdysy – álemdik gege­mon AQSh-tyń aıaǵynan bir sha­lyp qalý, onyń degenin júzege asyrtpaý. Ásirese, Reseıdiń aqparattyq keńistiginde, oǵan bizdiń elimiz de jatady, Iranǵa qatań sanksııa qol­daný sharasyn aıyptaý ba­sy­myraq. Ishteı bolsa da, Máskeýdiń saıasatyna ish tartatyn bizdiń de keıbir saıasatshylarymyz bul sank­sııalar Qazaqstanǵa da aýyr tıedi dep esepteıdi. Iran bol­ma­sa, bizdiń astyǵymyz qambada shi­rıtindeı kórinedi. Al ýrany­myz­dy ótkizetin el tappaı, sandalyp qalatyndaı ekenbiz. Árıne, dostyq qarym-qatynastaǵy elge sanksııa qoldanylýy jaqsy emes. Onyń bizdiń ekonomıkalyq baı­lanysymyzdy shekteıtini de ras. Biraq dál osydan turalap qal­maıtynymyz da aqıqat. Al Iran ıadrolyq baǵdarlamasyn júzege asyryp, sol kesapat qarýyn kórsetip, qoqańdaı bastasa, ne bolmaq? Jaı qoqańdap qoımaı, onyń aıaǵy qarýly qaqtyǵysqa ulasyp ketse she? Jamannyń úlkeni, sirá, osy bolar. Ekinshi jaman osy jaman­nan týyndap otyrǵany da belgili. Irannyń ıadrolyq baǵdarla­ma­sy­nyń aıqaıy estilgeli biraz ýaqyt. Qyńyr áreket bir jaqty shyǵyp jatyr. Ony búkil álem aıyp­taı­dy. Soǵan qaramaı, Tehran be­ti­nen qaıtpaı otyr. Jurt olardyń beıbit maqsatty kózdeımiz dege­ni­ne de senbeıdi. Shyn maqsat son­daı bolsa, túrli túlkibulańǵa sal­maı, álemniń kóz aldynda, ashyq júrgizse bolmaı ma? Bir jaman ekinshi jamandy týdyryp otyrǵany daýsyz. Qı­­syn­ǵa júginsek, aldymen bir ja­mandy týyndatqan jaman joı­ylsa, ekinshisi bolmas edi.