Saraptama: «Aqyldy» aýyl sharýashylyǵy

Olar ekpin alǵan saıyn aýyl sharýashylyǵy «ózgeristerge baıaý beıimdeletin eń konservatıvti sala» degen ǵasyrlar boıy qa­lyptasyp, sanada ábden súrlenip bekigen burynǵy túsiniktiń ózi joqqa shyǵarylýda. Sóıtip bul sektor osy iste áleýeti mol elder ekonomıkasynyń kele­shegi myǵym eń progressıvti sala­larynyń birine aınalýda.

Elbasynyń bul máselege kúni buryn mán berip, salany sıfr­landyrý týraly el Úkimetiniń aldyna jańa maqsat pen mindet belgileýiniń nátıjesinde osy ózgerister dúmpýi Qazaqstanda da sezile bastady. Elimiz Keńes ókimeti kezinde júrgizilgen mehanıkalandyrýdan keıin birinshi ret álemdik standarttarǵa sáıkes keń aýqymdy jumystardy qolǵa alyp, salany avtomattandyrý, robottandyrý, elimizdegi ǵarysh qyzmetiniń múmkindigin paıdalana otyryp monıtorıngti spýtnık arqyly júrgizý, salaǵa qyzmet kórsetýdi elektrondy formatqa kóshirý máselelerine mán berýde. Onyń alǵashqy nátıjeleri qazir­diń ózinde boı kórsete basta­ǵandyǵyn biz osynyń aldyn­daǵy «Esepke qurylǵan eginshi­lik» atty maqalada jazyp (6 tamyz, 2018 j.) álemde oryn ala bas­taǵan ozyq úrdis – dálme-dál egin­shiliktiń elimizde ornyǵý jaıyn baıandaǵan edik. Endi mal sha­rýashylyǵyndaǵy osyndaı ja­ǵymdy jańalyqtarǵa toqtal­maqpyz. Bul qandaı jańalyqtar?

Máselen, Túrkistan obly­synyń Ordabasy aýdanyndaǵy «Bór­te mılka» JShS-niń robot­tan­dyrylǵan taýarly-sút fer­­masy búginde elimizde jańa teh­no­lo­gııalyq turǵyda jaraq­tan­­dyryl­ǵan eń aldyńǵy qatarly úsh sha­rýashylyqtyń biri bolyp otyr. Bul fermada sút baǵy­tyndaǵy 400-den astam «Golsh­teın» tuqymdas saýyn sıyrlary ba­ǵy­lýda. Buzaýlarymen qosa alǵanda onyń sany qazir 700-den asyp tústi.

Munda shved óndirisiniń eń sońǵy tehnologııalary orna­tyl­ǵan. Sıyrlardy robottar saýady, maldyń kútimin de ro­bot­tar jasaıdy. Robot sıyr­lardy jýyp, shaıyp denesin taza ustaıdy. Al maldyń kúti­mi men densaýlyq jaǵdaıy, aly­­natyn súttiń sapasy men kólemi bir jelige birik­tiril­gen kom­pıýterlik qural­dar arqy­ly ba­qy­lanyp, basqa­rylady. Ár sıyrdyń qula­ǵyna chıp orna­tyl­ǵandyqtan eseptiń bári tolyqtaı júrgizilip, árqaı­sysy týraly aqparat bazasy qa­lyptasady. Eger jazdy­gúni ys­tyq bolsa, mal tu­­ratyn keshenniń qabyrǵalary dereý avtomatty túrde jabylyp, jeldetkish iske qosylady. Iri qa­ranyń astyn tazalaý da avto­mat­tandyrylǵan. 

