Elimiz abyroımen ótkergen EKSPO Qazaqstannyń tanymaldylyǵyn arttyryp qana qoımaı, el ekonomıkasyna oń áserin tıgizdi. Shaǵyn jáne orta bıznes mıllıardtaǵan teńgege tapsyrys aldy. Týroperatorlardyń qyzmetine degen suranys eki esege jýyq ulǵaıdy. Kásipkerlik sýbektileriniń sany 10 prosentten asa kóbeıdi. Eń bastysy, elimizdiń Eýrazııa óńirindegi qaýipsiz ári qarqyndy damyp kele jatqan memleket retindegi oń ımıdjin nyǵaıta tústi.
Taǵy bir atap aıtatyn másele, Memleket basshysynyń áý bastaǵy strategııalyq josparynyń arqasynda halyqaralyq kórme bir sáttik, naýqandyq shara bolyp qalmaı, Astananyń, tutas elimizdiń damýyna serpin beretin uzaq merzimdi joba retinde júzege asty. EKSPO elordanyń ekinshi tynysyn ashty desek te bolady. «Salynǵan nysandar kórmeden keıin tıimdi paıdalanylýy tıis» degen bolatyn Elbasy. Sondyqtan qurylys ta osy maqsatqa oraılastyryla salynyp, qazirgi kúni halyqtyń ıgiligine jumys istep tur. Mýzeıge aınalǵan «Nur Álem» pavılony búginde elorda qonaqtary at basyn tireıtin negizgi oryndardyń biri bolsa, ózge pavılondarda ulttyq IT-ortalyq, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy sııaqty mekemeler ornalasyp, el ekonomıkasyn damytýǵa eseli úles qosyp jatyr.
Toqsan úsh kún boıy Qazaqstan men qazaqstandyqtardy álem nazarynda ustaǵan aıtýly oqıǵanyń tarıh qoınaýyna engenine de bir jyl ótti. Onyń jabylý saltanatyn «Egemen» tolyq jazǵan bolatyn. Búgin biz osy kórmeniń ótkizilý tarıhyna sholý jasap ótkendi jón kórdik.
Qazaqstan EKSPO-2017-ni Astana qalasynda ótkizý týraly ótinishin Parıjdegi Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń (HKB) shtab-páterinde bolatyn konkýrsqa 2011 jyldyń 10 maýsymynda tapsyrǵany belgili. Sheshim 2012 jyldyń qarasha aıyndaǵy 152-shi otyrysta anyqtaldy. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan kórmeni qandaı taqyrypta ótkizetinin anyqtap, 2012 jyldyń naýryz aıynda Astanaǵa kelgen HKB sarapshylaryna tanystyrǵan bolatyn.
Kóńil kúpti. Mundaı kórmeni ótkizýge Qazaqstan túgil keshegi jarty álemdi jalpaǵynan basyp ótken KSRO da birneshe ret talpynǵanymen qol jetkize almaǵan. Tutas Azııada Úndistan, Pákstan, Túrkııa, Iran, Taıland jáne birneshe baqýatty el bolǵanymen, osy ýaqytqa deıin Japonııa, Qytaı jáne Ońtústik Koreıa sekildi úsh memlekettiń ǵana joly bolyp, kórmeni ózderinde ótkize alǵan edi. Reseı Federasııasy 2002 jyly EKSPO-2010-dy Máskeýde ótkizýge talpynyp, qalanyń sol kezdegi meri Iýrıı Lýjkov kóp eńbektengenimen kórmege qol jetkize almady. Odan keıin de 2020-shy jylǵy kórmeni Ekaterınbýrg qalasynda ótkizbek bolyp, kóp árekettendi. Biraq bul joly da konkýrsta jeńe almaı, Dýbaı qalasyna jol berdi. Endi bul el EKSPO-2025-ti ótkizbekke árekettenip jatyr.
