E.Shaıqutdinov 1933 jyldyń 10 mamyrynda Soltústik Qazaqstan oblysy Presnov aýdany Oktıabr aýylynda dúnıege kelgen. Balalyq shaǵy Uly Otan soǵysynyń aýyr jyldarymen tuspa-tus kelgen Erenǵaıyp Málikuly ashtyq pen sýyqqa tóze júrip, tez eseıdi. Zulmat jyldardyń qıyndyqtary az bolǵan joq. Orta mektepti kúmis medalmen bitirip, 1951 jyly Keńes Odaǵyndaǵy úzdik joǵary oqý oryndarynyń biri – Máskeýdegi M.Lomonosov atyndaǵy hımııalyq tehnologııa ınstıtýtyna túsip, sátti aıaqtady. Qaraǵandydaǵy sıntetıkalyq kaýchýk zaýytynda eki jyldaı aýysym bastyǵy bolǵan ol hımııalyq óndiristegi tájirıbeli, bilikti ınjener-tehnolog bolyp qalyptasty. Degenmen, ǵylymǵa degen qushtarlyq ony qaıtadan Máskeý hımııalyq tehnologııa ınstıtýtyna alyp keledi, 1958 jyly osy oqý ornynyń aspıranty atanady.
Ol 1963 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵaǵan soń birden S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine joǵary molekýlalyq qosylystar kafedrasyna shaqyryldy. Atalmysh kafedrany osy jyly hımııa fakýltetiniń dekany, professor B.Birimjanov pen QazKSR ǴA akademıgi S.Rafıkov qurǵan bolatyn. Bul bilim jáne ǵylym ordasy osy baǵyttaǵy Keńes Odaǵyndaǵy Máskeý jáne Lenıngrad ýnıversıtetterinen keıin qurylǵan úshinshi kafedra edi. Jańa kafedranyń aıaǵynan tik turýynda, ári damýynda, oqý úderisi men ǵylymı zertteýlerin uıymdastyrýda Erenǵaıyp Málikulynyń úlesi orasan zor. E.Shaıqutdinovtiń qyzmettik jolynyń alǵashqy satysynan-aq jas ǵylymdy, kenjelep qalǵan ári elimizge tańsyq ǵylymdy damytýǵa aıanbaı kirisip ketkenin zamandastary maqtanyshpen aıtady. Bul qasıet búgingi urpaqqa zor úlgi.
Akademık B.Jubanovpen birge E.Shaıqutdinov, aldymen S.Kırov atyndaǵy QazMÝ-da, odan keıin V.Lenın atyndaǵy QazPTI-da jas polımerli ǵylymnyń negizinde oqytýdyń ádistemelik qaǵıdalaryn jetildirýge, materıaldyq bazasyn jasaqtaýǵa jáne shyǵarmashylyq ujymyn qalyptastyrýǵa belsendi atsalysty. Bul salada 50 jyl úzdiksiz qyzmet etip, mańdaı terin tókti, aǵa oqytýshylyqtan bastap ýnıversıtet rektory qyzmetine deıingi baspaldaqtardan ótti.
1978 jyly E.Shaıqutdinov V.Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń prorektory qyzmetin atqarsa, 1992 jyly osy oqý ordasyna basshy, al 1994 – 2000 jyldar aralyǵynda Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ rektory boldy. 1989 jyly E.Shaıqutdinov Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesine saılansa, 1994 jyly tolyq múshesi atandy. Joǵary molekýlalyq qosylystar hımııasy kafedrasy qurylǵannan bastap Erenǵaıyp Málikulynyń ǵylymı-pedagogıkalyq jáne qoǵamdyq qyzmetteri ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-men úzdiksiz baılanysta keledi.