Osyndaı qamqorlyqqa sáıkes mundaǵy múıizdi iri qarany kýrortta júrgendeı dep ázildeýge bolar. Ázil bolsa da, osynyń bári shyndyq. Sıyrlardy májbúrlep saýý, májbúrlep azyqtandyrý múldem joq. Jelini sútke tolǵan kezde olar saýý apparattary – ro­bot­tarǵa qaraı ózderi-aq umtyla­dy. О́ıtkeni saýylmas buryn olar­dyń jelinderi jyly sýmen avto­matty túrde jýylyp, súrti­ledi. Jelinin sút kernegen sıyr robot saýa bastaǵan kezde taǵy ra­qattanady. Osy áreketterdiń bári durys ıip, sapaly sút berýine yqpal etedi.

Atalǵan jaǵdaıǵa oraı keıde alty birdeı saýyn stanogynyń aldynda uzyn-sonar kezek te paıda bolyp qalady. Bir qyzyǵy, jelini tolmaǵan sıyr robotqa jiberilmeıdi. Onyń barlyǵyn sıyrǵa ornatylǵan elektrondy qondyrǵy rettep otyrady. Al av­to­mattandyrylǵan jemdeý qon­dyrǵysy ár sıyrdyń bergen súti­ne qaraı jem beredi. Iаǵnı, kóbi­rek sút bergen sıyr jemdi de kó­birek jeıdi. Mine, júıeli qaıta­lanyp otyratyn osyndaı úderis­ten keıin mal ekesh maldyń ózi aqyldy da tártipti bolmaı qaıtsin?! 

«Bórte mılkada» baǵylatyn ár sıyr kúnine 30 lıtr sút beredi. Arasynda kúnine 50 lıtrge deıin sút beretin iri qaralar da bar.

Árıne bizdiń jaǵdaıymyzda osynyń bári ertegi sekildi kórinýi múmkin. Bul kórinis túptiń túbin­de elimizde qalyptasýy tıis «aqyl­dy» mal sharýashylyǵynyń basy ǵana. Bolashaqtaǵy «aqyldy» mal sharýashylyǵy «Bórte mılka» sekildi kóptegen «aqyldy fer­ma­lardan» quralatyn bolady. Fer­malar bir aqparattyq júıe­ge biriktiriletindikten, ondaǵy sa­ýylǵan súttiń kólemi men sapa­sy jónindegi málimetter tutyný­shy­larǵa dereý jetkizilip otyrady.

Árıne «aqyldy fermanyń» áreketi munymen de bitpeıdi. Sıyrlardan saýylǵan taza sút odan ári kútip-baptalyp, sapasy kelistirilip, óńdeý óndirisine jiberiledi. Osy jerde qaımaq, sary maı, irimshik, balmuzdaq jáne basqa da ónimderge aınalyp, tutynýshylarǵa qaraı jol tartady. Iаǵnı, «aqyldy fermalar» óńdeý óndirisimen tyǵyz baılanys­ta nemese bir sıklǵa biriktirilip jumys isteıdi. Sóıtip, sıyrdyń jaıylym kezindegi kúısegen shóbi kóp keshikpeı-aq dastarqanǵa qo­ıy­latyn daıyn taǵamǵa aınalyp shyǵa keledi.

Qazir osy maqsatta «Bórte mıl­kanyń» qasynan onyń sút zaýy­ty salynýda. Fermadaǵy sıyr­lardan kúnine 27-30 tonna sút saýylsa, zaýyttyń kúndik qýa­ty 50 tonna sút óńdeýge negiz­delip otyr. Zaýyt óziniń basy ar­tyq óndiristik qýatyn ferma mańaıynda ornalasqan sharýa qojalyqtarynan sút qabyldaý arqyly toltyrmaq. Sóıtip ferma ózine jaqyn jerde shoǵyrlanǵan sharýa qojalyqtary men shaǵyn sharýashylyqtardyń damýyna da óz úlesin qospaq. Bul zaýyt ta tolyqtaı avtomattandyrylǵan jaǵdaıda jumys isteıtin bolady.