Osyndaı tartysty dodaǵa qatysýǵa jas Qazaqstannyń 2011 jyly táýekel etýi – erekshe oqıǵa bolǵany haq. Biraq álemdik dodaǵa batyl aralasýǵa elimizdiń bedeli men jetistikteri jetkilikti edi. Eń aldymen Qazaqstan dúnıe dúrbeleńge toly tusta ishki hám syrtqy qaqtyǵystarǵa jol bermeı, az ýaqyttyń ishinde táýelsizdigin nyǵaıtyp, saıası turaqty el retinde tanylyp úlgergen-di. Aýmaǵyndaǵy tabıǵı resýrstardyń mol qoryn da tıimdi paıdalanyp, Ortalyq Azııada ekonomıkalyq turǵydan joǵary qarqynmen damyp kele jatqan el ekenin kórsetti. Sonymen qatar kóptegen halyqaralyq mańyzdy qujattarǵa qol qoıyp, ashyq el retinde demokratııalyq jolmen damıtynyna barlyq álemniń nazaryn aýdara bildi.
Qazaqstan osyndaı damý baǵytynan taımaı, ǵalamdyq beıbitshilik pen turaqtylyqtyń saqtalýyn da belsendi túrde jaqtaıtynyna dúnıe júzin sendirdi. Bul – bizdiń eldiń syrtqy saıasattaǵy tabysty pozısııasy bolǵany da shyndyq. Álemdegi eń úlken ıadrolyq synaq polıgonyn KSRO áli qulamaı turǵan kezdiń ózinde jaýyp, odan ári óz aýmaǵyndaǵy álemde 4-shi oryn alatyn ıadrolyq arsenaldan bas tartýy da Qazaqstannyń beıbitsúıgishtik ımıdjin arttyra tústi. Al ıadrolyq qarýdyń jasalýyn tejeý, taratpaý, joıý týraly bastamalary osy baǵyttaǵy halyqaralyq kúrestiń kóshbasshylyǵyna deıin kóterdi. Sonymen birge túrli konfessııalarǵa tózimdi bolyp, beıbit ómir súrýge shaqyrǵan úndeýler de bizdiń elde turaqty túrde ótkizilip kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderinen dúnıe júzine tarap tur. Buǵan qosa Qazaqstan EQYU sııaqty halyqaralyq uıymnyń tóraǵalyǵyna saılanyp, tipti onyń 11 jyl boıy ótpegen sammıtin ótkizdi. Mine, osynyń bári Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń, halyqaralyq bedeliniń arqasynda júzege asqan biregeı jobalardyń jemisi edi. Endi sol bedel EKSPO-2017 ótkizýdi kimge senip beremiz, kimniń kandıdatýrasyna daýys beremiz degen HKB 152-shi otyrysynda tarazyǵa tústi.
2012 jyldyń 22 qarashasynda HKB-nyń 152-shi otyrysyna qatysý úshin Elbasymen birge Qazaqstannan sol kezdegi Úkimet basshysynyń orynbasary, EKSPO-2017 jobasyna jaýapty Qaırat Kelimbetov pen Astananyń sol kezdegi ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov Parıjge barǵan. Jýrnalıster arasynda osy joldardyń avtory da bolǵan edi. Otyrysqa árbir eldiń ókilderi ǵana qatysyp, Memleket basshylary oǵan kirmeıdi eken. Sondyqtan qatysýshylarǵa Prezıdent N.Nazarbaevtyń beıneúndeýi ǵana kórsetildi. Onda Elbasy Qazaqstannyń kóterip otyrǵan taqyrybynyń asa ózekti ekenin jetkize kelip, Astana jeńip shyqqan jaǵdaıda EKSPO-2017-niń tabysty ótýine kepildik beretinin aıtqan bolatyn.
