Astana telearnasy túsirgen «Mádenıet jaýharlary» baǵdarlamasynda Yrysbek Dábeı roman jazý barysynda onyń kiltin tapqany týraly aıtady. Oqyrman retinde, osy romandy talqylaýǵa qatysatyn adam retinde sol kilt rasymen tabylyp pa, ne kilt eken degen qyzyǵýshylyq boldy. Jáne sony oqý barysynda izdeı otyrdyq.
Romannyń formasy jaǵy ádebıette ejelden bar. «О́li úıdegi jazbalar» da osy formamen berilgen. Tipti, kınolarǵa deıin bul formany kóp paıdalanyp tastaǵan. Demek, kilti – formasy emes.
Keıipkerler – úsh býynnyń ókilderi. Úsh býynnyń minez erekshelikterinen góri turmys erekshelikteri basym sýretteledi. Qajylyq degen úlken sapar. Qajylyqqa barǵan adamnyń jan dúnıesinde úlken ózgeris bolady. Ol uzaq prosess. Al Mekkege jetýdiń mashaqatty joly da jyldam aıtylyp, qysqa qaıyrýǵa kelmeıtin sapar bolsa kerek. Onyń ústine arǵy zamannyń sapary aıtylyp otyr. Osy bir tustary bizge tez aıtylyp, baıandaý turǵysynan ǵana jele júrip ótkendeı áser qaldyrdy.
Ashtyq, qýǵyn-súrginniń qasiretteri bar, detaldary ornynda. Biraq maǵan sonyń bári qatty áser ete qoımady. Keıipkerlerdiń ishinen Tarǵynnyń ómiri jaqsy sýrettelgen. Onda jan da, sezinis te bar.
Al roman tiline baılanysty Arman Álmenbet jaqsy aıtty. Qansha degenmen avtor aqyn ǵoı. Sóılemderiniń poetıkasynda poezııalyq boıaýlar sátti, áıbat qoldanylǵan.
Al romannyń bas keıipkeri Ǵalymjanovıchtiń teginiń ózi oryssha berilýinen de talqylaýǵa qatysqandar mán izdedi. Ol sózdi aldymen Ulan Erkinbaı aıtty. Ol pikir bárimizdiń kókeıimizge qondy. Degenmen eger avtor «-ovıchti» paıdalaný arqyly oqyrmanǵa hat joldap otyrǵanyn ózi bilse, tipti, tamasha bolar edi. Biraq jazýshynyń ony ózi bilýi de shart emes. Biz ony «kiltin taptym» degen sóz turǵysynan ǵana aıtyp otyrmyz. Avtordyń aıtyp otyrǵan kiltin biz tappaýymyz da múmkin ǵoı.
Jumabaı Shashtaıuly bir shyǵarma týraly aıtqanda «osy qazaq ádebıetiniń kórkemdigine qanshalyqty qyzmet etip tur?» degen saýal qoıar edi. Men de osy romanǵa qatysty suraqty ózime de, talqylaýǵa qatysyp otyrǵandarǵa da qoıdym. Eger roman bir áýlettiń tarıhyn aıtýdy maqsat etse (Bul shyǵarmada bir áýlettiń tarıhy arqyly qazaqtyń tarıhy aıtyldy dep eseptemeımin. Bálkim, kerisinshe shyǵar, qazaqtyń tarıhyn bir áýlettiń basynan ótken shyrǵalańǵa syıdyrǵan bolýy da múmkin: Qalaı bolǵanda da «Jıt» (Iý Hýa), «Býddenbroktar» (Tomas Mann) sııaqty bir otbasynyń tarıhyn aıtqan bolyp otyryp, halyq tragedııasyn aıtqan roman emes), ıa asharshylyqtaǵy, kámpeskedegi qazaq taǵdyryn jazdym dese, qazaq ádebıetine sonshalyqty kórkemdik qyzmet etip turǵan joq. Sebebi sońyndaǵy ıdeıa avtory Ǵazız Shaldybaev degen eskertpeniń ózi romanǵa zor kedergi tıgizip tur. Arman Álmenbet: «qazaq tarıhy úshin bundaı shyǵarmalar az, jazylǵany jaqsy boldy» deıdi. Ras jaqsy. Biraq bundaı derekti prozaǵa jaqyn dúnıeler onsyz da jazylyp jatyr emes pe?
Ekinshisi, bul roman múlde bir áýlettiń tarıhy týraly, ashtyq qýǵyn-súrgindi aıtqan shyǵarma emes. Bul roman Ǵazız Ǵalymjanovıch týraly jáne osy sııaqty adamdar jaıyndaǵy shyǵarma. Arǵy atalary myqty, tegi myqty. Biraq ózderi «-ovıchti» paıdalanǵandy unatady. Atalary týraly jazylsa deıdi. Biraq ulttan, óz atalarynyń bolmysynan alys. Eger roman osyndaı urpaq týraly bolsa, qazaq ádebıetine kerek, tipti, jańa beıne qosqan roman. Bylaı qaraǵanda, ákeler men balalar taqyryby. Joǵalǵan urpaq máselesi. Endigi Ǵalymjanovıchterdiń urpaǵy qalaı bolady? Másele osy.
Baǵashar Tursynbaıuly
Ulan Erkinbaı, ádebıettanýshy:
Jazylǵan dúnıelerdiń talqyǵa túskeni jaqsy.
«Jylqy atylǵan jaz» jóninde ár alýan pikirler aıtyldy. Jalpy roman jazý ońaı sharýa emes, onyń ǵumyryn baǵamdaýǵa da ýaqyt kerek.
Bir aıtatyn dúnıe, talqy barysynda «shyǵarmaǵa úlken jazýshy aǵalarymyz táýir baǵa berdi», «belgili bir deńgeıde romandy oqýymyzǵa sol pikirler túrtki boldy» degen sózder aıtyldy. О́z basym jastardan ondaıdy kútpedim. Úlkenge qurmet jaqsy árıne, biraq, zııatkerlik ortada meılinshe táýelsiz bolǵan durys. Jáne osyndaı pikirler ádebı ortada jıi qaıtalanady. Oqyrman kózqarasy turǵysyn munyń paıdaly jaǵy shamaly. Sýretker úshin qarapaıym oqyrmannyń pikirinen asqan qundy nárse joq!
Baqytbek Qadyruly, jazýshy:
Jazýshy Yrysbek Dábeıdiń «Jylqa atylǵan jaz» romanyn taldaý barysynda tapqan oljaly tustarymyz, jańa jetistikterimiz de boldy.
1.Roman oqylmaı ketken zamanda jazylyp, kóbirek oqylymdy bolǵan, jurtshylyqtyń ádebıetke, kitapqa nazaryn burǵan alǵashqy romandardyń biri.
2.Bir áýlettiń, tórt urpaqtyń bastan keshken taǵdyr-talaıyn jazý arqyly keshegi Patshalyq Reseı, Sovettik Reseıdiń, jylqy bolmysty qazaqtyń (adamyń) tragedııalyq hronologııasyn sýrettegen roman.
3.Romandaǵy Patshalyq Reseı men Sovettik Reseı tusyndaǵy saıası ahýal, qoǵamdyq-áleýmettik ómirdiń atmosferasyn sheber bádizdegen.
4.Roman ishindegi ózime aıyryqsha bir unaǵan tusy: Ǵalymjan Troıskdegi Ábidahalyq degen aýyldasynyń úıine panalap barady. Myńqyrǵan jylqyny nusqap: «О́miri jylqy bitpegen orystyń myna jylqysy atań Esbergeniń jylqsy» deıdi. Kámpeskeni sýretteýdiń bir sátti tusy.
5.Torǵaı topyraǵynyń sheber sýrettelýi, jazýshy tiliniń sheberligi, ásirese, ólim, jerleý tásilderi romannyń eń bir aıtarlyqtaı tustary.
6.Roman sońynda týyndyny jazýǵa usynys jasaǵan Ǵazız ǴalymjanOVICh bolýynda bir mán bar degen oı «Tórde» otyrǵan qaýymnyń ortaq tabysy. Osy bir detal avtordyń qııaly ma álde kezdeısoqtyq pa degen qyzyǵýshylyq boldy.
7.Jazýshynyń alǵashqy romany bolǵan soń, keıbir kedir-budyr, ala-qula tustary da keshirimdi de shyǵar, tipten alda roman qaıta basylyp shyqsa, qaıta túzelip, óńdeletin de shyǵar?
8.Talqylaý barysynda birsypyra romannyń jetistikteri ǵana emes, keıbir kóńilge qonbaǵan kemshim tustary da ashyq aıtyldy. Bul da jazýshyń jeńisi. Jazǵan dúnıeń oqyrman qaýymnyń qyzyǵýshylyǵymen ǵana shektelmeı ádebı orta saraptap-salmaqtap taldap, jan-jaqty pikir aıtylyp jatsa – bul jazýshynyń kelesi shyǵarmasyna mol septigin tıgizse kerek.
P.S Taldaý barysynda ózimiz úshin de mol maǵlumat, jaqsy tájirıbe alǵandaımyz. Osy jolǵy «Tór» tór boldy. Ol da bálkim shyǵarmanyń qurdiretti me eken?..
Umtyl Zaryqqan, aqyn:
«Tórdiń» kóp otyrystaryna qaraǵanda bul jolǵy talqy salmaqtyraq, tııanaqtyraq bolǵan syńaıly. Biraz dúnıeler aıtyldy. Keı oılarymyz ishte ketti, keı pikirlerimiz basqalardyń oıymen ushtasyp tolyǵyp jatty. Dóp aıtylǵan oıdan shashyrańqy tustary kóbirek bolǵan da sııaqty. Bizde, ásirese jastar arasynda mátin taldaý, shyǵarma taldaý, roman sııaqty kúrdeli janyrdy talqylaý úderisi joqtyń qasy ǵoı. Onyń jolynda, jobasynda, júıesinde bile bermeımiz, qalyptasa qoımaǵan. Al «Jylqy atylǵan jaz» jetistigi mol ózindik mıssııasy bar roman.
1. Romannyń ón boıy salmaqtylyqqa, sabyrlylyqqa aýyrlyq pen astarǵa toly. Bunyń basty sebebi shynaılylyǵynda, nandyra alatyn senimdiliginde. Bir halyqtyń eń aýyr zobalańyn jaza otyryp ásire qara boıaý jaǵa berýden aýlaq. Romandy júregińnen ótkizip oqı alsań qalǵany túsinikti.
2. Roman gegografııasynyń aýqymdylyǵyna, ýaqyt órisiniń keńdigine, bir emes tórt urpaqtyń shym-shytyryq sergeldeń jolyn, bir emes birneshe tarıhı ýaqıǵalardy boıyna sıdyrǵanyna qaramastan, sıýjetteri sıntezdelip, júıelenip jınaqy jazylǵan. Sheberlik!
3. Romanda keıipkerdiń jan dúnıesin ashatyn, shyǵarmanyń ıdeıasyn aıqyndaı túsetin obyraz ben emeýrin, sımvolıkaǵa qurylǵan detaldar jetkilikti. Esbergenniń, Tarǵynnyń, Ǵalymjannyń Ýkraınada ólgen balasynyń úsh urpaqtyń «ólimin» salystyryp kórińiz; Joltaıdyń ajaly neni meńzeıdi ony bir qaýzap sezinińiz; Ǵalymjan Esil stansııasynan nege túsip qalmady ony bir bajaılańyz; Ǵalymjannyń Pavelge aıtqan syrynan ne baıqadyńyz ony bir adaqtańyz; Eki jylqyny barymtalaýy erlik pe, sharasyzdyq pa, onyń psıhologııalyq astary ne? ony bir túıindeńiz. Bundaı tuspaldy dúnıeler shyǵarmada oıyp turyp oryn alady.
4. Romannyń tili shuraıly til. Qara óleńdeı qýatty til. Ákelerimiz aıtatyn áńgimeniń tili. Qur tamsana sýretteý joq. Oıǵa obyrazǵa, jandy boıaýǵa qurylǵan sýretteýler. Shashyrańqylyqtan ada.
5. Romannyń aty sátti qoıylǵan. Ol ataý týraly tar óriste oılamańyz. Bir áýlettiń en dáýletiniń silekeıindeı kúreńniń ǵana taǵdyry turǵan joq, bir kisineýge de jaramaı qalatyn ashy azabymyzdyń bir ushyǵy jatyr onda.
6. Talasbek Ásemqulovtyń «Ashtyq jáne soǵys» maqalasynda tereń paıymdalatyn trefotaksıs uǵymynyń kórkem ádebıettegi kórinisin osy romannan baıqaı alasyz. Ashtyqtaǵy sana sandyraǵy, rýh kúızelisi, adam aıtsa sengisiz qasyretter.... P.Sorokınniń myna shyndyǵyn da shyǵarmanyń artqy kórinisinen baıqaı alasyz: «Burynǵy Rossııa ımperııasynyń terrıtorııasynda 1917-1949 jyldar aralyǵynda, ıaǵnı otyz eki jyl boıy tarıhı eksperıment júrgizildi. Osy eksperıment barysynda joǵaryda aıtylǵannyń barlyǵy da rastaldy. Endi sovet halqyna aınalǵan qoǵamnyń azyq izdeýge jumsaǵan ýaqytynyń kólemi adam aıtqysyz ósip, azyq-túlik kartochkasyn tabý, olardyń baǵasyn ósirip satý, túkke turmaıtyn usaq-túıekke bola uzyndyǵy birneshe shaqyrymdyq kezekke turý, azyq-túlik izdep bazarlarǵa barý, «qara bazardy» aralaý, tamaq úshin neshe túrli jumystarǵa jaldaný t.t. Tıisinshe, basqa qundylyqqa arnalǵan ýaqyt kólemi múldem azaıdy. Adam ómiriniń máni tek «qaryn toıǵyzýǵa ǵana aınaldy».
7. «Jylqy atylǵan jaz» ústimizdegi jyldyń eń oqylymdy romany boldy. Bul kim kim úshin de eń úlken jeńis!
Tolyǵyraq vıdeonusqadan kóre alasyz.
