– Sabyr Ahmetjanuly, qoǵamdyq qor jaıly kópshilik jete bile bermeıtin sekildi.
– Olaı bolatyn jóni bar. Qordyń tusaýkeser rásimi bıyl mamyr aıynda Astana qalasynda ótti. Desek te, oǵan deıin birqydyrý daıyndyq, uıymdastyrý jumystary atqaryldy. Onyń bir mysalyna «Qazaqstandaǵy Jeltoqsan/1986/ kóterilisiniń tarıhı jáne halyqaralyq mańyzy» taqyryby boıynsha halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııanyń ótýin, onda jasalǵan baıandamalar men sóılegen sózderdiń jınaq bolyp jaryq kórýin aıtar edik. Búginde birneshe oblystarda bólimsheler ashyldy. Jergilikti bılik oryndarymen yntymaqtasa otyryp, otarlyq saıasat pen quldyq ezgige qarsy shyqqan ulttyq batyrlardy izdestirý, tabý, olar jaıly ádilettilikti qalpyna keltirý, jańasha kózqarasty ornyqtyrý, tarıhtyń «aqtańdaq» betterin ashý basty baǵdar bolyp qala beredi.
– Qordyń «Qaharmandar» atalý sebebi nede? Atqaratyn qyzmeti men alǵa qoıǵan maqsaty qandaı?
– Azattyq jolyndaǵy kúrestiń, ulttyq saıası bas kóterýlerdiń mańyzdylyǵyn Elbasy talaı ret atap kórsetken bolatyn. Bostandyq halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy armany edi. Oǵan jetý ońaı bolǵan joq. Qazaq halqy nebir tar jol, taıǵaq keshýlerdi, aýyr qasiretterdi bastan keshirip, «elim-aılap» ótkenine ult tarıhynan kóptegen mysaldar keltirýge bolady. Atamekenin syrtqy jaýdan qorǵaý úshin atqa qonǵan ata-babalarymyzdyń ár kúni qas dushpandarmen arystansha alysqan, jolbaryssha julqysqan nebir arpalystarǵa, eren erlikterge toly. О́kinishke qaraı, qasıetti de qasterli uǵym sanalatyn el táýelsizdigi úshin kúresken, azap shekken, janyn pıda etken, solaı bola tura áli kúnge deıin attary atalmaı umyt qalǵan arystarymyz qanshama! Bul jaǵynan Reseı, Baltyq jaǵalaýy elderi jaqsy úlgi kórsetip otyr. Olarda ondaǵan zań aktileri qabyldanyp, jazyqsyz jazalanǵan jandardy ulttyq batyr deńgeıine deıin kóterip, aqtaý mıssııasyn júıeli túrde jalǵastyryp keledi. Bizde ondaı tulǵalardy aqtaý kóbine birrettik sharalarmen ǵana shekteledi, júıelilik, birizdilik jetispeıdi. Qor osyndaı olqylyqtyń ornyn toltyrýdy ditteıdi. О́z tarapymyzdan jappaı qýǵyn-súrginge ushyraǵan otandastarymyzdyń mártebesin anyqtaıtyn zań jobasyn ázirlep, Parlament qaraýyna usyndyq. Solaqaı saıasat esimderin qansha óshirýge tyryssa da, halyq sanasynda jattalyp, ulttyq rýhtyń sımvoly ispettes ardaqtylarymyzdyń qaı-qaısysy bolsyn «qaharman» degen atqa ábden laıyq.
– Dóńgelek ústel barysynda utymdy oılar, uǵynyqty pikirler aıtyldy ma?
– Birtalaı aımaqtardy aralaǵanymda ákimdik basshylary jan-jaqty qoldaý kórsetti. Munyń ózi «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda aıtylǵandaı maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis degen talapty tereń túsingendiktiń belgisi. Aımaq basshysy Qumar Aqsaqalovpen kezdesý de osy turǵydan órbip, bizdiń tarapymyzdan kóterilip jatqan bastamalar shynaıy patrıotızmdi jastar boıyna ornyqtyrýdyń mańyzdy kórinisi retinde baǵalandy. Al dóńgelek ústelge toqtalatyn bolsaq, oǵan qatysýshylardyń belsendiligi, keleli taqyryptyń beıjaı qaldyrmaıtyny unady. Qytaı men Reseı arhıvterinde XVIII-XIX ǵasyrlarda bolǵan tolqýlar men kóterilister kezinde naqaqtan naqaq qorlyq kórgen bozdaqtar jaıly qujattardyń az emestigine nazar aýdaryldy. Kóbine sońynda izdeýshisi bar tulǵalar ǵana aqtalyp jatatyny, qalǵandarynyń taǵdyry beımálim kúıde qalatyny, izdestirý jumystary negizinen stalındik repressııa tóńireginen uzamaıtyny, úrkinshilik, ashtyq jyldary shetelge aýǵan qalyń jurt jaıly bilerimiz mardymsyz ekeni, ótken ǵasyrdyń 20-shy jyldary keńes ókimetine qarsy baǵyttalǵan Sibir tolqýlary Qazaqstannyń teriskeıin de qamtyǵany, qordyń bul baǵyttaǵy ǵylymı-tanymdyq is-sharalaryn keńinen óristetý qajettigi ortaǵa salyndy.
– Qordyń bir baǵyty – 1986 jylǵy jeltoqsannyń yzǵarly kúnderiniń shynaıy tarıhyn ashý, oǵan qatysýshylardyń erligine laıyqty baǵasyn berý. Keńes ımperııasyn tuńǵysh ret dúr silkindirgen qazaq jastarynyń jappaı batyrlyǵy men otansúıgishtik sezimine «oqıǵa», «tolqý», «qaqtyǵys», «qozǵalys» degen sııaqty ártúrli ataý taǵylyp júr. Siz osy máselemen 35 jylǵa jýyq júıeli túrde shuǵyldanyp kelesiz. Parlamentte arnaıy komıssııaǵa jetekshilik ettińiz. Qaı tujyrym qısyndy?
– Sanaǵa ábden sińirilip, taptaýryn qaǵıdaǵa aınaldyrylǵan «Jeltoqsan oqıǵasy» sekildi qate túsinikten arylýymyz qajet. «Oqıǵa» uǵymy táýlik ishinde ótip jatqan talaı sharanyń, árekettiń t.b. formatyn, ataýyn ǵana bere alady. Al bıik maqsat kózdelip, sol jolda halyq birikken, osy úshin ásker, mılısııa, sot kúshimen qýdalanǵan, azaptalǵan, óltirilgen aıryqsha bas kóterý mártebesi – «kóterilis» bolatyny sózsiz. Biz osy oıdy qoǵamǵa únemi aıtyp, dáleldep kelemiz. Tarıhı qubylysqa 1996 jyly ótken birinshi ǵylymı-praktıkalyq konferensııa minbesinen «kóterilis» degen anyqtama berilgen bolatyn. Otandyq jáne sheteldik ǵalymdar osy toqtamnyń baıyptylyǵyna uıyp, álemge áser bergen Jeltoqsan kóterilisine den qoıa bastaǵany baıqalady. Jeltoqsan kóterilisiniń 30 jyldyǵy, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisiniń, Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵy qarsańynda zamanǵa da, urpaqqa da oı salarlyq zertteýler júrgizildi. Alash arystarynyń azattyqty ańsaǵan armanyn uran etip shyqqan qazaqtyń órimdeı ul-qyzdarynyń erligi men órligi ult tarıhymen tereń sabaqtastyǵynda.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
