Balýandyq ónerde bizdiń elde myqty bapkerlik mektep te, jeńispen órilgen baı dástúr de bar. Jerlesterimiz kóptegen dúbirli dodada jasyndaı jarqyldap, jeńis tuǵyryna kóterilgende barsha qazaqstandyq jankúıerler qýanysh pen shattyqqa bólendi. Desek te «áttegen-aı» degen tustarymyz da joq emes. Atap aıtsaq, kúrestiń úsh túrinen úzdiksiz ótip turatyn álem chempıonatynda Qazaq eliniń ánurany shyrqalmaǵanyna tabany kúrekteı 19 jyl bolǵan eken. Sońǵy ret 1999 jyly Grekııanyń astanasy – Afınyda jalaýy jelbiregen jarysta 63 kılo salmaq dárejesinde kúsh synasqan grek-rım kúresiniń has sheberi Mkhıtar Manýkıan barlyq qarsylasyn qapy qaldyryp, altyn medaldi moınyna ildi. Sodan bergi ýaqytta bizdiń balýandarǵa bas júlde buıyrǵan emes...
О́tkenge zer salsaq, táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńde otandyq grek-rım kúresi sheberleri álem chempıonattarynda 21 márte jeńis tuǵyryna kóterildi. Tarqatyp aıtsaq, 5 altyn, 7 kúmis jáne 9 qola medaldi oljalady. Alǵashqy medaldi Dáýlet Turlyhanov jeńip aldy. 1993 jyly Stokgolmde ótken jarystyń fınalynda dańqty balýanymyz túrkııalyq Hamza Erliqaıǵa ese jiberip, ekinshi orynǵa turaqtady. 1994 jyly Tamperede Iýrıı Melnıchenkoǵa teń keler eshkim tabylmady. Fınalda ol reseılik Aleksandr Ignatenkonyń kúl-talqanyn shyǵardy. 1995 jyly Pragada uıymdastyrylǵan dodada Iýrıı Melnıchenko men Baqtııar Baıseıitov kúmispen kúpteldi. Sheshýshi tusta Melnıchenko amerıkalyq Dennıs Holdan utylsa, Baıseıitov fransııalyq Ivon Rımerge jol berdi. 1997 jyly Vroslavta Iýrıı Melnıchenko ekinshi márte jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. Fınalda jerlesimiz reseılik Rafık Sımonıandy san soqtyrdy. 1998 jyly Evlede Qazaqstannyń qos balýany álem chempıony atandy. Olar – Mkhıtar Manýkıan men Baqtııar Baıseıitov. Fınalda Manýkıan túrkııalyq Sheref Eroǵlyny jeńse, Baıseıitov kýbalyq Felıberto Agılera Askýıany oısyrata utty. 1999 jyly Afınyda qos jerlesimiz fınalǵa deıin alqynbaı jetti. Sheshýshi tusta Mkhıtar Manýkıan óziniń syralǵy qarsylasy Sheref Eroǵlyny eńserse, Iýrıı Melnıchenko Ońtústik Koreıanyń oǵlany Kım In Soptyń osal tusyn taba almady. Mine, álem chempıonatyndaǵy sońǵy altyndy dál sol jarysta oljalaǵan edik.
2003, 2005, 2009 jáne 2010 jyldary ótken dúnıejúzilik dodalarda Qazaqstannyń balýandary tek qana qola medaldi qanaǵat tutty. Tarqatyp aıtsaq, Kreteıde Georgıı Sýrsýmııa, Býdapeshte Ermek Kóketov, Hernıngte Nurbaqyt Teńizbaev jáne Máskeýde Almat Kebisbaev pen Nurmahan Tynalıev úshinshi oryndy ıelendi. 2011 jyly Ystambuldaǵy jarystyń fınalynda ırandyq Omıd Norýzıden utylǵan Almat Kebisbaev kúmis alsa, Nurmahan Tynalıev qolaǵa qol sozdy. 2013 jyly Býdapeshte nar tulǵaly Nurmahan Tynalıev taǵy da úshinshi satyǵa taban tiredi. 2015 jyly Las-Vegasta Almat Kebisbaev pen Dosjan Qartyqov qola medaldi moıyndaryna ilse, 2017 jyly Parıjde Meırambek Aınaǵulov pen Demeý Jadyraev syndy qos qandasymyz altyn úshin talasty. Biraq ekeýi de sheshýshi tusta óz qarsylastaryna jol berip, kúmis medalmen shekteldi. Aınaǵulov japonııalyq Kenıtro Fýmıtadan, al Jadyraev germanııalyq Frank Shteblerden jeńildi.
1993-2017 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń grek-rım kúresi sheberleri 19 álem chempıonatyna qatysty. О́kinishke qaraı, 2001 jyly Patryda, 2002 jyly Máskeýde, 2006 jyly Gýanjoýda, 2007 jyly Bakýde jáne 2014 jyly Tashkentte birde-bir júldege qol jetkize almadyq. Sondaı-aq 2016 jyly Býdapeshte Olımpııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna enbegen eki salmaq dárejesi boıynsha álem chempıonaty uıymdastyryldy. Biraq bul jarysta bizdiń jigitterdiń baǵy janbady.
Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri álem chempıonattarynda 2 kúmis pen 8 qola medaldi enshiledi. Barlyǵy 10 júlde. Qorjyndaǵy qos kúmistiń qysqasha tarıhy mynadaı: 1995 jyly AQSh-tyń Atlanta qalasynda uıymdastyrylǵan jarysta Elmádı Jabyraıylov fınalǵa deıin jetip, sheshýshi tusta amerıkalyq Kevın Djonsonnan jeńildi. 2016 jyly Vengrııanyń astanasy – Býdapeshte olımpıadalyq emes salmaq dárejeleri boıynsha ótken álem chempıonatynda Nurlan Bekjanov birqatar beldi balýandardy jolynan yǵystyryp, fınalda reseılik Magomed Qurbanálıevke ese jiberdi.
Al 1997 jyly Krasnoıarskide Máýlen Mamyrov, 2003 jyly Nıý-Iorkte Gennadıı Lalıev, 2005 jyly Býdapeshte Magomed Krýglıev, 2009 jyly Hernıngte Leonıd Spırıdonov, 2010 jyly Máskeýde Ábilhakim Shápıev, 2011 jyly Ystanbulda Dáýlet Nııazbekov pen Dáýren Jumaǵazıev jáne 2017 jyly Parıjde Aqjúrek Tańatarov qola medalǵa ıe boldy.
Otandyq erkin kúres sheberleri 1993-2017 jyldar aralyǵynda 20 márte jalaýy jelbiregen álem chem-pıonatyna úzdiksiz qatysyp, 9 ret elge júldeli oraldy. Qalǵan 11 jarysta bizdiń jigitter óz jankúıerlerin jerge qaratty. Al eń ókinishtisi, osy sport túrin serik etken birde-bir órenimiz tórtkúl dúnıeniń myqtylary bas qosqan jarysta altyn tuǵyrǵa kóterile alǵan joq.
Áıelder kúresinen álem chempıonaty 1987 jyldan beri úzdiksiz ótip kele jatqanymen, sporttyń bul túri Qazaqstanǵa kesheýildep jetti. Soǵan qaramastan qysqa ǵana merzim aralyǵynda bizdiń qyzdar kóptegen bıik belesterdi baǵyndyryp úlgerdi. Alǵashqy júldelerge 2007 jyly qol jetkizdik. Bakýde ótken aıtýly dodada Elena Shalygına kúmis alsa, Olga Smırnova men Olga Jánibekova qola medaldi ıelendi. 2008 jyly Tokıoda Juldyz Eshimova ekinshi oryndy enshiledi. 2009 jyly Hernıngte Elena Shalygına qolany qorjynǵa salsa, 2010 jyly Máskeýde ol kúmispen kúpteldi. 2011 jyly Ystambulda Juldyz Eshimova úshinshi tuǵyrǵa kóterildi. 2012 jyly Albertada Gúzel Manıýrova ekinshi satyǵa jaıǵasty. 2013 jyly Býdapeshte Ekaterına Larıonova qolaǵa qol sozdy. 2016 jyly Vengrııanyń bas shaharynda Aıym Ábdildına úshinshi oryn aldy.
Áıelder kúresinen ótken álem chempıonatynda Qazaqstan qurama 4 kúmis pen 6 qolany ıelendi. Barlyǵy – 10 júlde. Sporttyń bul túri boıynsha da otandastarymyz áli birde-bir ret altynnan alqa taǵynǵan joq.
Sońǵy álem chempıonaty 2017 jyly Fransııanyń astanasy – Parıjde ótti. Grek-rım kúresi sheberleri arasyndaǵy saıysta Túrkııa men Armenııanyń balýandary alymdy kórindi. Bul komandalardyń árqaısysy qos altynnan oljalady. Anadoly eliniń órenderi arasynan Metehan Bashar (85 kılo) men Ryza Kaıaalp (130 kılo) jáne Qap taýy qyrandary qatarynan Maksım Manýkıan (80 kılo) men Artýr Aleksanıan (98 kılo) aldaryna jan salmady. Sondaı-aq japonııalyq Kenıtıro Fýmıta (59 kılo), ońtústikkoreıalyq Rıý Han Sý (66 kılo), germanııalyq Frank Shtebler (71 kılo) jáne serbııalyq Vıktor Nemesh (75 kılo) bas júldeni oljalady.
Erkin kúresten ótken jarysta Grýzııa men AQSh quramalarynyń qarqyny kúshti boldy. Grýzııalyqtardyń qatarynan Zýrab Iаkobıshvılı (65 kılo) men Geno Petrıashvılı (125 kılo) jáne amerıkalyqtardyń arasynan Djordan Barroýz (74 kılo) ben Karl Snaıder (97 kılo) teńdessiz dep tanyldy. Japonııalyq Iýkı Takahası (57 kılo), ázerbaıjandyq Qajy Álıev (61 kılo), ıtalııalyq Frank Chamıso (70 kılo) jáne ırandyq Hasan Iаzdanı de (86 kılo) chempıondyq ataqqa qol jetkizdi.
Áıelder arasynda Japonııa quramasy eshkimge des bergen joq. Kúnshyǵys eliniń Iýı Sýsakı (48 kılo), Harýna Okýno (55 kılo), Rısako Kavaı (60 kılo) jáne Sara Dosıo (69 kılo) syndy sulýlary altynnan alǵa taǵynsa, ózge salmaq dárejelerinde belorýssııalyq Vanessa Kolodınskaıa (53 kılo), amerıkalyq Helen Marýlıs (58 kılo), mońǵolııalyq Pýrevdordjıın Orhon (63 kılo) jáne túrkııalyq Iаsemın Adar (75 kılo) top jardy.
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