 «Bórte mılka» taýarly sút fermasynyń quryltaıshysy Nuraly Ábishev tyńnan túren salǵanmen teń isti alǵa bastyrýda el Úkimeti qabyldaǵan aýyl sha­rýa­shylyǵy salasyndaǵy baǵdar­lamalardyń kómegine júgin­gen­derin aıtady. «Qazir taǵy bir baǵdarlama bastalyp jatyr. Úkimettiń kishi kásip­oryn­dar­dy biriktirý baǵytyn­daǵy baǵ­darlamasy bizdiń aına­la­myzdaǵy shaǵyn qojalyqtar óndirgen sútti ózimizdiń zaýytqa satyp alyp, óńdeý kólemin keńeıtýimizge jaq­sy múmkindik beredi» deıdi ol. 

Sonymen «Bórte mılka» JShS-tyń «aqyldy fermasyn» damyǵan elderdegi dálme-dál mal sharýashylyǵyn, ıaǵnı «aqyl­dy aýyl sharýashylyǵyn» qurý­da­ǵy elimizdiń alǵashqy naqty qadam­darynyń biri retinde baǵalaýǵa bolady. Osyndaı isti odan ári damytýǵa elimizdiń áleýeti de jetkilikti.

Máselen, Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary Arman Evnıev Úkimette ja­sa­ǵan baıandamasynda elimizdegi ta­bıǵı jaıylymdardyń jal­py kólemi 180 mln gektardy qu­raıtyndyǵyn, Qazaqstan bul kór­setkish boıynsha álemde Qytaı, Aýstralııa, AQSh, Brazılııa el­derinen keıin besinshi oryn ala­tyn­dyǵyn, eger isti durys uıym­dastyra bilse atalǵan aýmaqta 25 mln shartty mal basyn ósirýge bolatyndyǵyn aıtqan-dy. 

1 shart­ty mal basy degenimiz, shamamen alǵanda, 1 sıyr nemese 10 qoı. Sonda 180 mln gektar je­rimizge 25 mln múıizdi iri qara nemese 250 mln qoı ósirýge bolady eken. Árıne bul tym úlken kór­setkish. О́ıtkeni bizde osy ja­ıylymdyqtardyń bári birdeı sýlandyrylmaǵan. Jalpy, 110 mln gektar jerde sý kózderi bar dep esepteledi eken. Munda ke­min­de 12 mln shartty mal basyn ósi­rýge bolady. Osy kórsetkishtiń ózi bizge jetip artylady. О́ıtkeni Qazaqstan jerinde 50 mln qoı ósirý keshegi Keńes úkimetiniń de qolynan kelmegen bolatyn. 

Ekinshiden, elimizde «aqyl­dy» aýyl sharýashylyǵyn qalyp­tastyrý úshin birinshi kezekte qarjy taýyp, sheteldik jańa teh­nologııalardy ákelýmen qatar, maldyń senimdi jem-shóp bazasyn qamtamasyz etý kerek. О́ıtkeni ondaǵy maldar kóp jaǵdaıda qoldan azyqtandyrylatyndyǵyn esten shyǵarmaýymyz qajet. Má­se­len, Gollandııa bar-joǵy 41 myń sharshy shaqyrym aýma­ǵy­men jáne bar bolǵany 4,5 mln múıizdi iri qarasymen aýyl sha­rýashylyǵy ónimderin óndi­rýde álemde ekinshi oryn alady. So­nyń ishinde maı men irimshik, qa­tyq shyǵarý jóninen Eýropada al­ǵash­qy oryndardyń birin enshileıdi.

«Gollandııa aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderiniń eksportynan jylyna 100 mlrd dollardaı kiris tabady. Sebebi munda bári jol­ǵa qoıylǵan. Salaǵa «aqyldy teh­nologııalardy» engizý isi jyl­dan jylǵa damyp keledi. Qazir Gollandııa ózderi jasap shy­ǵar­ǵan osyndaı tehnologııalardy syrtqa saýdalaý arqyly da mol tabys taýyp otyr. Iаǵnı, mun­daı is agrarlyq, tehnıkalyq ǵy­lym­nan bastap aýyldaǵy sharýa qojalyqtaryna deıin jan-jaqty uıymdastyrylýy kerek. Olardy qanattandyratyndaı sharalar qolǵa alynýy qajet. Áıtpese elimiz­diń mal ósirýdegi tabıǵı áleýe­ti alaqandaı Gollandııaǵa qara­ǵanda áldeqaıda zor ekendigi anyq. Olqylyqty «aqyldy aýyl sharýa­shylyǵyn» uıymdastyrý arqy­ly ǵana toltyra alamyz» deıdi elimizde «aqyldy aýyl sha­rýa­shy­lyǵyna» negizdelgen dál­me-dál eginshilik júıesin engizý jó­ninde tujyrymdama ázirle­gen ǵalym Ońǵarbek Álipbek.

