AQSh-tyń búgingi tańda qaı turǵydan bolmasyn álemdegi eń alpaýyt derjava ekenine eshkim shek keltire almaıdy. О́ıtkeni bul – shyndyq. Sosyn álgi shyndyqty kúlli álem moıyndaıdy desek, artyq aıtqandyq emes jáne munyń dálelderi jetip artylady jáne olardyń bir parasy tómendegideı.
Álemge áıgili aǵylshyn tildi «The Economist» jýrnaly «Rım ımperııasynan bergi zamanda Amerıka Qurama Shtattary sekildi birde-bir memleket ózgelerge shekeden qaraǵan emes jáne bul AQSh-tyń óktemdigi tek bıznes salasynda ǵana emes, saýda-sattyq, kommýnıkasııa, sondaı-aq ekonomıkanyń ózge salalarynda da, tipti áskerı sala men halyqaralyq dıplomatııa salasynda da beleń alyp otyr», dep atap ótse, Fransııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri – Gýbert Vedrın (Hubert Vedrine) 1999 jyly Amerıka Qurama Shtattarynyń XX ǵasyrdaǵy bolmysyn bylaısha sıpattapty: «AQSh-tyń búgingi basymdyǵy men myqtylyǵy onyń alpaýyt ekonomıkasynan da, qarjy salasynan da, qarýly kúshter salasynan da, ómir salty men tilinen de, tipti mádenıet salasynan da menmundalap tur. Bul shyndyqty búginde onyń dostary ǵana emes, jaýlary da jappaı moıyndaıdy». Al Germanııanyń jańalyqtar taratatyn kúlli álemge áıgili «Der Spiegel» jýrnaly joǵarydaǵylardan da asyp túsip, «Amerıka ıdoldary men ıkondary Katmandýdan Kınshasaǵa deıin, tipti Kaırden Karakasqa deıingi álemdi túgel jaýlap alǵan. Sosyn jahandanýdyń búgingi belgisi «Amerıkada jasalǵan» degen emblemamen aıshyqtalady», – depti.
Árıne solaıy solaı bolǵanmen, sáýegeı ǵalymdardyń jáne bir toby: «AQSh-tyń syńarpolıarlyq basymdyǵy tek Keńes Odaǵy kúırep qalǵan soń ǵana paıda boldy jáne bul basymdyqtyń ǵumyry alysqa uzamaıdy», degen kereǵar pikir bildirgen.
Djozef Naı sońǵy pikirmen sanasý kerektigin eskertedi. Sebebi ol búgingi tańdaǵy zamanaýı aqparat tehnologııalary men jahandaný úderisteri tek AQSh-ty ǵana kúsheıtip otyrǵan joq, sonymen qatar Japonııa, Qytaı, Reseı jáne Úndistan sııaqty irgeli memleketterdiń áleýetterin de qosa nyǵaıtyp, halyqaralyq naryqta sońǵylardyń AQSh-pen básekege túse alatynyn joqqa shyǵarmaıdy. Sóıte tura, Djozef Naı kez kelgen memlekettiń saıası bıliginiń qýattylyǵy, eń aldymen ondaǵy halyq sanynyń moldyǵymen, terrıtorııasynyń kólemdiligimen, tabıǵı resýrstarynyń baılyǵymen, sondaı-aq ekonomıkalyq áleýetiniń bıiktigimen, qarýly kúshteriniń tegeýrindigimen jáne saıası bılik júıesiniń turaqtylyǵymen aıqyndalatynyn kóldeneń tarta kelip, kádimgi karta oıynyndaǵy sekildi, kimniń qoly kúshti bolsa, sonyń mysy basatynyn eskertedi. Árıne bul tusta ǵalymnyń búıreginiń qaı memleketke burylyp turǵanyn aıtpasaq ta túsinikti.
Degenmen, Djozef Naı kez kelgen memleket qýatynyń jáne bir mańyzdy qyryna jete mán beredi. Ǵalym bylaı deıdi: «XXI ǵasyrdaǵy memleket qýattylyǵy úsh irgetasqa negizdeledi. Olardyń birinshisi – qýatty qarýly kúsh; ekinshisi – qýatty ekonomıka; úshinshisi – qýatty jumsaq kúsh, ıaǵnı mádenı, adamı jáne ǵylymı-tehnologııalyq qundylyqtar. Eger bizder búgingi tańda joǵarydaǵylardyń tek bir ólshemine ǵana basymdyq berip, tek qarýly kúshterge ǵana ıek artatyn bolsaq, eń úlken qatelikke urynatynymyz sózsiz. О́ıtkeni bizder qýattylyǵymyzdy tek qarýly kúsh nemese ıadrolyq qarý ǵana qamtamasyz ete almaıtynyn moıyndaýymyz qajet».
Týyndy avtorynyń bul paıymymen tolyq kelisýge bolady. О́ıtkeni ol dana halqymyzdyń «Bilekti birdi jyǵady, bilimdi myńdy jyǵady» degen ataly sózin qaıtalap turǵandaı áser qaldyrady.
Djozef Naı odan ári qýatynyń úsh irgetasy turǵysynan, XXI ǵasyrda AQSh-qa báseke týdyrýy múmkin Qytaı, Japonııa, Reseı, Úndistan jáne Eýropa Odaǵynyń áskerı, ekonomıkalyq jáne mádenı (jumsaq kúsh) áleýetterine de syndarly taldaý jasaıdy. Sonymen qatar ǵalym ústimizdegi ǵasyrǵa tán aqparat dáýirindegi memleketter qýatynyń aýqymyn sıpattaıtyn statıstıkalyq saraptamaǵa da silteme jasaıdy. Onda AQSh, Japonııa, Germanııa, Fransııa, Brıtanııa, Reseı, Qytaı jáne Úndistan syndy memleketterdiń jer kólemi, halqynyń sany, halyqtyń saýattylyǵy, qarýly kúshteri (ıadrolyq oqtumsyqtar sany, áskerı bıýdjettiń kólemi, qarýly ásker sany), ekonomıkalyq kórsetkishteri (Ishki jalpy ónim, jan basyna shaqqandaǵy ishki ónim, óndiris ónimderiniń jalpy quny, joǵary tehnologııalar eksporty, myń adamǵa shaqqandaǵy jeke kompıýterler sany) sııaqty naqty statıstıkalyq kórsetkishterge silteme jasaıdy. Onda avtor AQSh-tyń áskerı bıýdjetiniń ózinen keıingi segiz memlekettiń jıyntyq bıýdjetinen de asyp túsetinin, Amerıka Qurama Shtattarynyń ózgelerdi shań qaptyratyn sıfrly tehnologııalarmen jaraqtanǵan áskerı saladaǵy basymdyǵyn; ekonomıkalyq turǵydan, álemdik jıyntyq ónimniń 27%-i, álemdegi 100 alpaýyt kompanııanyń 59-y, sol sııaqty, álemdegi 500 jahandyq kompanııanyń 219-y, sondaı-aq Brıtanııamen salystyrǵanda AQSh-tyń álem ekonomıkasyna salǵan ınvestısııasynyń eki ese artyq ekenin, sol sııaqty álemdegi eń qýatty 10 ınvestısııalyq banktiń de AQSh-qa tıesili ekenin, alpaýyt memlekettiń jumsaq kúshiniń de ózge memleketterden oq boıy ozyq turǵanyn sıpattap ótedi.
Aqparat revolıýsııasynyń búgingi ekpindi dınamıkasyn eskere otyryp, Djozef Naı osydan tórt ǵasyr buryn ómir súrgen brıtandyq fılosof Frensıs Bekonnyń «Aqparat – bılik» degen qanatty sózine silteme jasaı otyryp, XXI ǵasyrda álem halqynyń basym kópshiligi el ishinde ǵana emes, syrtynda, ıaǵnı shalǵaıda júrse de álgi aqparat-bılikke ıelik etip otyrǵanyn kóldeneń tartady. Sonymen qatar ǵalym búgingi aqparat revolıýsııasynyń asa qýatty tehnıkalyq jabdyqpen, naqtyraq aıtqanda, zamanaýı kompıýterlermen jaraqtanyp otyrǵanyn jáne bul úderistiń aqparatqa ketetin shyǵyn mólsherin sonshalyqty arzandatyp jibergenin, sondaı-aq 1954 jyldan beri qaraı, jańa kompıýterlerdiń baǵasynyń ár jyl saıyn 20%-ke arzandap kele jatqanyn da, sonymen qatar AQSh-ta aqparat tehnologııalaryna bólinetin ınvestısııanyń 7%-ten 50%-ke deıin ósip ketkenin, sondaı-aq kompıýter qýatynyń sońǵy 30 jyl boıy árbir 18 aıda eki esege artyp otyratynyn, al taıaý bolashaqta bul úderistiń odan da jyldam ósetinin jáne sonyń arqasynda 1970 jyldary aqparat almasý shyǵyndarynyń bir ǵana prosentti quraǵanyn, sosyn 1993 jyly kúlli álemde 50-aq ǵalamtor bolsa, 2000 jyldyń basynda olardyń sanynyń bes mıllıonǵa jetkenin de tilge tıek etedi.
Eń ǵajaby 1980 jyldary telefonnyń mys symdarynyń qaýqary bir sekýndta bar bolǵany bir betke sııatyn ǵana aqparat ótkize alsa, búgingi tańda optıkalyq talshyqtar tehnologııasy bir sekýndta 90000 betke teń aqparat ótkize alatynyn jáne 1930 jyldary telefonmen úsh mınýttyq aqparat almasý 250 dollarǵa tússe, 2000 jyly ol shyǵynnyń bir dollardan aspaıtynyna tańǵalady. Sondaı-aq 1980 jyldary bir gıgabaıt aqparatty saqtaý úshin baqandaı bir bólmege teń keńistik kerek bolsa, búgingi tańda qaltaǵa salyp qoıatyn kredıt kartasynyń kólemindeı ǵana keńistik qajet ekenine de nazar aýdarady. Munyń syrtynda árbir adamnyń qaltasynda júrgen zamanaýı uıaly telefondardyń sheksiz múmkindikterin de alǵa tartady. Sosyn keıbir ǵalymdardyń joǵaryda atalǵan aqparat revolıýsııasyn «úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııaǵa» teńep júrgeniniń múlde negizsiz emes ekenine de nazar aýdarady.
Indýstrııalyq revolıýsııa demekshi, týyndy avtory adamzat órkenıeti XVIII ǵasyrdan bermen qaraı basynan úsh ındýstrııalyq revolıýsııany ótkizip, endi tórtinshisine de aıaq basyp otyrǵanyna silteme jasaıdy.
Avtor týyndysynan kezinde qırap qalǵan Rım ımperııasynyń taǵdyr-talaıy da tys qalmaǵan. Djozef Naı Amerıka Qurama Shtattaryn Rım ımperııasymen birneshe ret salystyra kelip, sol ımperııanyń sonshalyqty myqty bolǵanyna qaramastan, keshirilmes qatelikterge boı aldyryp, sonyń saldarynan múlde joıylyp ketkenine sanaly túrde silteme jasaıdy.
Aıtsa aıtqandaı-aq, Rım ımperııasynyń kúıreýine negiz bolǵan sebepter az bolmapty. Ásirese uly ımperııanyń óz ishinde oryn alǵan shıelenister men qaıshylyqtar ondaǵy saıası-ekonomıkalyq, ıdeologııalyq jáne dinı birliktiń negizin shaıqap, alapat daǵdarysqa ushyraýyna ákelip soqqan. «Ishten shyqqan jaý jaman» demekshi, Rım ımperııasyn iritken syrttan kelgen jaý emes, kerisinshe, ımperatorlardyń ishki saıasatynyń osaldyǵy bolǵan.
Ekinshiden, alyp ımperııanyń saıası-ekonomıkalyq bılik júıesi ári álsiz, ári turaqsyz bolǵandyqtan, tek ımperatorlar ǵana emes, ulan-baıtaq ımperııanyń alys-jaqyn aımaqtary men provınsııalarynyń basshylary da jıi-jıi almasyp otyrǵan.
Úshinshiden, ımperııa aýmaǵyndaǵy kópultty jáne polıetnosty halyqtardyń mádenı deńgeıi men bilim saýaty tómen bolǵandyqtan, olardyń arasynan jasaqtalǵan armııanyń qýaty da tómen bolǵan.
Tórtinshiden, atalǵan kemshilikterdiń saldarynan álsirep, tıtyqtaǵan ımperııa halqynyń demografııalyq áleýeti de kúrt tómendep ketken.
Besinshiden, Rım ımperııasynyń kúırep qalýyna sol dáýirdegi qul ıelenýshilik qoǵam da tikeleı sebep bolǵan. Munyń saldary, óz kezeginde, kúlli ımperııanyń ekonomıkasy men saıası júıesiniń sheksiz quldyraýyna jáne ydyraýyna ákelip soqqan.
Altynshydan, kúsh-qýaty kemigen memleket osy tyǵyryqtan shyǵý úshin, halyqtan alynatyn salyqtyń mólsherin shamadan tys sharyqtatyp jibergen. О́z kezeginde munyń saldary ınflıasııany molaıtyp, kúlli halyqtyń ımperııa bıligine degen narazylyǵyn órshitip, tóńkeriske tikeleı jol ashqan.
Jetinshiden, ımperııa aýmaǵyndaǵy memlekettik qyzmetkerlerdiń sany shamadan tys kóbeıip, kúlli qoǵamdy bıýrokratııa men jemqorlyq jaılap ketken.
Segizinshiden, joǵaryda atalǵan sebepterdiń saldarynan mádenıet ataýly jappaı keri ketip, óner, bilim, ádebıet, arhıtektýra túgeldeı daǵdarysqa ushyraǵan.
Toǵyzynshydan, Rım ımperııasynyń birjolata kúıreýine dinı qaıshylyqtardan týyndaǵan ishki shıelenisterdiń jıilep ketýi de úlken sebep bolǵan.
Ákki saıasatker Djozef Naıdyń joǵaryda atalǵan synaqtardy tizbektep otyrǵany beker emes. О́ıtkeni búgingi álemniń teńdesi joq alpaýyty – AQSh endigi jerde qurdymǵa ketken Rım ımperııasy ǵana emes ózge ımperııalardyń taǵdyr-talaıynan eshbir sabaq almasa, ıa bolmasa álemdik halyqaralyq arenada ózge memlekettermen tarazy basyn teń ustap, olarmen syndarly saıasat júrgizbeıtin bolsa, tek Rım ımperııasynyń ǵana emes, tarıh qoınaýynda kúırep qalǵan ózge de ımperııalardyń kebin kııýi de ábden múmkin degen paıymdy tuspaldap otyr.
Sonymen qatar avtor AQSh-tyń Respýblıkalyq partııasy bolsyn, Demokratııalyq partııasy bolsyn eldiń ishki saıasatyna kóbirek basymdyq berip, halyqaralyq qatynastar men syrtqy saıasatqa múlde nemquraıdy qaraıtynyn, sonyń saldarynan AQSh Kongresiniń ózge memleketterge sanksııa salýǵa múmkindik beretin zańdar shyǵarýǵa tym áýestenip otyrǵanyn jáne sonyń saldarynan keıingi kezderde ondaǵan halyqaralyq konvensııalar men kelisimsharttardy ratıfıkasııalaýdan bas tartyp, tipti BUU men ózge de halyqaralyq ınstıtýttarǵa jyl saıyn tólenetin mindetti jarnalardyń da kólemin jónsiz qysqartyp tastaǵanyn ádiletti synaqqa alady. Sosyn bul oraıda avtor óziniń jalǵyz emes ekenin bildirip qana qoımaı, munyń naqty dálelderine de dáıekti siltemeler jasaıdy.
Elbasy usynǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy qolǵa alynyp, aýdarylǵan alǵashqy eńbekter búginde oqyrman qolyna tıgeni belgili. Osy oraıda Ulttyq aýdarma ortalyǵy AQSh-tyń HHI ǵasyrdaǵy geosaıasatyn tereń de túbegeıli zerttegen amerıkalyq ǵalym Djozef S.Naıdyń (Joseph S. Nye) «Oksford» baspasynan 2002 jyly jaryq kórgen «Amerıka bıliginiń oǵash syry» («The Paradox of American Power») atty baǵaly monografııasyn da aǵylshyn tilinen qazaq tiline tikeleı aýdaryp, halyqaralyq qatynastar jáne dıplomatııa mamandyqtaryn tańdaǵan jastarǵa hrestomatııa retinde usynsa, artyq bolmas edi degen oı týady.
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq joǵary mektep Ǵylym akademııasynyń akademıgi
