– Aýdannyń tarıhy 90 jylmen shektelmeıdi. Osy óńirde odan buryn da uly oqıǵalar bolǵan, uly tulǵalar ótken. Qalmaqtardy qazaq dalasynan qýý shaıqastaryn Shaqshaq Jánibek óziniń sarbazdarymen Torǵaı qaqpasynan bastaǵan edi. Halqymyzdyń saýattylyǵy úshin bolǵan alǵashqy qadam da osy óńirden bastaldy – Ybyraı Altynsarın babamyz alǵashqy bilim uıasyn osy Torǵaıdan ashty. 1916 jylǵy Ult-azattyq kóterilisiniń batyrlary mingen tulparlar tuıaǵynyń dúrsili aldymen Torǵaı dalasynda dúbirledi. Al Jangeldın aýdany qurylǵan 1928 jyldan bergi toqsan jylda halqymyz ashtyqty, qýǵyn-súrgindi, soǵys zardabyn kórdi. 90 jyldyń jaqsylyǵy da boldy. Eń basty jetistigi – elge bilim, ǵylym keldi. Osy jerde týyp-ósken Fazyl Báıimbetov sekildi álemge tanylǵan ǵalymdar, Baqytjan Baıqadamovtaı kompozıtorlar, Syrbaı, Ǵafý sekildi dúldúl aqyndar, shubalań tizim bolar tulǵalar ósip shyqty. Osylardyń barlyǵy da Torǵaıdyń ǵana emes, ultymyzdyń betke ustarlary edi, – dedi akademık, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kenjeǵalı Saǵadıev.
Týǵan jerdiń toıyna Torǵaıda týyp, búginde búkil qazaq eliniń maqtanyshyna aınalǵan akademıkter Saılaý jáne Sábıt Baızaqovtar, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Narıman Qypshaqbaev, qarjyger, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bankiniń tuńǵysh tóraǵasy Ǵalym Baınazarov, jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tólen Ábdik, belgili mesenat, jıhanger Sapar Ysqaqov, aqtańger aqyndar Serik Turǵynbekov, Qonysbaı Ábil, Serikbaı Ospanov, kásipkerler, ózge de túlekter kelip qatysty.
Kenjeǵalı Saǵadıev aıtqandaı, aýdannyń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsara bastaǵany jerlesterdiń jadyraǵan júzinen baıqalady. Sońǵy bes jyl ishinde 25 sharýashylyq «Sybaǵa» baǵdarlamasymen 1400 bas mal alyp ósirýde. Sonyń biri Talap Eleýitovtiń osydan 4 jyl buryn alǵan 56 bas iri qarasy búginde júzdiń syrtyna shyǵyp ketti.
– Aýylda mal ósirseń kem bolmaısyń. Qazir jaılaýymyz da, qystaýymyz da bar. Qora-qopsyny da, tehnıkany da durystap aldym. Qazaqtyń et baǵytyndaǵy aqbas sıyryn ósirip jatyrmyz, bıyl aberdın-angýs tuqymynan bir buqa satyp aldyq, – deıdi toıda júrgen Talap. Endi shamaly kúnde Arqalyq qalasynan zamanaýı et kombınaty ashylmaq. Bul Torǵaı óńirinde mal sharýashylyǵynyń damı túsýine yqpal etetin bolady.
Oblys ákimi Arhımed Muhambetov jurtshylyqty merekemen quttyqtap, Jangeldın aýdanynda áleýmettik máselelerdiń sheshimin taýyp jatqanyn aıtyp ótti.
– Bıyl bıýjdetten osy aýdannyń damýyna 150 mıllıon teńge qarjy bólindi. Torǵaı kenti men Aqshyǵanaq aýylyna aýyzsý tartý úshin 681 mıllıon teńge bólindi. Aldaǵy jyly Aqkól men Kólqamys aýyldaryna aýyzsý qubyry tartylady, onyń qujattary daıyndalyp jatyr. Amangeldi men Jangeldın aýdandary arasyndaǵy joldy jóndeý jumystary bastaldy, oǵan bıýdjetten 3 mıllıard teńge jumsalady, – dedi Arhımed Begejanuly. Ras, naryqtyń qıyn jyldary aýdannan syrtqa ketý basym boldy. Biraq eshkim týǵan jerdi umytpapty. Mektepterdiń ár jylǵy túlekteri, osy óńirden túlep ushyp, ár qıyrda júrgen azamattar toı qarsańynda 75 mıllıon teńge turatyn 22 jobany júzege asyrypty. Torǵaıdaǵy ıppodrom, sport alańy, konsert sahnasy sekildi áleýmettik oryndardyń barlyǵy da túlekter kúshimen jańalandy. Aýdan ortalyǵyna kire beristegi túlekter jasaǵan «Torǵaı qaqpasy» kenttiń sán-saltanatyn keltirip-aq tur. Aýdan ákimi Shota Ospanovtyń aıtýynsha, túlekterdiń mundaı bastamasy jalǵasa beredi. Aıtpaqshy, osy toıda mesenat Sapar Ysqaqov jerlesterine Torǵaı jerinen munaı barlaýǵa ruqsat alynǵany, onyń aldaǵy jyly bastalatyny týraly súıinshi habaryn da jetkizdi.
Toı qurmetine mazmundy «Torǵaı ensıklopedııasy» daıyndaldy. Asyly, torǵaılyqtar tulǵalardy eske alýdy taǵylym dep biledi. Osyǵan deıin belgili bilimpaz Qaınekeı Jarmaǵambetovtiń 100 jyldyǵyn atap ótti. Al bul jolǵy toı halyq aqyny Nurqan Ahmetbekovtiń týǵanyna 115 jyl tolýyn ataýdan bastalýy da osyǵan dálel. KSRO mádenıet salasynyń úzdigi Rysty Erdenova sahnalaǵan Serik Turǵynbekovtyń «Nurqan» pesasynyń qoıylymy jurtshylyqty bir serpiltti.
– Eldiń taǵdyryna yqpal etken, eldiń taǵdyryn ózgertken uly adamdar Torǵaıdan kóp shyqty. Basqasyn bylaı qoıǵanda, ádebıet pen ónerdegi bir-aq adamdy aıtaıyn. Ol – Nurqan Ahmetbekov.Ol kiside sonshalyq bilim de joq, qudaı bergen týma talant edi. Onyń «Ury qarǵa» poemasy qazaq ádebıetindegi eń tańdaýlylar qatarynda turady. Shyǵarma qıyn zamanda, ury zamanda mahabbatty da urlaýǵa májbúr bolǵan adamnyń kúresin kórsetedi, – dedi jazýshy Tólen Ábdik.
Spektaklge torǵaılyqtar kásibı akterler shaqyrǵan joq, barlyq keıipkerlerdi jergilikti jastar ózderi oınap shyqty.
– Torǵaıdaǵy kórkemónerpazdar úıirmesiniń, Torǵaı drama teatrynyń negizin Nurqan atamyz salǵan. Torǵaıdyń teatry 1972 jyly «halyq teatry» ataǵyn aldy. Keıin kásibı teatrlardyń beldi akterleri bolǵan О́zbek Muqashev, Seıitbek Ordabaev, Bóltirik Moldashev, Yqylas Ǵubaıdýllınder ónerdegi tusaýyn osy teatrda kesken edi. «El ishi – óner kenishi» emes pe, talantty-talapty jastar bar. Olarǵa baıaǵy ózimizdi baýlyǵan Bolat Hamzın sekildi óner tarlandary, mamandar kerek. Olar qazir mundaı shalǵaıǵa kelmeıdi ǵoı, – deıdi búginde jetpistiń jelkesine minip otyrǵan mádenıet salasynyń ardageri Rysty apa. Týǵan jerge degen súıispenshilik ony da úıde jatqyzbady, taıaǵyna súıenip júrip, spektakldi de qoıdy, Torǵaıdyń búkil tarıhyn kóz aldyńnan ótkerer teatrlandyrylǵan sherýdi de daıyndady.
Toıǵa eshqandaı «juldyz» shaqyrylǵan joq, sirá, ony izdegen de eshkim bola qoımaǵan shyǵar. «Torǵaı áýenderi» atty aımaqtyq án baıqaýyna oblys óńiri men kórshiles óńirlerden jas ánshiler qatysty. Onda oryndalǵan Torǵaı topyraǵynyń perzentteri, kompozıtorlar Baqytjan Baıqadamovtyń, Bolat Hamzınniń, Qalıbek Derbsaldınniń, Baqytjan Sáýekenovtiń, Altynbek Serǵazıevtiń ánderin kórermender de yńyldap qosylyp aıtyp otyrdy, týǵan jerge degen saǵynyshyn osylaı ánmen basty. Án jarysynyń bas júldesin jergilikti ónerpaz Tasqyn Ájibaı aldy. «Babalar sazy» dástúrli án baıqaýynyń bas júldesi oblystyq fılarmonııanyń ánshisi Aıjan Samatqa berildi. Balýan kúrestirmeı, báıgege at qospaı toıdyń qyzyǵy bola ma?! Erádilov Azamat túıe palýan atady. Alaman báıgede Torǵaıdyń «Adal» degen tulpary máreni aldymen qıdy. Atbegi Balǵabaı Qabjanov bas júldege tigilgen mashınany mindi. Torǵaı osylaı rýhanı túledi, bir jasap jańardy, jańǵyrdy.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
Qostanaı oblysy, Jangeldın aýdany