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Aqylbek Kúrishbaev ta elektronıka men elektrotehnıka salasynyń jetistikterin utymdy qoldanýdyń aýyl sharýashylyǵy salasy úshin erekshe mańyzdy ekenin aıtady.

Qazirgi avtomattandyrylǵan júıeler buryn adamdar qolymen istelgen jumystardy kompıýter arqyly myńdaǵan shaqyrymnan basqarýǵa múmkindik berip otyr. Mysaly, kompıýter adam­ǵa qaraǵanda jerge qandaı tyńaıt­qysh kerek, qansha sýarý kerek ekenin dál esepteıdi. Bul tyńaıt­qyshtardy qoldanýdy 30 prosentke azaıtýǵa, ónimniń ózindik qunyn arzandatýǵa múmkindik beredi. Ári qorshaǵan orta úshin de qaýipsiz. Osyn­daı ozyq tehnologııalarmen ta­nysyp, ony Qazaqstan jaǵ­daıy­na beıimdeý qajet. Demek zaman ta­labyna ilesý úshin agrarlyq ǵy­lymdy qosa damytý qajet. Bá­rin birdeı kóshirip ákele salamyz deý­ge de bolmaıdy. Sebebi aýyl sha­­rýa­shylyǵy tiri organızmdermen ju­mys isteıtin sala», deıdi ol.

Sarapshylardyń pikirine qa­ra­ǵanda, 60 sıyry bar shaǵyn fer­mada sút saýýdy robottar arqyly júrgizý fermerdiń 2 saǵat ýaqy­tyn, al avtomattandyrylǵan tehnologııalyq júıe arqyly maldy azyqtandyrý taǵy 3 úsh saǵat ýaqytyn únemdeıdi eken. Eger qaldyqtardy shyǵarý isi avto­mat­tandyrylǵan bolsa, taǵy biraz ýaqyt únemdeledi. Sheteldik fermerler osy únem­del­gen ýa­qytty oqýǵa, izdenýge, ónim­der­di ótkizý isimen aınalysýǵa jum­saıdy eken.

Elimizde «Bórte mılka» se­kildi taǵy úsh «aqyldy ferma» jumys isteıtindigin joǵa­ry­da aıtqan edik. Endi osy sharýa­shy­lyqtardyń negizinde arnaıy semınarlar uıymdastyryp, basqa fermerler men sharýalarǵa kór­setken jón bolar edi.

Elimiz erte zamannan beri mal ósirýmen shuǵyldanyp keledi. Qazaqtyń saıyn dalasy men qoı­naýy qutty taýlar, qolat-saı­lary mal ósirýge yńǵaıly. Demek mal sharýashylyǵy ataká­sip qana emes, elimizdi zaman talabyna saı damytýdyń myzǵy­maıtyn berik irgetasy bolyp qala beretindigi anyq. Endi mine, álem boıynsha alǵanda naq osy salada revolıýsııalyq mán­degi ózgeristerdiń bastalyp, dúnıe­de jańadan paıda bolǵan tıim­di tehnologııalar men qural-jab­dyq­tardyń oǵan qaryshtaı damý kil­tin usynýy elimizdegi osy bir baıyrǵy salaǵa jáne onyń bo­lashaǵyna múldem jańa kózqa­raspen qaraýǵa jeteleıdi.

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan»