OREL ShVERZMANN
Hanna HOA, «Nıý-Iork Taıms»
Mıllıondaǵan adam opat bolyp jatqan kezeńde, batys Eýropadaǵy ósetin ósimdikterdiń, aǵashtar men eginderdiń tozańdaryn jel Alpige qaraı ushyrdy.
Tozańdar qar túıirshikterimen qosylyp, aımaqtaǵy eń bıik taýdyń basyna – Monte-Roza shyńyna qondy. Ýaqyt óte kele qar qatyp, muzǵa aınalyp, ústi-ústine qabattalyp, qorshaǵan ortanyń ózgeristerin qattap jınaı berdi.
Ǵasyrlar ótkennen keıin, muzǵa jabysqan egin tozańdary tarıhı oqýlyqqa aınaldy desek bolady. Onda indetke baılanysty aýyl sharýashylyǵynyń quldyraǵan kezeńi qattalǵan. Máselen, olardan jaǵymsyz aýa raıy ónim túsimin nasharlatqanyn jáne alqaptarǵa dán sebilmegenin, jumys isteıtin eshkim qalmaǵanyn anyqtaý qıyn emes.
Italııa men Shveısarııa shekarasyna taıaý mańda, qurlyqtyń qaq ortasynda ornalasqan Kolle Gıfettı muzdyǵy shamamen 10 myń jyldan beri Eýropadaǵy shańdy jınap keledi.
Bern ýnıversıtetiniń Oeschger klımat ózgerýin zertteý ortalyǵy men ósimdik ǵylymdary ınstıtýtynyń klımat jónindegi zertteýshisi Sandra Brıýgger muzdyqtarda qabattalǵan tozańdardy, sańyraýqulaq sporalaryn, kómirler men kúıelerdi tekseretin tásil oılap tapty. Ol keıbir tusy 4500 metrge deıin jetetin shveısarııalyq muzdyqty zerttep júr. Sandra Brıýgger 1050 jyldan bergi Eýropadaǵy aýa raıynyń kúrt qubylýyn, egin egý tásiliniń ózgerýin, egistiktiń óspeýin jáne lastanýyn anyqtaýǵa kirisip ketken.
Eýropa XIV ǵasyrda orasan apattarǵa kezdesti. «Oba indetinen» buryn Eýropadaǵy eń úlken ashtyq boldy. Tarıhı derekterge súıensek, 1315-1317 jyldar aralyǵynda toqtaýsyz jaýyp, Eýropadaǵy egistik alqaptaryn jaıpap ketken jańbyr obanyń taraýyna áser etýi múmkin.
Brıýgger hanym daqyldar men kendir tozańdarynyń ýaqyttar boıǵy ózgerisin zerttep, olardyń artýy men azaıýyn tirkep otyrady. «1300-shi jyldardyń basynda egis tozańdary aıtarlyqtaı azaıyp ketken. Osy kezeńde adamdar ashtyqqa ushyraǵan jáne aýylsharýashylyqpen sırek aınalysqan», deıdi ol.
«Oba indeti» 1347-1351 jyldary Eýropaǵa úlken shyǵyn ákelip, 75 mıllıon adamnyń qaza tabýyna sebep bolǵany belgili. Osy kezeńde aýyl sharýashylyǵy múldem turalap qalǵan eken. «5-10 jylǵy muzdar qabatynda eshteńe kezdespeıdi», deıdi ol. Keıinirek aýyldar qaıta jandana bastaǵan ýaqytta tozańdar qaıtadan qona bastaǵan.
Shóp tozańdary XI jáne XII ǵasyr aralyqtarynda óte kóp kezdesedi. Ortaǵasyrlyq jyly dáýirde, Eýropa men soltústik Atlantıkaǵa taıaý aımaqtaǵy temperatýra qazirgiden jylyraq bolyp, egistik pen ormandar jaıqalyp ósken. Shóp tozańdarynyń jıi kezdesýi ashyq alqaptardyń kóbeıýi, ormandardan góri jaıylymdardyń kóbeıgenin kórsetedi.
1750 jylǵy derekter óte kúrdeli. Osy dáýirde Eýropa ekonomıkasy qarqyndap, ónerkásiptik revolıýsııa bastaldy. Tarıhı derekterge súıensek, Hrıstofor Kolýmb 1493 jyly Eýropaǵa júgerini alǵash ákelgeni belgili. Biraq júgeri tozańdary 1700-shi jyldardyń ortasyndaǵy muzdyq jamylǵysynda ǵana kezdesedi. Bul – júgeriniń birden keń kólemde aýyl sharýashylyǵy ónimine aınalmaǵanyn kórsetedi.
Dál sol dáýirde Eýropada ónerkásipke bet buryp, qalalar kóbeıe túsken bolatyn. Muny muz jabyndarynan da baıqaýǵa bolady. Kómirteginiń shaǵyn bólshekteri osy ýaqyttan bastap kezdesedi. Ortalyq Eýropanyń aǵashtan kómirdi tutynýǵa aýysqany baıqalady.
Jylnamashylar mundaı tarıhı oqıǵalardy tirkese de, derekterdi qolmen jazý sanaýlyǵa ǵana buıyryp, geografııalyq turǵyda shektelýi múmkin. Garvard ýnıversıtetiniń tarıhshysy jáne klımattaný ǵalymy Aleksandr Mýrdyń aıtýynsha, «Muzdyqtardaǵy derekterdi tarıhı jylnamamen salystyrý sol kezeńnen múmkindiginshe shynaıy aqparat beredi».
Oeschger ortalyǵy men Paul Scherrer ınstıtýty atmosfera hımıgi Margıt Shvıkovskıı sekildi kóptegen ǵalymdar klımat ózgerýine baılanysty muzdyqtardyń taǵdyryna alańdaýly. Ol qazirgi tańda muzdyqtardy zerttep júr. Kolle Gnıfettı asa bıikte ornalasqany úshin ǵana myzǵymaı tur.
«Qazirgi tańda erimegen muzdyq kezdestirý qıyn. Sondaı-aq olardy zertteý de ońaı emes. Biz zertteýge tıis dúnıeler sý bolyp aǵyp ketip jatyr», deıdi Shvıkovskıı.
Osylaı jalǵasa berse, 10 myń jyldyq tarıhtan habar beretin kúıe, spora jáne tozań derekterinen eshteńe qalmaýy múmkin.
© 2018 The New York Times News Service
Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
