Elimiz eskertkishteriniń memlekettik tizimine oblys boıynsha 600-ge tarta tarıhı jáne mádenı jádigerler engen. Olardyń 8-i respýblıkalyq mańyzǵa ıe. Qalǵandary jergilikti sanatta bolǵanymen, keıbiriniń qorǵalýy, qalpyna keltirilýi kóńil kónshite bermeıdi. Tipti turǵyndar jergilikti jerlerdegi qasıetti oryndar týraly tereń bile bermeıdi desek, artyq aıtqandyq bolmas. Baıqara sekildi eskiliktiń eskirmes erekshe qorǵany qaı aýmaqta ornalasqan degen qarapaıym suraǵymyzǵa úlkenderdiń ózderi kibirtikteı jaýap beredi. Kemel Aqyshev jetekshilik etken ekspedısııa Shal aqyn aýdany aýmaǵynan arǵy babalarymyz skıf, saq taıpalary ómir súrgen dáýirdi dáleldeıtin baǵa jetpes arheologııalyq qazbalardy taýyp, bizdiń dáýirimizge deıingi besinshi ǵasyr jádigerine jatqyzylǵanyn jastarymyz bilmeı jatsa qandaı kiná artýǵa bolady? Bardy baǵalaı, qoldaǵyny qunttaı bilmeıtin samarqaýlyqtyń túp tamyry nede degen saýalǵa jaýap izdeý barysynda sheshimin tabýy tıis máselelerdiń az emestigine kóz jetkizdik. Táýelsizdik jarııalanǵannan beri óńirde ómir súrgen tulǵalardyń, babalarymyzdyń izi qalǵan, qorymdary jatqan, belgiler turǵyzylǵan kıeli jerlerge táý etý, tarıhyn, qazirgi jaǵdaıyn tanyp-bilý maqsatymen tanymdyq ekspedısııalardyń óte sırek uıymdastyrylýy, oǵan qarjy tapshylyǵynyń kóldeneń tartylýy synyqqa syltaý bolmasa kerek. Eshqandaı tálim-tárbıesi joq bir kúndik mádenı sharalarǵa sýsha shashylatyn qarjy ulttyq múddeniń joǵyn joqtap, jyrtyǵyn jamaýǵa kelgende jetpeı qalatyny qalaı?
Bizdiń paıymdaýymyzsha jaýapty vedomstvo basshylary Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda atap ótilgendeı týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri ekenin jete eskermeýinde jatsa kerek. Sońǵy kezderi arheologtar da shalǵaı eldi mekenderge at izin sırek salatyn bolyp júr. Al «Týǵan jer» jobasy aıasynda uıymdastyrylyp, birqatar aýyldardy qamtyǵan «Tarıhy tereń – kıeli Qyzyljar» atty ekspedısııanyń alǵashqy sapary tarıhı-mádenı muralarymyzdy zerttep, nasıhattaýdan, qundy zattar qoryn tolyqtyrýdan bastaldy. Bıyl qoǵamdyq uıym retinde qurylyp, iske kirisken «Soltústik Qazaqstan oblystyq mýzeı qyzmetkerleriniń assosıasııasy» birlestiginiń jetekshisi Erkin Shalkenov Aqqaıyń, Aqjar, Qyzyljar, Taıynsha, Ýálıhanov aýdandarynda memlekettik mýzeı bólimshesi bolmaǵandyqtan, ádeıi tańdap alynǵanyn, osy salany damytýǵa atsalysý, mártebesin kóterý, kóshpeli kórme ótkizý, ádistemelik kómek kórsetý, sonymen qatar qundy materıaldar, qymbat jádigerler jınastyrý boıynsha issaparǵa shyǵyp kelgenderin, oljaly oralǵandaryn jetkizdi.
– Taıynsha aýdanyna qarasty Vıshnevka eldi mekeninde bolǵanymyzda turǵyndar bir memlekettik qujatty syıǵa tartty. 1954 jylǵa deıin úsh álipbıdiń qoldanylyp kelgeni tańdanarlyq. Budan shyǵatyn qorytyndy sol, kırıllısa engizilse de, latyn álipbıine tyıym salynbaǵanyn ańǵarýǵa bolady. 70 jyldyq tarıhy bar aǵashtan jasalǵan toqyma stanogy áli de jumys isteıdi. M.Jumabaev aýdany Quralaı aýylynyń turǵyny Qanat Essekov, Aqjar aýdany Talshyq kentinde turatyn Lázzat Júsipbekova óz qolóner buıymdaryn tartý etti. Bir baıqaǵanymyz, el ishinde búginde óte az kezdesetin ulttyq óner ismerleriniń kóz maıyn taýysyp jasaǵan týyndylary, jankeshti eńbekteri elene bermeıtin syqyldy, – deıdi E.Shalkenov sapar jaıly syr shertip.
Basty problemanyń biri – qoǵamdyq birlestiktiń shekti mólsherde utyp alǵan grant sheńberinde ǵana jumys jasaıtyny. Osy sebepti qasıetti de kıeli jerlerdiń deni shalǵaı aýyldarda ornalasqandyqtan qarjylyq jaǵynan qolbaılaýlar az emes. Ony alǵashqy sapar birden baıqatqan. Jurtshylyqtan qundy zattardy satyp alýǵa qaltalary kótere bermeıtini sondyqtan. Dúnıejúzi qazaqtary uıymy oblystyq bólimshesiniń tóraǵasy, jergilikti ólketanýshy Saǵyndyq Salmurzınniń pikirinshe, únemi buıyra bermeıtin grantqa ǵana ıek artý jetkiliksiz. Sondyqtan «bir teriniń pushpaǵyn birge ılesip» otyrǵan mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasy tarapynan, bolmasa respýblıkalyq deńgeıde qarjylyq qoldaý kórsetilýi tıis degen ustanymda. Áıtpese, jaqsy bastamanyń óris tappaı qalýy ábden yqtımal.
Ekspedısııanyń bir maqsaty shekaralas aımaqtardy da qamtý bolǵanymen, ázirge oryndalmas arman kúıinde qalyp otyr. Omby oblysynda 200-ge jýyq qazaq aýylynan 35-i ǵana qalǵan. Túrli zobalań jyldary amalsyz Reseıge qaraı kóshken atalarymyz ashtan ólmeý, kóshten qalmaý úshin baǵaly jádigerlerdi arzanǵa bergen. Áli kúnge deıin kóneniń kózindeı saqtap otyrǵan otbasylar bar. Jastar olardyń qadir-qasıetin bile bermeıtindikten qoqysqa laqtyra salatyn jaıttar az ushyraspaıdy. 120 jyldyq tarıhy bar Qoıanbaı eldi mekeni mańynan akınak qanjar tabylǵanymen, kimniń qolynda ketkeni belgisiz. Buǵan deıin tarıhı-ólketaný mýzeıine qundy zattardy qolma-qol aqshaǵa satyp alý quqyǵy berilip kelse, endi bul jumystardy rásimdeý basqa zańdy tulǵaǵa júktelgeli birqatar qıyndyq týyndaǵan. Jambyl aýdany I. Shýhov atyndaǵy mýzeı úıiniń dırektory Danııar Mákenov jetekshilik etken top birneshe aı boıy 20 eldi mekendi aralap, qarajat azdyǵynan jarty joldan keri oralýlaryna týra kelgen.
Qazaqstannyń tórtkúl dúnıeni tamsandyryp otyrǵan san ǵasyrlyq ǵajap arhıtektýralyq-tarıhı eskertkishterin sóz etkende Uly Dala órkenıetiniń bir bastaýy sanalatyn Botaı qonysy aldymen oıǵa oralatyny anyq. Biraq eneolıt dáýirinen qalǵan ejelgi adamdar mekeninde joba boıynsha ashyq aspan astynda murajaı ashý, ǵylymı ortalyq, ákimshilik-sharýashylyq ǵımarat, qonaqúı, murajaı, jylqy músinderiniń qurylysyn salý josparlanǵanmen, istiń aıaǵy sıyrquıymshaqtanyp kete me degen qaýip basym. О́ıtkeni qarajat bólinbegendikten belgilengen sharalardyń qaǵaz júzinde qalǵany baıqalady. Memleket qamqorlyǵyna alynǵan qasıetti orynnyń jaı-kúıi osyndaı bolsa, basqa kıeli nysandar jóninde sóz qozǵaý artyqtyq etedi. Oblys boıynsha kıeli jerler kartasyna tarıhı-rýhanı mańyzy zor 20 nysan engizgen, altaýy respýblıkalyq mańyzǵa ıe boldy. Olar bes myń jyldyqtan bastap búginge deıingi kezeńdi qamtıdy. El tarıhynda osynaý kórkem, rýhanı, qasterli jerlerimizdiń birtutas jelisi buryn-sońdy jasalmaǵanyn eskersek, bul ıdeıanyń túp tórkini halqymyzdyń ulttyq biregeıliginiń myzǵymas negizin quraıtynyn jas býyn boıyna sińire bilýge bárimiz atsalysýymyz kerek, dedi áńgimeleskenimizde muraǵat dırektory Sáýle Málikova.
Ǵalymdardyń, ólketanýshylardyń talqylaýynan ótken karta aýqymy bolashaqta tolyqtyrylmaq. Olardyń ishinde Qarasaı men Aǵyntaı batyrlarǵa arnalǵan memorıaldyq kesene Qazaqstan halqy birliginiń sımvoly tárizdes. Aıǵanym qonysy da sáýlet óneriniń aıshyqty belgisi sanalady. Solaı bola tura arheologııalyq, etnografııalyq mol muralarymyzdy nasıhattaý arqyly týrıster aǵynyn kóbeıtýdiń joldaryn qarastyrýdyń ornyna áli de beıqamdyq tanytý jaraspaıdy. Bulaı taýsyla sóıleýimizdiń bir syry, óńirde «Ejelgi Tarazdyń qazynalary» atty kórme ótip, jastar eki myńjyldyq tarıhy bar shahar kóship kelgendeı úlken áser aldy. Sol sııaqty «Áziret Áli» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq mýzeıi usynǵan «Kıeli Túrkistan» kórmesinde arheologııalyq, nýmızmatıkalyq, kóne zamandarda qoldanylǵan qarý-jaraq, etnografııalyq eksponattar da úlken yqylas týdyrdy. Oblysaralyq baılanystar kókjıegin keńeıtken durys. Buǵan qosa óńirden tysqary jerlerde kóshpeli kórmeler uıymdastyrylsa utylmaıtynymyz anyq. Oǵan tarazdyqtar men túrkistandyqtardyń tájirıbesi – birden-bir mysal.
Babalardan qalǵan uly muralar kıeli jerler kartasyna engen nysandarmen ǵana shektelmese kerek. Oblys ortalyǵynyń bir ózinde irgetasy ótken ǵasyrlarda qalanyp, halyqqa qaltqysyz qyzmet etip kele jatqan sáýletti ǵımarattar az emes. Bir ókinishtisi, kóbi jekemenshik ıelerine berilgendikten kútýsiz qalǵany anyq ańǵarylady. Solardyń biri kópes Iаngýzarov turǵyzǵan «Qalyńdyq úıiniń» búgingi jaıy adam jylarlyq halde. Osydan eki jyl buryn 60 mıllıon teńgeniń kúrdeli jumystary sapasyz júrgizilgendikten, baıaǵy taz qalpyna qaıta túsken. Jurtshylyqtyń jergilikti kıeli karta tizimine Toqsan bı, Súıir, Sary batyrlardyń keseneleri de ense degen ótinishterin jıi estip júrmiz. Olar jaıly jınastyrylǵan qujattar jetkilikti. M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń professory, belgili ǵalym Zarqyn Taıshybaı Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasynda bilim berý salasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizý mindeti qoıylǵanyn, bul oraıda patrıotızmniń eń jaqsy úlgisi orta mektepte týǵan jerdiń tarıhyn oqýdan kórinis tapsa ıgi degen usynysyn alǵa tarta otyryp, Sábıt Muqanovtyń týǵan jer týraly tolǵanystary, atamekenniń ár tasy men tóbeshigi, aınadaı jarqyraǵan kólderi men shoq-shoq toǵaılary jaıly jazǵan jazbalary otansúıgish oqýlyǵyndaı jetelep otyratynyna naqty mysaldar keltirdi. Sábeń bir jazbasynda «Petropavlǵa kelip surastyrsam, Jamanshubar jeriniń qaı sovhozǵa qaraýyn biletin adam joq eken» deı kelip, oısha qurǵan jospary boıynsha saǵynyshyn basyp, kókirek kere tynystap, qazaq dalasynyń ógeı uldary túsine bermeıtin kórkem kelbetin, ózi ejelden jańylmaıtyn jol sorabyn qaǵazǵa túsirgen. Olardyń arasynda Búgilim, Altaı-Murat, Qorjynkól, Ýaq-shoǵa, Batpaqkól, О́teı-Dáýish, Mámek, Ańdamas, Shálińke sekildi geografııalyq kartadan joǵalyp ketken ataýlar ushyrasady. Menińshe, «Sábeń joly» týrıstik marshrýtqa suranyp-aq tur. Tunyp turǵan shejire dersiń. О́zge de qalamgerlerdiń, zertteýshilerdiń jer-sý ataýlary týraly «toponımıka» dep atalatyn ǵylymnyń tanymdyq, tárbıelik mańyzyna nazar aýdarylyp, oqýlyqtarǵa ense, quba-qup bolar edi. Halyq tarapynan qoıylǵan jer-sý attary – tarıhı tólqujatymyz. О́kinishke qaraı, óńirdiń toponımıkalyq keńistiginde sheshimin tappaǵan máseleler kóp. Jer-sý ataýlaryn jınaqtap, retteý, bir izge keltirý, durys tańbalaý, tarıhı ataýlardy qalpyna keltirý, aımaqtyq sózdikter shyǵarý, geografııalyq ataýlar katalogyn qurastyrý – osynyń bári jınaqylyqpen, júıelilikpen oryndalsa, jastar úshin jalpyulttyq patrıotızmniń naǵyz ózegine aınalar edi. Bul oraıda jer jaǵdaıyn jaqsy biletin ólketanýshylarmen, aqsaqaldarmen, til mamandarymen aqyldasý artyqtyq etpeıdi. Ár oblystyń toponımıkasyna zer salyp, atameken ataýlaryna otansúıgishtik tárbıeleýdiń quraly retinde qarap, til bilimi turǵysynan ǵana emes, pedagogıka, tarıh, áleýmettaný ǵylymdary baǵyttary boıynsha da qaıta zerdelegen jón. Ár jas jetkinshek óz otanyn maqtan etkende aýylynyń, ózeni men kóliniń, tóbesi men taýynyń qalaı atalǵanyn bilip ósse, tarıhı jádigerlerge erekshe qurmetpen qarary esh kúmán týdyrmaıdy, degen Taıshybaı Syzdyqulynyń sózine alyp-qosarymyz joq.
О́ńirdiń birtýar perzentteri ónip-ósken eldi mekender de qasıetti jerler retinde qamqorlyqqa bólenip, laıyqty mártebesin alsa degen usynys-tilekter de negizsiz emes. Tarıhı tanymy men taǵylymy ushan-teńiz aımaqtyń biri –Aıyrtaý aýdany. Osy jerdegi Syrymbet taýynyń bir bókterinde Aqan seri týǵan. Seriniń ataqonysy – Keńashy, búginde Aqan seri aýyly atalady. Osydan 20 jyl buryn 200-den astam adam tursa, búginde úshten ekisi basqa jaqqa qonys aýdarǵan. 65 kottedjdiń 47-i qańyrap bos tur. Janǵa qatty batatyny, qoladan quıylyp, mármártaspen kómkerilgen «Aqan seri-Qulager» kópfıgýraly sáýletkerlik kompozısııasynyń ábden tozǵany baıqalady. Jalǵyztaýdaǵy Sandybaı bulaǵy boıynda ornalasqan Úkili Ybyraı aýylynda toǵyzjyldyq mektep jabylýdyń az-aq aldynda tur. Týǵan jerge týyn tigýdi maqsat etken qaltaly azamattar tabylyp jatsa, arýaq rıza bolar edi. Aıǵanym hansha qonysyndaǵy «Tóre zıraty» jutap turǵan edi. Osydan birneshe jyl buryn aýdan ákimdiginiń qoldaýymen qabirge eńseli kesene ornatylyp, aıshyqty orynǵa aınaldy. Aýyldyqtar osyndaǵy Shoqannyń eskertkishin de búlinýden aman alyp qalypty. Ulttyq maqtanyshymyzdyń qaınar bulaǵy ispettes tarıhı tulǵalar dúnıege kelgen eldi mekenderdi saqtap qana qoımaı, túletýdiń aımaqtyq baǵdarlamasyn jasap, qarajat qarastyrýdyń mezgili pisip jetken sekildi.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
