Amanat. Alma baq

Alǵashqy alma baǵy

«Araı» sharýa qojalyǵynyń  ıesi Murat Kalıkovtyń aıtýynsha, osy­dan týra alpys jyl buryn sol kez­degi «Gýrevavtotrest» kásiporny Sary­ózek­ten alma baǵyn ósirýdi qolǵa alǵan bolatyn. Alǵashqyda alma bes gektar aýmaqqa ósirildi. Sodan ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryna deıin halyqty asyrady dese de bolady. 

Keıin turmystyq qajettilikke oraı, turǵyndar alma aǵashtaryn otynǵa shaýyp aldy. Sóıtip, jaıqalǵan baý-baqsha bir sátte kózden ǵaıyp boldy. Araǵa jyldar salyp, kásipker ótkenniń ónegesin qaıta tiriltýge kúsh saldy. 

– Áli esimde, – deıdi ol, - alma baǵyn bútin bir otbasy bolyp kútip-baptadyq. Baǵban bolýdyń barlyq qyr-syryn bilgen ákemnen kóp nárseni úırendim. Qaınaǵan jumystyń qaq ortasynda júrgen ýkraın men armıan ultynyń ókilderi, olardyń esepsiz eńbekqorlyǵy búginge deıin kóz aldymda. On shaqty jumysshyǵa úkimet esebinen úı tur­ǵyzyldy. Áke-sheshem de tańnyń atysy, kúnniń batysy sol baqta tynym tappady. Sonyń áseri bolsa kerek, men de baǵbandyqqa úıir boldym. Átteń, sol kezdegi turmystyń qıyndyǵyna qarsy turar turǵyn tabylǵanda, ol baq qazir de jaıqalyp turar ma edi, kim bilgen?

Muratyna jetken Murat

Ol on bes jasynda ákeden aıyrylsa da, amanatynan kóz jazbapty. «Ama­naty» dep otyrǵanymyz, baqta moto­rıst bolyp qyzmet qylyp, sýarý ju­my­symen aınalysty. Keıin traktorıst maman­dyǵyn aldy. Aqyry, kóp keshik­peı agrobıostansa meńgerýshisi bolyp taǵaıyndaldy. 

Artynsha, sekseninshi jyldary alma baq oblystyq densaýlyq saqtaý basqar­masy­nyń ıeligine (ókpe aýrýlary aýrýhanasyna) ótedi. Mundaǵy maqsat – naý­qas­tardy ońaltý. Dárigerler baqshanyń mán-jaıyn qaıdan bilsin, dereý Muratty shaqyryp alyp, sýaryp turýdy ótinedi. Biraq keıin baqtyń óz maqsatynda paıdalanylmaıtyny anyqtalyp, onyń aýmaǵy aq halattylarǵa bólinip beriledi. Osy­laısha baǵbanǵa burynǵydaı baq sýarýǵa ruqsat etilmeıdi. Amal qansha, bilikti maman súıikti isinen qol úzedi. Biraq ol eńsesin túsirmeı, úı salyp, shańyraq kóterip, urpaq tárbıeleıdi. 

Birde baıaǵy baǵy ne bolǵanyn bilgisi kel­gen baǵban alma aǵashtaryna qaraı asy­ǵa jóneledi. Kelse, óz kózine ózi sen­beı, shoshyp ketedi. Keshegi kún­nen bir belgi de joq. Turǵan orny taq­taı­­daı tep-tegis. Sodan bir sát sál oı­la­nyp alyp: «Osy baqtyń baǵy janbasa, «baǵ­ban» degen atym óshsin» dep kúbir­ledi. Ondaǵysy Atyraýdyń almasyn hal­qy­na qalaıda qaıtaramyn dep ant ber­geni. Mine, búgingi kásipkerdiń keshe­gi «er­ligi» osylaı bastalǵan edi. Túsin­gen adamǵa osynyń ózinen mol ónege alýǵa bolady.

Atyraýdyń «Araıy»

Endi áńgime tizginin bıznesmenniń búgingi tynys-tirshiligine buraıyq. Bul jolda kásipker óziniń aq adal mańdaı aqysyn da aıamaǵanyn aıtady. Beınetsiz zeınet bola ma? Bir jyldary qar qalyń jaýyp, ashyqqan qoıandar aǵashtardy kemirip tastady. Biraq qıyndyqtan qashpaýǵa úırengen Murat bul joly da baqtan bas tartpady. О́ıtkeni alma baǵy – onyń shyn mánindegi bar baılyǵy. 

Qazir isi ońǵa basqan. Baqshanyń qy­zy­­ǵyna keneletin kún týǵan. Alty jyl­dan beri «Araı» sharýa qojalyǵy tu­r­ǵyn­darǵa qoljetimdi baǵamen jergi­likti ónimderin usynyp keledi. 

«Almany ózim keptirip, týrap, kesip, kompotqa daıyndaımyn. Bári de maǵan bala kezden tanys jumystar. Aldaǵy ýaqytta úlken seh ashqym keledi. Oǵan qajetti jerastynan oryn da daıyndap qoıdym. Onda úsh tonnaǵa deıin alma saqtaýǵa bolady. Atyraýlyq balalarǵa arnap alma ezbesin shyǵarý oıymda bar. Ár aǵashqa 120 keli maldyń kóńi kerek. Sol maqsatta 15 ógiz ósirýge bel býyp, bıyl oǵan azyq bolatyn jońyshqa ósirý­di qolǵa aldym. Ekinshi jaǵynan, halyq­qa et satyp, alǵan nesıemdi qaıtaramyn. Bes jyldan beri qajetti qora-qopsy qurylysyn da júrgizip jatyrmyn», deıdi bıznesmen.

Búginde baqta 470 túp alma, almurt, órik, shıe jáne qaraqat syndy jemis aǵashtary bar. Byltyr baǵban taǵy bir aýmaqqa 200 alma aǵash egipti. Aıtýyn­sha, jaqynda erte pisetin almadan mol ónim jınalǵan. Kóbinese, kesh pisetin jemister jaqsy saqtalady eken. Olar erte kúzde pise bastaıdy. Keıde, tipti tapqan tabys túgeldeı sharýadan aýys­paıtyn kezder de bastan ótip turady. 

– Kásipkerlerge aıtar keńesim, búgin­gi isti erteńge qaldyrýǵa bolmaıdy. Qa­zir kóptegen jastar jeke kásippen, so­nyń ishinde, jemis ósirýmen erteń zeınet jasyna jetkende aınalysamyn dep oılaıdy. Bul – qate pikir. Muny men óz táji­rı­bemnen túıdim. Sóıtip, sharýa­ǵa bi­l­ek sybana kirisip kettim. Sebebi er­teń kesh bolatynyn túsindim. Qol­dan kel­gen­she keshegi atalar amanaty – alma ba­ǵyn keıingi urpaqqa tapsyrǵym keledi. Adam balasynyń jaryq dúnıege kelý­degi maq­sat-mindeti de sol emes pe? Bilmes­eń – úırený, bilseń – úıretý, – deıdi baǵban. 

Mıllıon kimge buıyrady?

Iá, aıtsa aıtqandaı, qazir bıznes bastaımyn deıtin turǵyndarǵa memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaý jetkilikti. Biraq soǵan qol jetkizý jaǵy qıynǵa soǵyp turǵany bolmasa...  

– Kóktemde alǵashqylardyń biri bo­lyp az-muz tyńaıtqysh alýǵa nesıe surap, óti­­nish berdim. Onyń bir tonnasy – 300 myń teńge turady. Biraq áli qolyma tı­gen joq. Astana qalasyna qońyraý shal­ǵa­nym­da, «sizden eshqandaı suranys tús­­ken joq» dep jaýap berdi. Osylaı júr­­ge­ni­mizde, «biz suraǵan kómekti erteń óz­ge­ler ıemdenip ketpeı me?» degen qor­qy­­nysh bar. Sonda álgi bólinip jatqan qar­­jy qaıda? Bıyl da mal azyǵyn daıyn­daıtyn tehnıka men jylyjaı úshin mem­le­ket­ten nesıe surap otyrmyn, – deıdi ol. 

Jasyryp qaıtemiz, búginde bul – barlyq aýyl kásipkeriniń basyndaǵy másele. Ony sheshý úshin sol nesıege qoly jetpegen jandardy taýyp, túsindirý ju­mys­taryn júrgizý qajet. Qol­dan kelgen kómekti aıamaǵan jón-aq. 

Amandyq SAǴYNTAIULY

Atyraý oblysy