Sonymen HKB-ǵa qazir 161 memleket múshe bolǵanymen ol kezde daýys berýge 147-si qatysty. Astana men onyń qarsylasy Belgııanyń Lej qalasynyń qaısysy kóp daýys alatyny múlde belgisiz edi. Buryn EKSPO-ny 2 ret ótkizgen tájirıbesi bar Lej qalasynyń meri Vıllı Demeımer myrza da óz eli tańdaǵan taqyryp pen múmkindikterin maqtaýyn jetkize tanystyrdy. Qazaqstanmen básekege túsken bul eýropalyq qala dúnıe júzine qarý-jaraq oılap tabatyn konstrýktorlardyń otany bolýymen de aty shyqqan. Ataqty braýnıngti oılap tapqan konstrýktor da osy qalanyń turǵyny.
Prezıdent toqtaǵan qonaqúıdiń foıesinde bir orynda baıyz taýyp otyra almaı júrgen qazaqstandyq jýrnalısterdiń de júregi kúpti. Kórme ótkizýdiń negizgi otany ári belsendi uıymdastyrýshylary – eýropalyq memleketterge alystaǵy Azııaǵa barǵansha ózderiniń kórshileri, salıqaly, salmaqty el Belgııany qoldap shyǵý ońaıyraq sekildi.
Sonymen 3-4 saǵat ótkende Qaırat Kelimbetov pen Imanǵalı Tasmaǵambetov qonaqúıge júgire basyp kirdi. Olar eshkimmen sóılespeı, birden Prezıdentke kirgen. Árıne nátıjeni habarlaýǵa asyqqany kórinip tur. Uzamaı Nursultan Ábishuly jýrnalısterge shyǵyp, Qazaqstannyń jeńiske jetkenin jarııalady. Daýys berýge qatysqan 147 memleket ókilderiniń 103-i óz daýystaryn Qazaqstanǵa, tek 44-i ǵana Belgııaǵa beripti... Bul úlken jeńis edi. Prezıdenttiń ózi de qýanyshty ekenin kórsetip, emen-jarqyn otyryp, jýrnalıstermen erkin sóılesti. «О́zińiz qatty tolǵandyńyz ba?» dep suraǵan osy joldardyń avtoryna ol: «Árıne tolǵanbasam osynda keler me edim» dep jaýap bergen edi.
Qazaqstandyq jýrnalıster eki top bolyp barǵanbyz. Bir toby biz bolǵanda ekinshi topta «Egemenniń» taǵy bir tilshisi Dınara Bitik qaryndasymyz bolǵan. Ol HKB 152-otyrysyna qatysqan Qazaqstan ókilderi Qaırat Kelimbetov pen Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń jeńiske deıin álemdik jýrnalısterge bergen baspasóz máslıhaty týraly maıyn tamyzyp jazǵan.
Mine, osydan keıin asa aýqymdy jumystar bastaldy. 2012 jyldyń 26 qarashasynda Prezıdent «Halyqaralyq EKSPO-2017 mamandandyrylǵan kórmesin daıyndaý jáne ótkizý jónindegi komıssııa» qurdy. Al Úkimet 2013 jyldyń 15 qańtarynda «Astana EKSPO-2017» Ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamyn quryp, onyń tóraǵasyn bekitti. Jyl boıy kórmeniń arhıtektýrasyna, qurylysyn júrgizýge, kommersııalyq qyzmet kórsetýge jáne t.b. konkýrstar jarııalanyp, onyń qorytyndylary shyǵaryldy. Al 2014 jyldyń sáýir aıynda Elbasy EKSPO-2017 kórmesiniń qurylysyna kirisýge buıryq berdi.
Tarıhtyń qalyń qatpary arasynan Qazaqstannyń bir aıryqsha erligi retinde únemi jarqyrap shyǵa keletin EKSPO-2017 osylaı bolǵan edi. «Taý alystaǵan saıyn bıikteıdi» demekshi onyń mańyzy da jyl ótken saıyn arta túseri sózsiz.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