1971 jyldan bastap 1978 jylǵa deıin ol kafedra meńgerýshisi, al 1972 jyly S.Kırov atyndaǵy QazMÝ qabyldaý komıssııasynyń jaýapty hatshysy boldy. 1972 jáne 1999 jyldar aralyǵynda UǴA Hımııa ınstıtýty mamandandyrylǵan ǵylymı keńesine jáne ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-daǵy hımııa ǵylymdarynyń doktory jáne kandıdaty ǵylymı dárejesin alý úshin dıssertasııalardy qorǵaý jónindegi ǵylymı keńesine múshelik etti. Birneshe jyldan beri ol organıkalyq zattar hımııasy men tehnologııasy, tabıǵı qosylystar jáne polımerler kafedrasynyń professory.
Akademık E.Shaıqutdinov jas ári talantty ǵylymı kadrlardy daıarlaýǵa erekshe kóńil bóldi. Onyń jetekshiligimen 40 shaqty kandıdattyq jáne 15-ten asa doktorlyq dıssertasııa qorǵaldy.
Ǵalymnyń kóp jyldyq ǵylymı qyzmetiniń nátıjeleri 900-den asa ǵylymı eńbekte, sonyń ishinde 8 monografııa jáne 6 oqýlyq, KSRO-nyń 124 avtorlyq kýáliginde, Qazaqstan Respýblıkasynyń patentterinde jáne halyqaralyq patentte anyq kórinedi. Erenǵaıyp Málikuly Qazaqstandaǵy joǵary molekýlalyq qosylystar hımııasynyń negizin salýshylardyń biregeıi. Joǵary molekýlalyq qosylystar hımııasy salasynda irgeli jáne qoldanbaly zertteýleri halyqaralyq joǵary dárejede moıyndalǵan tanymal ǵylymı mekteptiń qalyptasýy ǵalym eńbeginiń nátıjesi.
Elimizdegi hımııa-tehnologııalyq mamandyqtardyń alǵashqy bastaýy da Erenǵaıyp Málikulynyń qoldaýymen kórinis tapqan bolatyn. Injenerlik kadrlardy daıarlap, qanattandyrý jumystaryna arqaý bolǵan da osy Erenǵaıyp Málikuly. Akademıktiń isker basshylyǵyn dáleldeıtin birneshe eńbekterin ataýǵa bolady. Ol óz salasyn otandyq deńgeıde ǵana damytyp qoımaı, halyqaralyq arenaǵa shyǵardy. Shırek ǵasyr buryn álem reıtınginen oıyp turyp oryn alý, halyqaralyq baılanysty damytý kúrdeli sharýa edi. Ol zor qabiletti, tereń bilimdilikti, iskerlikti qajet etti. Mundaı qasıetterdi boıyna sińire bilgen Erenǵaıyp Málikuly otandyq hımııanyń salalyq baǵyttaryn álemdik deńgeıge shyǵardy.
Osy oraıda erekshe aıta ketý kerek, dúnıe júzine moıyndalǵan Thom-son Reuters aqparattyq bazasynyń málimetinshe, akademık E.Shaıqutdinov ǵylymı mektebiniń birden úsh ókili (professorlar G.Mýn, Z.Núrkeeva, V.Hýtorıanskıı) nanoǵylym jáne nanotehnologııany zertteýdiń dástúrli nysany bolyp tabylatyn ınterpolımerli keshender salasynda ǵalymdardyń álemdik reıtıngisiniń aldyńǵy úsh orynyn ıelengen. Mundaı kórsetkishke Qazaqstan ǵana emes, búkil TMD boıynsha ózge eshbir ǵylymı mektep qol jetkizbegen. Mundaı belesti baǵyndyrý ǵylymǵa adaldyqty, tabandylyq pen talapshyldyqty qalaıdy. Erenǵaıyp aǵamyz sol tabandylyǵymen, talapshyldyǵymen el ǵylymyn álemge moıyndatty.
Ǵalym aǵamyz irgeli zertteýler, bilim berý prosesterin reformalaý jáne jetildirýmen qatar ekonomıkada mańyzy basym tájirıbelik jobalarǵa zor kóńil bóldi. Professor E.Shaıqutdinov – kórnekti pedagog, oqý-ádistemelik jáne tárbıe jumysynyń isker uıymdastyrýshysy, oqý prosesine jańa kásibı tehnologııalar men ádisterdi engizýge uıytqy bolǵan bilikti basshy. Ol dástúrli ǵylym jolyn zamanaýı talaptarǵa saı baılanysta damytyp júrgen ǵalym.
Ǵylymdaǵy eren úlesi men kórnekti eńbegi, sonymen birge álemdik bilim keńistigindegi ózekti máselelerdi sheshýdegi salmaqty eńbekteri úshin akademık Erenǵaıyp Málikulynyń esimi «1997 jylǵy jemisti eńbek ıesi» Halyqaralyq bıografııalyq ortalyq kitabyna (Kembrıdj, Ulybrıtanııa), sondaı-aq «Qazirgi zamanda Kimniń kim ekeni týraly» bıblıografııalyq kóptomdyq basylymynyń zamanaýı ýaqyttyń 200 kórnekti qaıratkeri atty bólimine endi.
Bir boıynda pedagogtyq, basshylyq ári izdenimpazdyq qasıetterdi, uıymdastyrýshylyq jáne jańashyldyq qabiletterdi ıgere bilgen Erenǵaıyp Málikulynyń ómir joly shejirege toly tarıh. Dástúr men jańashyldyqty toǵystyra bilgen, álem talabyn ıgergen Erenǵaıyp Málikuly áli de óz ıdeıalaryn bólisýden, oı aıtyp, jón silteýden sharshaǵan emes. Búginge deıin ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinen qol úzgen emes. О́ziniń tól kafedrasy organıkalyq zattar hımııasy men tehnologııasy, tabıǵı qosylystar jáne polımerler kafedrasynda, jalpy ýnıversıtettiń tynys-tirshiliginde aqylshy aǵa, qamqor ustaz, QazUÝ Baqylaý keńesiniń múshesi.
Jemisti ǵylymı, pedagogıkalyq jáne qoǵamdyq qyzmeti úshin akademık E.Shaıqutdinov «Qurmet», «Parasat» jáne «Barys» ordenderimen, «Eren eńbegi úshin», «Eńbek ardageri», Ybyraı Altynsarın medaldarymen, Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń jáne Reseı Prezıdenti D.Medvedevtiń Alǵys hattarymen marapattaldy. 1991 jyly oǵan «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri» ataǵy berildi.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti memleketimiz ben qoǵamymyzdy órkendetý jolynda aıryqsha qyzmet etken, qajyrly eńbeginiń arqasynda halyqaralyq keńistikte Qazaqstannyń ǵylymı beınesin qalyptastyrýǵa zor úles qosqan ǵylym men bilim qaıratkerleriniń, asa kórnekti tulǵalardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn baıandaıtyn kitaptar toptamasyn shyǵaryp keledi. Sol «О́negeli ómir» serııasynyń kezekti shyǵarylymy akademık E.Shaıqutdinovke arnalyp jaryq kórdi. Bul Erenǵaıyp Málikulynyń ómir joly jas urpaq, jańa býynǵa ónege bolyp qalatyndyǵynyń aıǵaǵy.
Akademık E.Shaıqutdinov Otanymyzdyń táýelsiz tańynda óziniń qajyr-qaıratyn aıap qalǵan emes. Ol qazaq jurtynyń Máńgilik elge aınalýyna tilekshi, bataly ustaz ári el bolashaǵyna bek senimdi. О́z eline, tól halqyna qaltqysyz qyzmet etýdi ómirlik muraty etken ǵalym aǵamyzǵa kúsh-jiger qosatyn da osy senim bolsa kerek.
Ǵalym MUTANOV,
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory
