Halyqaralyq moıyndaý jáne bitimgershilik bastamalar
Búgingi Qazaqstan – saıası turaqty, álemdik qoǵamdastyqqa ornyqty ıntegrasııalanǵan, ekonomıkasy serpindi damyp kele jatqan demokratııalyq memleket. Onyń halyqaralyq arenadaǵy jetistikteri shyn máninde tańǵalarlyqtaı. Qysqa ýaqyt ishinde álemniń 180 memleketimen dıplomatııalyq qatynastar ornatyldy.
1991 jylǵy 29 tamyzda Prezıdent Nursultan Nazarbaev Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly sheshim qabyldady. Bul oqıǵa ıadrolyq qarýdy taratpaýdyń jáne odan bas tartýdyń jahandyq prosesiniń mańyzdy kezeńi boldy. 2015 jyly BUU Bas Assambleıasy Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamashylyǵymen Iаdrolyq qarýdan azat álemdi qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldady.
Qazaqstan «jasyl» ekonomıka jetistikterin kórsetýdiń biregeı alańyna aınalǵan EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin ótkizýge úmitker bolǵan 162 eldiń arasynan kórmeni bizdiń elimizde ótkizý quqyǵyn jeńip aldy. Kórmege qatysýshylar men kóptegen týrıster jańartylatyn energııa kózderi salasyndaǵy ınnovasııalyq sheshimdermen, Qazaqstannyń ınvestısııalyq múmkindikterimen jáne onyń týrıstik áleýetimen tanysty. Halyqaralyq qoǵamdastyq Astana qalasynda ótken EKSPO kórmesiniń nátıjelerin joǵary baǵalady.
Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymynyń múshesi atandy, kóptegen bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa tóraǵalyq etti, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldardaǵy turaqty emes múshesi bolyp saılandy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin turaqty ótkizý prosesin iske qosty.
Qazaqstannyń bitimgershilik mıssııasy ýshyqqan halyqaralyq daǵdarystar kezinde kórindi, bizdiń respýblıka medıator retinde máseleniń sheshilýine belsendi atsalysty. Qazaqstan Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn talqylaý úshin óz alańyn usyndy, dıplomatııa tarıhynda «Astana prosesi» dep atalǵan, Sırııadaǵy qarýly qaqtyǵystardy báseńdetýge, beıbit kelissózder júrgizýge umtylǵan qadamdar oń nátıjesin berdi.
Basty qundylyq
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda beleń alǵan oqıǵalardy saralaı otyryp, sol kezeńde respýblıkanyń aldynda turǵan aýqymdy mindetter deńgeıin jáne qabyldanatyn sheshimder úshin jaýapkershiliktiń orasan bolǵanyn túsinesiń. О́tpeli kezeńde Nursultan Nazarbaev búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolyp, elimizdi qıyn-qystaý kezeńnen alyp shyǵý, bılik ınstıtýttaryn qalyptastyrý, halyqaralyq baılanystardy jolǵa qoıý, táýelsiz Qazaqstannyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq damý baǵdarlaryn anyqtaý sııaqty aýqymy zor, kúrdeli mindetterdi sheshe bildi.
Jańa memlekettiliktiń negizderi Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly deklarasııada (1990 j. 25 qazan), «Memlekettik táýelsizdik týraly» Konstıtýsııalyq Zańda (1991 j. 16 jeltoqsan) jáne elimizdiń birinshi Konstıtýsııasynda (1993 j. 28 qańtar) qalandy. Prezıdent Nursultan Nazarbaev qoldanystaǵy Ata Zańnyń jobasyn 1995 jylǵy naýryz aıynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń sessııasynda usyndy.
Qoǵamdyq kelisim qaǵıdaty bizdiń Konstıtýsııamyzdyń birinshi babynda bekitildi, bul onyń basymdyǵyn aıǵaqtaıdy jáne násildik, etnostyq, dinı jáne áleýmettik qatystylyǵyna qaramastan, barlyq qazaqstandyqtardyń quqyqtarynyń teńdigin qamtamasyz etetin normalarmen kúsheıtildi.
О́ziniń «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda Nursultan Nazarbaev 2000 jyly Nıý-Iorkte ótken Myńjyldyq sammıtinde qabyldanǵan Deklarasııanyń dáıeksózin keltirdi: «etnomádenı kópqyrlylyq – adamzattyń asa qundy jetistigi, sondyqtan álemdik mádenıetti jáne barlyq órkenıetter arasyndaǵy dıalogty belsendi túrde yntalandyrý kerek». Bul jóninde Memleket basshysy bylaı deıdi: «Myńjyldyq sammıtinde aıtylǵan jaıttyń bári men úshin jas kezimnen aksıoma bolatyn. Men kishisi de, úlkeni de bar ár istiń nátıjesi kelisim men ózara túsinistikke baılanysty ekenin jaqsy biletinmin».
Prezıdent Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XVI sessııasynda atap ótkendeı, Konstıtýsııa men Qazaqstan halqy Assambleıasy jaı ǵana qurdastar emes, «turaqtylyqtyń, jańarýdyń jáne gúldenýdiń irgetasyna aınalǵan eki uly qundylyq». Assambleıa memlekettik-quqyqtyq irgetastyń beriktigin ulttyq sananyń ár túrli polıýsterin shoǵyrlandyrýshy, biriktirýshi, tabystyrýshy bastaýlarymen qamtamasyz etedi.
QHA-nyń konstıtýsııalyq mártebesi
Ata Zańǵa 2007 jylǵy 21 mamyrda engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlardan keıin Assambleıa Májiliske 9 depýtat saılaý quqyǵy bar konstıtýsııalyq mártebege ıe boldy. Assambleıanyń Parlamenttegi kepildi ókildigi demokratııalandyrýdyń mańyzdy tetigine aınaldy. Konstıtýsııalyq kepildik Qazaqstannyń etnostaryna joǵary zań shyǵarý organynda óz múddelerin bildirýge jáne eldiń birligi men tutastyǵyna yqpal etýge múmkindik beredi.
2008 jylǵy 20 qazanda qabyldanǵan «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zań qoǵamdyq kelisimniń negiz quraýshy konstıtýsııalyq qaǵıdatyn ómirsheń etý baǵytyndaǵy jumystyń qısyndy jalǵasy boldy. Zańnyń 3-babynda atap ótilgendeı, Assambleıanyń maqsaty qazaq halqynyń toptastyrýshy rólin arqaý ete otyryp, qazaqstandyq patrıotızm, Qazaqstan etnostarynyń azamattyq jáne rýhanı-mádenı ortaqtyǵy negizinde Qazaqstanda qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Elde etnosaralyq úderisterdi tiginen de, kóldeneńinen de basqarýdyń jańa úlgisi qalyptasyp, jumys isteýde. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jobalaryn, medıasııany damytý, qaıyrymdylyq qyzmetti úılestirýdi iske asyrý boıynsha memlekettik jáne azamattyq ınstıtýttarmen ózara tyǵyz baılanys ornady.
Etnomádenı birlestikter – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń uıymdastyrýshy ózegi. Olardyń ósý qarqynyn mynadaı derekterden baıqaýǵa bolady. 1995 jyly QHA birinshi sessııasyna elimizdiń túkpir-túkpirinen 40 etnomádenı birlestiktiń ókilderi qatysty. Búgingi tańda olardyń jalpy sany 1111-ge jetti, onyń ishinde 29-y – respýblıkalyq birlestik. Respýblıkadaǵy 40 Dostyq úıi etnomádenı birlestikter úshin resýrstyq, mádenı jáne ádistemelik ortalyqtardyń rólin atqarady.
Qazaqstan halqy Assambleıasy qazaqstandyq biregeılik pen birlikti, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalpyulttyq qundylyqtaryn odan ári nyǵaıtý men damytýdy qamtamasyz etý boıynsha aýqymdy jumystar júrgizedi. Qazaqstandyq etnostardy shoǵyrlandyrýǵa yqpal etetin memlekettik tildi meńgergen azamattardyń sany artyp keledi.
Rýhanı jańǵyrý – jahandyq syn-qaterlerge jaýap
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Prezıdenttiń el ishindegi jáne álemdik keńistiktegi saıası-quqyqtyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq qatynastardy retke keltirýge jáne úılestirýge baǵyttalǵan jarlyqtary, zańdar jáne zańǵa táýeldi normatıvtik quqyqtyq aktiler qabyldandy.
1997 jyly «Qazaqstan – 2030» strategııasyn qabyldaý Qazaqstannyń naryqtyq, áleýmettik baǵdarlanǵan ekonomıkasyn qurýdyń alǵashqy qadamy boldy. Qazaqstandyqtar aldyna qoıylǵan mindetterdi oıdaǵydaı oryndady. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparyn, «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasyn, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý, «Aqparattyq Qazaqstan – 2020», tilderdi qoldaný men damytý, bilim berýdi damytý, «Densaýlyq» baǵdarlamalaryn iske asyrý boıynsha dáıekti jumystar júrgizilýde.
Memleket basshysy 2018 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Biz jańa zamanǵa saı bolý úshin Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy tarıhı órleý bastaýynda turǵan birtutas ult bolýymyz kerek» dep atap ótti. Osyndaı jaǵdaıda ǵana biz «Qazaqstan – 2050» strategııasynda kózdelgendeı, álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylamyz. Qazaqtyń «Jumyla kótergen júk jeńil» degen maqaly osy oraıda oryndy aıtylǵan.
Búgingi álemdegi jaǵdaı jedel ózgeristerimen, turaqsyzdyǵymen jáne boljaý múmkindigin shekteýimen erekshelenedi. Álemdik turaqsyzdyqtyń jańa tegeýrinderi, sandyq dáýirdiń ekonomıkaǵa yqpaly, ekologııa jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máseleleri, dúnıetanymdyq jáne qundylyqtyq daǵdarystar sııaqty zamanaýı qaterler bizdiń ómirimizdiń barlyq salasynyń jańarýynyń joǵary qarqynyn qalyptastyrýda. Sondyqtan jańǵyrýdyń tabysty bolýy jalpymemlekettik, jalpyulttyq, jalpyazamattyq qoldaýǵa baılanysty. О́ıtkeni qoǵamnyń ishki tutastyǵy saqtalǵan jaǵdaıda ǵana bolashaqty baǵamdap, mejelegen maqsatqa senimmen ilgerileýge bolady.
Rýhanı jańǵyrý bizdiń damýymyzdyń, halyqtyń shyǵarmashylyq áleýetin kóterýdiń, ǵalamdyq básekege qabilettilikti qalyptastyrýdyń kepiline aınaldy. Onyń basty maqsattary men baǵyttary «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda baıandalǵan. Memlekettik bılik jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttary júıesine ıntegrasııalanǵan Assambleıa qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti nyǵaıtý maqsatynda rýhanı jańǵyrý ıdeıasyn nasıhattaý men ilgeriletý rólin atqarady.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý, onyń negizinde iske qosylǵan jobalardyń sarqylmas tárbıelik jáne rýhanı-adamgershilik áleýetin kórsetti. Jańa baǵyttar paıda bolýda. Barlyq jobalarǵa stýdentter men mektep oqýshylary tartylǵan, kóp istiń basynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Jańǵyrý joly» respýblıkalyq jastar qozǵalysy tur. Respýblıkadaǵy kıeli jerlerdi ǵylymı zerdeleý jáne júıeleý boıynsha aýqymdy jumystar atqaryldy. Jalpyulttyq mańyzy bar 185, al jergilikti mańyzy bar 463 kıeli obekt anyqtaldy.
«Qazaqtaný» mádenı-aǵartýshylyq jobasyna bastamashylyq jasaldy. Osy joba arqyly qazaqstandyqtar qazaq halqynyń tarıhyn tereńirek tanyp, mádenıetimen jáne salt-dástúrlerimen jete tanysady. Jobanyń maqsaty – urpaqtar arasyndaǵy baılanystardy damytý, jalpyqazaqstandyq qundylyqtardy jáne qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý jáne nyǵaıtý. Qazaq halqynyń úzdik salt-dástúrleri rýhanı jańǵyrýdyń tabysty júzege asyrylýynyń mańyzdy alǵysharty bolýy tıis.
Biz – qazaqstandyqtarmyz!
Búgingi tańda Qazaqstanda 100-den astam etnos ókilderi turady. Bir ǵasyrdan asa kezeń ishinde stolypındik reforma, revolıýsııa, Azamat soǵysy men Dúnıejúzilik soǵystar, jappaı deportasııalaý, besjyldyq qurylystar jáne tyń jerlerdi ıgerýge baılanysty respýblıkaǵa qonys aýdarǵan, biraq ulttyq artyqshylyǵy nemese ózgesheligi bolýy týraly ıdeıalarǵa qarsy ornyqty ımmýnıteti bar azamattyq qoǵam qalyptasty. Konstıtýsııa «áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik jáne rýlyq» basymdyqty nasıhattaýǵa nemese úgitteýge jol bermeıdi.
Ata Zańda barlyq etnostar úshin ortaq azamattyq-quqyqtyq mártebe aıqyndalǵan. Tegin orta bilim berý, JOO-da oqytýdyń granttyq júıesi, memlekettik qyzmetke jáne bedeldi kompanııalarǵa irikteý krıterııleri talantty jáne maqsatyna jetýge umtylatyn jastarǵa tabysty bolýǵa jáne qoǵamdaǵy óz ornyn tabýǵa múmkindik beredi.
Talantty jastarǵa jol ashý, bıik mansapqa jetý úshin jasalǵan qolaıly jaǵdaılardyń jáne qoǵamdyq kelisimniń konstıtýsııalyq prınsıpiniń tıimdiliginiń kórneki úlgisi – «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń arnaıy jobasy – «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim». Qoǵamdyq onlaın-daýys berýdiń nátıjeleri boıynsha, ártúrli ult ókilderi – qazaqtar men orystar, ýkraındar men belorýstar, koreıler men uıǵyrlar, nemister, armıandar, evreıler men ıngýshtar jeńiske jetti.
Elimizde birlik pen kelisim nyǵaıyp, ekonomıkalyq, áleýmettik tabystarǵa jetýge, saıası turaqtylyqty qamtamasyz etýge, ár azamattyń bilim alýyna, mamandyǵyn, kásipkerlik qyzmetti tańdaýǵa erkindik berilýine, ana tilin úırenýine, mádenıetin, salt-dástúrlerin, shyǵarmashylyǵyn damytýyna kepildik beretin, bizdiń barsha tabystarymyzdyń bastaýy, turaqtylyq pen tatýlyqtyń berik tuǵyry – bizdiń Konstıtýsııamyz. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasynyń Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Hatshylyǵymen birlesip, «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasynyń ekinshi kezeńin júzege asyrýǵa kiristi.
Birinshi kezeńniń jeńimpazdary agrarshy Vladımır Akýlov, qurylysshy Garık Bernesıan, matematık Oleg Pımenov, mektep dırektory Tatıana Nemsan, opera ánshisi Medet Chotabaev, saıahatshy Maǵjan Saǵymbaev, rejısser-ssenarıs Azız Zaırov, polısııa qyzmetkeri Iýrıı Hon, konkı sportynan álem chempıony Denıs Kýzın jáne basqa da kóptegen qatysýshylar táýelsiz Qazaqstannyń damýyna eleýli úles qosty. Olar – elimizdiń altyn qory, qazaqstandyq rýhtyń kórinisi, birlik pen kelisim ıdeıasyn nasıhattaýshylar. Bizde óz isine berilgen, maqsatyna laıyq, jigerli adamdar bar, endeshe, jańa jetistikter men jeńister de kóp bolady!
Leonıd PROKOPENKO,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi
