Búgingi tańda damyǵan memleketterdiń barlyǵynda derlik shoǵyrlanyp qalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardy sheshýge jáne «jańa qoǵam» qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan strategııalyq josparlar ázirlenip, olardy júzege asyrýǵa naqty talpynystar jasalyp jatqany belgili. Alaıda jahandaný úrdisteri qatty qarqynmen damyp, bir eldiń koǵamdyq-áleýmettik jáne saıası-ekonomıkalyq máseleleri basqa eldermen, halyqaralyq qaýymdastyqtyń árbir múshesimen tyǵyz baılanysty bolyp otyrǵan qazirgi zamanda jańa formattaǵy damýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan ulttyq strategııalar sol eldiń ǵana jospary bolyp qoımaı, dúıim dúnıeniń damýyna baǵyttalǵan baǵdarlama retinde qarastyrylyp otyr.
Mysaly, Eýropanyń eń damyǵan elderiniń biri Germanııa úkimetiniń 2010 jyly jarııalaǵan «Industrie 4.0» damý strategııasy búgin Eýropa ǵana emes, búkil álemniń ındýstrııalandyrý salasyndaǵy jańa standarttaryna aınalyp otyrsa, AQSh-tyń ónerkásip salasynda jańa formatta áriptestik ornatý maqsatynda qabyldanǵan «Advanced Manufacturing Partnership 2.0» baǵdarlamasy (2011 j.) jáne azııalyq alyp el Qytaıdyń ónerkásip salasyndaǵy «Made in China 2025» ındýstrııalyq strategııasy dúnıe júzinde qyzý talqylanýda. Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń jyl basyndaǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýy men Qazaqstan úkimetiniń 2025 jylǵa deıingi ónerkásip salasyn damytýǵa baǵyttalǵan jańa josparynyń qabyldanýyna da osyndaı álemdik úrdister arqaý bolǵany anyq.
Japonııanyń 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan zamannyń talabyna saı jańa formatta memlekettiń ǵylymı jáne tehnologııalyq damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan strategııalyq jospary da álem elderiniń nazaryn aýdaryp otyr. Japon úkimetiniń osy strategııalyq josparynda joǵaryda beınelengen jańa qoǵam álemde alǵash ret «5.0 qoǵamy» («Society 5.0») dep atalyp, atalǵan strategııany júzege asyrý maqsatynda qabyldanǵan «Connected Industries» atty baǵdarlamasy da dál osy Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirinde damýdyń jańa joldaryn qamtamasyz etýdi kózdep otyr.
Japon úkimeti júzege asyrýǵa talpynys jasap otyrǵan 5.0 qoǵamynda adamdar kúndelikti kúıbeń tirlikke sarp etken ýaqytyn jeke basy úshin meılinshe tıimdi paıdalanyp, «ýaqyt» pen «zat» atty ómir súrýge qajetti negizgi fýndamentaldy fızıkalyq qundylyqtar men densaýlyq pen bilim sııaqty basty rýhanı-fılosofııalyq qundylyqtarǵa degen kózqaras ózgerip, memlekettiń ekonomıkalyq damýy men qoǵamnyń rýhanı damýy qatar júrip, «baılyq» atty uǵym basqasha bolyp, «ádildik» pen «teńdik» uǵymdary dúnıetanymnyń tiregine aınalýy tıis.
Alǵash estigende fantastıkalyq janrdan alynǵan ertegi áńgimege kóp uqsaıtyn «robottar álemine» negizdelgen «5.0 qoǵamy» adamzattyń búginge deıingi damý prosesiniń kezekti kezeńi retinde qarastyrylyp otyr. Birinshi kezeńde adamdar ańshylyqpen aınalysyp, kúnkóriske qajetti tamaǵyn tabıǵattan tapsa, ekinshi kezeńde egin egip, mal asyraýdy qolǵa alyp, úshinshi kezeńde turmysqa qajetti zattardy óndirýge beıimdelip, ónerkásip salasy damyp, tórtinshi, ıaǵnı qazirgi kezeńde aqparat taratý júıesi damyp, ınternet jelisi men sıfrly tehnologııalar turmystyń barlyq salasynyń ajyramas bóligine aınaldy.
Aqparat erekshe qundylyqqa ıe bolyp, ınternet pen sıfrly tehnologııalar ár memlekettiń jáne qoǵamdyq júıeniń negizine aınalyp otyrǵan damýdyń qazirgi kezeńinde saýda-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-áleýmettik barlyq salalarda jınalyp, saqtalyp otyrǵan aqparatty (Big Data) óndiristi ońtaılandyrý maqsatynda ǵana emes, adamnyń ómiri men turmysyn ońaılatý maqsatynda barynsha tıimdi paıdalanýdyń jolyn tabý keleshektiń qoǵamyn qurý jolynda eń mańyzdy máselege aınalyp otyr.
Damýdyń qazirgi kezeńindegi qoǵamda turmystyń barlyq salasynda kóptep jınalyp qalǵan túrli aqparattar adamdar arasynda «ortaq dúnıe» bola almaı otyrǵany jáne qoǵam músheleri bir-birimen aqparat saraptamalary nátıjelerimen bólispeı, ıá bólise almaı otyrǵany aqıqat. О́ıtkeni ondaı sheksiz mólsherdegi aqparatty adamnyń ózi tolyqtaı óńdep, saralap, saraptaı alýy múmkin emes.
Al keleshektegi 5.0 qoǵamda adamdardyń aınalasyndaǵy zattar, mysaly, smart-kóligińiz, úıińizdegi tońazytqyshyńyz ben kirjýǵysh mashınańyz, qaltańyzdaǵy smartfonyńyz sııaqty kúndelikti turmysta paıdalanyp júrgen zattardyń barlyǵy «Zattar ınterneti» (IoT, Internet of Things) júıesi arqyly bir-birimen jáne dúkender men aýrýhanalar, bankter sııaqty qoǵamdyq mekemelermen tyǵyz baılanys ornatyp, adam men zat arasynda aqparat ortaq bolyp, ol aqparat turaqty túrde jasandy ıntellekt arqyly saraptalyp, qajetti ýaqytta jáne qajetti jerde adamnyń paıdasyna jarap otyratyn bolady. Adamnyń aqparatqa ıelik etýdegi monopolııalyq ústemdigi joǵalyp, «aqparat» atty qundylyqtyń máni ózgeretin bolady, al jasandy ıntellekt pen robottar aqparatpen bólisý úshin adamdy jas pen kári dep, qala men aýyl dep qoǵamdaǵy orny men dárejesine qaraı bólmeı, bárine birdeı qarap, «teńdik» qaǵıdalaryna negizdelgen smart-qoǵam ornaıdy.
Ol úshin eń aldymen qorshaǵan ortamyz ben aınalamyzdaǵy zattardan turatyn fızıkalyq keńistik pen ushy-qıyry joq sheksiz aqparattan turatyn kıbernetıkalyq keńistikti bir-birine jalǵastyryp, ushtastyryp, olardy barynsha adamnyń muqtajdyǵyna paıdalaný júıesin qalyptastyrý qajet. Bir sózben aıtqanda, Big Data-daǵy túrli aqparatty jasandy ıntellekt arqyly óńdep, sol aqparatty adamnyń turmysyna qajetti zat shyǵarý úshin paıdalanyp, aqparatty zat túrinde qaıta qoǵamǵa qaıtarý júıesin qalyptastyrý. Joǵaryda atalǵan japondardyń «Connected Industries» atty tujyrymdamasy osyny maqsat tutady.
Búginge deıin tynymsyz damyp kele jatqan bilim men ǵylymnyń, tehnıka men tehnologııalardyń, tamaq óndirisi men densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy jetistikterdiń arqasynda adamnyń ómir súrý jasy kúnnen-kúnge uzaryp otyrǵany belgili. Ásirese Japonııada jyl saıyn 4 myńǵa jýyq adamnyń jasy júzden asyp, qazirdiń ózinde olardyń sany 70 myńǵa jetip otyr. Al dúnıege keletin balalar sany jyldan-jylǵa azaıyp, japon qoǵamy damyǵan elderdiń arasynda eń qatty qarqynmen qartaıyp bara jatqan qarttar qoǵamyna aınaldy. Búgingi tańda 127 mln turǵyny bar Japonııada jasy 15-ke tolmaǵan jasóspirimderdiń úlesi 12,7%, al jasy 65-ten asqan adamdardyń úlesi 26,7% bolyp otyrǵanyn eskersek, aldaǵy ýaqytta qarttar sany tek kóbeıe bermek. Al olardyń ómir súrýine jaǵdaı jasap, densaýlyǵy men turmysyn tıisti deńgeıde qamtamasyz etýge qajetti qarajattyń, ıaǵnı memlekettik bıýdjetke tólenetin salyq kólemi jumysshylar sanynyń kúrt azaıýyna baılanysty jetkiliksiz bolýy úkimet úshin de, qoǵam úshin de ózekti problemaǵa aınalyp otyr. Japonııanyń qazirgi ishki jáne syrtqy saıasatynyń basty baǵyttary jáne ǵylym men tehnologııalar salalaryndaǵy barlyq derlik baǵdarlamalary dál osy máseleni sheshýge baǵyttalǵan.
Sondyqtan Japonııa úshin adamdarǵa kómekshi bolar robottar qoǵamyn qurý áste tek tehnologııalyq damýǵa degen qumarlyqtan ǵana shyǵyp otyrǵan oı emes, týrasyn aıtqanda, ult pen memleketti damyǵan elder qatarynda saqtap qalýdyń jalǵyz joly bolyp otyr. Al adamzattyń búginge deıingi damý kezeńderi tarıhynan biletinimizdeı, qaı zamanda bolsyn kez kelgen ınnovasııa tek shynaıy qajettilik pen muqtajdyqtan týatynyn eskersek, tabıǵı resýrstary joq, tek ǵylymy men tehnologııasyna arqa súıer Japonııa damýdyń kelesi kezeńin, ıaǵnı 5.0 qoǵamyn qurýǵa álemdegi eń múddeli el desek qatelespeımiz.
Árıne ondaı jańa qoǵam bir degende quryla qoımas, ol úshin qalyptasqan qoǵamdyq qurylymdardyń ózgerýi tıis jáne japondardyń ózderiniń sózimen aıtsaq, jańa qoǵam qurý jolynda «bıik qabyrǵalar» tur. Degenmen keleshekte adamǵa kómekshi bolatyn robottardyń «aqyly» men «sezimi» bolatyn bolsa, «olardyń aqylyn tyńdamaı, sezimimen sanaspaı, namysyna tıetin sózder aıtylyp, áreketter jasalyp jatqan jaǵdaıda olardyń quqyqtary qalaı qorǵalmaq» degenge saıatyn japon qoǵamyndaǵy pikirtalastarǵa kýá bolǵanda ol zamannyń da alys emes ekenin eriksiz sezinesiń.
Japonııa 2025 jylǵy EKSPO halyqaralyq kórmesin Kansaı aımaǵy, Osaka qalasynda ótkizýge nıet tanytyp otyr jáne osy jyldyń qarasha aıynda Parıj qalasynda ótetin saılaýǵa qatysatyn úmitker elderdiń biri. Eger saılaý nátıjesi japon tarapy úshin ońdy bolyp, 2025 jylǵy EKSPO Osakada ótetin bolsa, dál osy shara aıasynda japon úkimeti «Jan jadyraıtyn keleshek qoǵamnyń dızaıny» atty taqyryppen bolashaqtaǵy jańa qoǵamnyń modelin halyqaralyq qaýymdastyqqa tanystyrýdy josparlap otyr.
Japonııa jańa qoǵamnyń modelin qura bilse, «qartaıǵan ulttar» qataryna kiretin qazirgi eýropalyq damyǵan elder úshin ǵana emes, biraz jyldar júrgizip kelgen «bir bala» saıasaty men ýrbanızasııa saıasaty saldarynan keleshekte sózsiz búgingi Japonııanyń kúıin keshetin Qytaı sııaqty alyp el úshin de úlgi bolary anyq. Alysqa baryp, basqany aıtpaǵanda, keleshekte jastardan qarttar sany asyp túsip, jumysshylar sany tapshy bolýy yqtımal dep boljam jasala bastaǵan bizdiń el úshin de japon úkimetiniń bolashaqtyń qoǵamyn qurýǵa baǵyttalǵan tehnologııalyq talpynysyna nazar aýdaryp, bilip júrgenimiz abzal.
Memleket basshysynyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» jáne «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýlary men «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda kórsetilgen maqsattarǵa jetý «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynyń tıisti deńgeıde oryndalýy úshin de, damyǵan otyz eldiń qataryna qosylýymyz úshin de álemdegi eń damyǵan elderdiń biri Japonııanyń bolashaqqa baǵdary bolyp otyrǵan «5.0 qoǵamyna» zeıin qoıyp, kóńil bólý zaman talaby dep bilemin.
«Jańa jahandyq úrdister eshkimnen suramaı, esik qaqpastan birden tórge ozdy. Sondyqtan, zamanǵa sáıkes jańǵyrý mindeti barlyq memleketterdiń aldynda tur», «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis», «О́zgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ıkemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirýimiz kerek», «Ol jańa tehnologııanyń aǵyny alyp keletin ózgeristerdiń bárine daıyn bolý degen sóz. Taıaýdaǵy on jylda bizdiń ómir saltymyz: jumys, turmys, demalys, baspana, adamı qatynas tásilderi, qysqasy, barlyǵy túbegeıli ózgeredi. Biz buǵan da daıyn bolýymyz kerek», «Bul – ózgelerdiń tájirıbesin alyp, eń ozyq jetistikterin boıǵa sińirý múmkindigi. Azııadaǵy eki uly derjava – Japonııa men Qytaıdyń búgingi kelbeti – osy múmkindikterdi tıimdi paıdalanýdyń naǵyz úlgisi» degendi aıtyp otyrǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy bizdiń urpaqtan eń aldymen bolashaqqa básekelestikke beıimdi ult retinde qadam basý jáne damyǵan elderdiń qataryna qosyla alýymyz úshin eń aldymen sol damyǵan elderdegi ozyq oılar men tehnologııalyq jetistikterdi bilip, olardy oı eleginen ótkizip otyrýdy talap etip otyr. О́ıtkeni «ómir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kónbegender tarıhtyń shańyna kómilip qala beredi».
Batyrhan QURMANSEIIT,
japontanýshy, dıplomat,
PhD doktory
