Endeshe osy bir «nashar jaratylys» ıesi nege tynyshtyqtan jalyqqysh keledi? Ony buzatyn dúnıe ne? Jaýap: ol – búlik. Iаǵnı eldiń berekesin ketirip, tynyshtyǵyn shaıqap, ortasyna jik salatyn oqıǵany ıslam ǵalymdary biraýyzdan «búlik» dep atasa, qazirgi zamanaýı áleýmettanýshylar oǵan «arandatýshy top» dep anyqtama beripti. О́tken ǵasyrda osy taqyrypta tereń zertteý jasaǵan tápsirshi ǵalym Ábdirahmen Saǵdı (1889-1956) búlik áýeli sóz arqyly bastalyp, ýaqyt ótken saıyn tamyr jaıady da, aqyry ol qımyl-áreketke ulasady sóıtip qoǵamda shaıqalys paıda bolyp, ol adamdardy aqıqatty tanýǵa múmkindik bermeıdi, depti.
Rasynda búlik máselesinde adamdardyń tanymy, zerdeleýi birdeı emes. Abaısha aıtqanda, ony «júrek kózi» barlar ǵana ańǵara alady. О́ıtkeni, búlik tuman basqan bıik taý sııaqty. Osy másele jaıly orta ǵasyrda ómir súrgen Quzaıpa deıtin ǵalym: «Búlik aqıqat pen jalǵandy aıyra almaıtyn adamǵa keledi» degen eken. Bul – shyndyq. О́ıtkeni, búlikke búlikqumar adamdar ilesedi.
«Kezdeısoq nemese kúmándi bastamaǵa ergen adamdardyń aqyly men bilimi álsiz dep aıtýǵa bolady. Aıaǵynan nyq turatyn, aqyl-danalyǵy bar adam kóringen bastamanyń artynan ermeıdi. Júrekteri aýytqymaly adamdardy jalǵan nárse qyzyqtyryp, ózine tartady» degen pikirdi keltiredi ǵalym Ismaıl Muhadınniń búlik týraly eńbegin aýdarǵan Zamır Túleshov degen azamat.
Abaı atamyz joǵarydaǵy Ismaıl ǵalym pikirin qazaqy tanymmen tamasha tápsirlep, 14-shi qarasózinde «Osy jurttyń kóbiniń aıtyp júrgen myqty jigit, er jigit, pysyq jigit dep at qoıyp júrgen kisileriniń bári – pálege, jamanshylyqqa elirtpek úshin, birin-biri «aıda, batyrlap!» qyzdyryp alady da, artyn oılatpaı, azǵyratuǵyn sózderi, depti. Dál qazirgi áleýmettik jelilerdegi «tıse terekke, tımese butaqqa» baǵyttalǵan aıqaı-súreń, búgingi ómirine razy-qosh emes ásire «batyrlar» áreketi joǵaryda Abaı atamyz aıtqan «aıda, batyrlatýlar». Basqa eshteńe emes. Sóıtip, aıda batyrlatamyz dep júrip, «jamanshylyqqa bir eligip ketken soń, boıyn jıyp alyp keterlik qaırat qazaqta kem bolady» deıdi taǵy da Abaı jaryqtyq.
Osy oraıda jazbamyzǵa tuzdyq bolarlyq myna bir támsildi keltirgenimiz jón sııaqty. Ertede dáýletti adam qul satatyn bazarǵa baryp, asa symbatty, som deneli qulǵa kózi túsedi. Baǵasy da arzan. Satýshy aıtady: «Mynaý on adamnyń jumysyn jalǵyz atqaryp, bir adamnyń tamaǵyn jeıdi. Aıyby – búlik uıymdastyrýdyń qas sheberi, eger qoryqpasańyz alyńyz» deıdi.
Dáýletti adam oılanady: «Quldyń qolynan ne keler deısiz, onyń ber jaǵynda, áýletimniń berekesi nyǵyz, buǵan aldyra qoımas». Quldy satyp alady. Aıtsa aıtqandaı, ol jumysty japyrady, baý-baqshany gúlge bóleıdi, aýyldy aınaldyra toǵan qazyp sý keltiredi, maldy baǵady, otty jaǵady…
Arada birneshe jyl ótken soń áýlettiń ishki jaıyna qanyqqan qul búlikti bastaıdy. Baıdyń kórikti, ıbaly, ımandy jas áıeli bar eken. Biraq bala tappaǵan. Baı uzaq saparǵa attandy. Osyny paıdalanǵan qul áıelge kelip: «Hanym, baıekeń basqa áıel izdep ketti, jas toqal almaqshy, ony menen basqa eshkim bilmeıdi» dep kólgirsıdi. Jas áıel qapalanyp jatyp qalady. Qul qaıta kelip: «Hanym, budan shyǵatyn jol bar, siz maǵan senińiz, men sıqyr oqýyn ıgergen janmyn, búgin kúıeýińiz keledi, ol uıyqtaǵanda qasyna bildirmeı baryp, úsh tal saqalyn kesip alyp maǵan berińiz, men sıqyr jasap ony ketpeıtin etpeıin» deıdi. Áıel kónedi.
Baı sapardan oralady. Qul aldynan shyǵyp eńireıdi: «Baıekem-aı, qaıran baıekem, sen joqta áıeliń bir jigitpen kóńil qosty, olar seniń kózińdi joıýǵa serttesti. Búgin túnde uıyqtaǵan bolyp saq jatyńyz, áıelińiz sizdi baýyzdaýǵa keledi» deıdi. Baı sener-senbesin bilmeı, ańtarylyp ne bolsa da baıqap kórmekke tósegine qısaıady. Uıyqtaǵan bolyp ala-kóbeńde baqylap jatady. Áıeli qolynda ótkir kezdigi bar kirip keledi. Pyshaǵyn jalańdatyp, týra tartady. Baı «qap, bálem» dep atyp turyp, onyń qolyndaǵy pyshaqty julyp alyp, áıeldi baýyzdap jiberedi.
Osylaı búlik bastalady. Áýlettiń shyrqy buzylady. Kúnde ólim. Kóp adam qazaǵa ushyraıdy. Muny kim uıymdastyryp júr eshkim bilmeıdi. Sýyq habar jan-jaqqa taraıdy. Joǵaryda quldy satqan adam páleniń qaıdan shyqqanyn sezedi de, ádeıilep kelip, álgi ony óltiredi. Halyqty jınap, «senderdiń bereke-birlikterińdi buzyp, kóp adamnyń ólimine sebepker bolǵan mynaý adam» deıdi. Sonda baryp halyq esin jıǵan eken.
Búlikten, ıaǵnı eldiń tynyshtyǵyn buzatyn sózden, áreketten aýlaq bolaıyq, aǵaıyn!
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
