Jabaıy básekelestik nemese jolaýshylardy zańsyz tasymaldaý beleń alyp barady

«InDriver» me, álde avtobýs pa? О́zge qalaǵa jol júrýge daıyndalǵan ár adamnyń oıynda osy suraq týyndaıtyny ras. Degenmen, adamdardyń basym bóligi temir jol beketi aldyna shubyryp jınalatyn zańsyz ta­sy­maldaýshylardyń qyzmetin paıda­lanýǵa beıim. Vokzal aldynda ár qalanyń atyn aıǵaılap aıtyp jatqan­dardyń daýsynan qulaq tunady. 

Qalalyq avtovokzal jumysynda oı­lanatyn jaılar bar. Jolaýshylar tasymaldaýmen aınalysatyn kólikter arnaıy konkýrs arqyly 5 jyl merzimge irikteledi eken. Iаǵnı avtobýstar vokzal menshigi bolyp eseptelmeıdi. Búgingi tańda avtovokzal 60-qa jýyq tasymaldaýshy kompanııalarmen seriktestik ornatqan. Onyń salmaqty úlesin je­ke uıymdar quraıtyndyqtan, jańa avto­býstarǵa qol jetkizý múmkindigi jıi týa bermeıdi. Ár kompanııa óz tarapy­nan 3-4 avtobýs usynyp, onyń tehnıkalyq tek­serisin ózi qadaǵalaıdy. Kólikterdiń eski bolýyna da osy sebep deýge bolady.

Avtobeket bekitken keste boıynsha, Kókshetaýdan kún saıyn Astana, Petropavl, Qaraǵandy, Pavlodar men Reseıdiń Omby, Qorǵan, Ekaterınbýrg pen Tobyl qalalaryna marshrýttar belgilengen. Ár sapar aldynda júrgizýshiler densaýlyǵyn arnaıy medısınalyq top tekserip otyrady. Jyl basynan beri 2 júrgizýshi densaýlyǵyna baılanysty jolǵa shyǵa almaı, olardyń ornyna basqa júrgizýshiler kólik tizgindegen bolatyn. Syıymdylyǵy 50 adamdyq avtobýstar jınalmaly oryndyqtarmen, kondısıonermen, teledıdarmen jabdyqtalsa da, uzaq sapar sharttaryna tolyq saı keledi dep aıtý qıyn. 

Jyl saıyn janarmaı men dızel otyny, sonymen qatar kólik bólshekteri men jóndeý jumystarynyń baǵasy kóterilse de, bılet quny kóterilmeıdi. Bir marshrýttyń baǵasy 2000-2500 teńgeni quraıdy. Jeke mashınalarǵa qaraǵanda, bul baǵa kórsetkishi aıtarlyqtaı tómen. Sonymen qatar aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin avtovokzal bıletterdi elektrondy túrde satý múmkindigin usynatyn bolady. Iаǵnı bıletterdi arnaıy termınaldar arqyly nemese ınternet kómegimen úıde otyryp-aq satyp alýǵa bolady.

Kókshetaý avtovokzalynyń dırektory Saılaý Nurtazın «Biz jyl saıyn eski nemese jabylǵan marshrýttardy qalpyna keltirip, keńeıtip otyramyz. Jolaýshylarǵa jaılylyqty qamtamasyz etý úshin avtobýstardyń jaǵdaıyn da jaqsartýǵa tyrysamyz. Biraq halyq «InDriver» nemese jeke taksılerdi tańdaıdy. Al salyq pen aıyppul máselesin biz retteýimiz kerek. Sol sebepti avtobýs júrgizýshileriniń onsyz da az jalaqysynyń biraz bóligi dep, qynjylysyn bildirdi.

Qazirgi ýaqytta salyq organdarynda tıisti tártippen tirkelmeı-aq taksı qyzmetin atqaryp júrgen sýbektilerdiń zańsyz áreketteri áleýmettik ádiletsizdik faktoryna ákelip soqtyrýy múmkin. Sol sebepti jolaýshylardy zańdy tasymaldaý qyzmetimen aınalysýshylarǵa qatysty prokýratýra men memlekettik kiris organdaryna shaǵymdar kóptep túse bas­tapty. Bul negizsiz de emes. О́ıtkeni resmı tasymaldaýshylar salyq organdarynda tıisti tártippen tirkelip, memleketke jolaýshylar tasymaly qyzmeti úshin zańdy túrde salyq tólep turady. Al salyq organdarynda tirkelmeı, «jabaıy» taksı qyzmetin atqaryp júrgender olardyń jumysyna kedergi keltirip, básekelestik týdyrýda. Sondyqtan da memlekettik kiris organdary tara­py­nan kásipkerliktiń mundaı zańsyz áre­ket­terine tosqaýyl qoıý maqsatynda tıisti talaptar qoıylýǵa tıis.

Osy rette «InDriver» týraly aıta ket­kimiz keledi. 2013 jyly Sineet kom­pa­nııalar tobyna negizdelgen «Táýel­siz draıverler qoǵamdastyǵynyń» tapsyrystaryn óńdeýge arnalǵan arnaıy mobıldi qosymsha ázirlenip, bul «InDriver» dep atalǵan. Qazir barlyq qyzmet sharttary boıynsha júrgizýshiler men jolaýshylar ara­syndaǵy kelisim nátıjesinde jumys jasaıtyn baǵdarlamanyń 9 mıllıonnan astam qoldanýshysy bar. Atalmysh mobıldi qosymsha Qazaqstan, Reseı, О́zbekstan, Meksıka, Kolýmbııa, Gvatemala, Perý, Salvador men Chılı memleketterinde qyzmet usynady. Saparǵa tapsyrys berý úshin paıdalanýshy marshrýttyń bastalý jáne jetý mekenjaılaryn ol saparǵa tóleýge daıyn baǵany kórsetý kerek. Shyn máninde jol baǵasyn siz usynsańyz da, júrgizýshiler joǵary tabysty kózdeý maqsatynda ony qabyldamaýy ábden múmkin. Osydan, «arzan baǵa» bar bolǵany kezekti marketıngtik qural ekenin baıqaýǵa bolady. Tapsyrysty draıverge tapsyrǵannan keıin, jolaýshy smartfonynyń ekranynda qandaı kólik júrgizetini, avtokólik jetkiziliminiń boljamdy ýaqyty jáne qalalyq kartaǵa tapsyrys berilgen avtokóliktiń belsendi geometrııasy týraly aqparat beriledi. Biraq júrgizýshiniń derekteri múlde kórsetilmeıtinin baıqaýǵa bolady. Sonda jolaýshylardyń qaýipsizdigine kim kepil bolmaq degen suraq týady. 

Elimizde adamdardy zańsyz tasymaldaýmen aınalysatyn jeke júr­gi­zýshiler tarapynan quqyq buzýshylyq jáne qylmystyq faktiler jıi tirkelýde. Bas proký­ra­týra usynǵan máli­metke zer sal­saq, jyl saıyn qala­aralyq baǵdar­lar boıynsha jolaýshy­lardy tasymal­daý­shylardyń qatysýymen 120 jol-kólik oqıǵasy tirkeledi eken. Osy­nyń saldarynan ótken jyly 370 adam túrli dene jaraqatyn alsa, 70 adam mert bolǵan. Máselen, jýyrda As­tana qalasynyń «InDriver» kóligine 26 jastaǵy turǵyny tapsyrys bergen júr­gizýshiden zardap shekti. Onyń polı­sııa qyzmetkerine bergen túsinikte­mesi boıynsha, júrgizýshi jolaýshyny balaǵattap, qol jumsaǵan. Júrgizý­shige qatysty ákimshilik is qozǵalyp, ma­man­dandyrylǵan aýdanaralyq ákim­shilik sotqa jiberildi. Bul qaqty­ǵystan keıin júrgizýshiniń qyzmetten bosatylǵany jóninde «InDriver» qyzmetiniń ókili Nadejda Alekseeva málimdedi. 

Osy tektes oqıǵalarǵa qatysty Kókshetaý avtovokzalynyń dırektory Saılaý Nurtazın: «Elimizde osyndaı qylmystarǵa jol bermeý úshin arnaıy sharalar ótkizilýi kerek. Beketter men aıaldamalardyń aldynan shyqpaıtyn lısenzııasy joq mashına júrgizýshileriniń zańsyz jumysyna tyıym salǵan jón. Biraq bul sharalardy eshkim qolǵa almaı otyr», deıdi. 

Zańnamaǵa sáıkes, zańsyz jolaýshy tasymalymen aınalysatyn jeke tulǵalar Ákimshilik quqyq buzý kodeksiniń 463-babynyń 1-tarmaǵy boıynsha jaýapkershilikke tartylady. Iаǵnı júrgizýshi jolaýshylardy zańsyz tasymaldaý kezinde ustalsa, 15 aılyq kórsetkish (31815 teńge) kóleminde aıyppul tóleýge májbúr bolady. Bir jyldyń ishinde ekinshi márte qaıtalanǵan jaǵdaıda salynatyn aıyppul sany eki esege artady. Sonymen qatar bul bapta ákimshilik quqyq buzý obektisi bolyp tabylatyn múlikti tárkileý máselesi de qarastyrylǵanyn este saqtaǵan jón.

Botakóz AMALBEK,
L.N.Gýmılev atyndaǵy 
EUÝ stýdenti