Osydan týra otyz bes jyl buryn AQSh prezıdenti R.Reıgandy saıajaıyna shaqyrǵan premer-mınıstr Iа.Nakasoneden keıin mundaıdy basqa úkimet basshylary istemegen edi.
Byltyr S.Abe Úndistanǵa sapar jasaǵan kezde N.Modı óziniń týǵan jeri Gýdjarat shtatyna shaqyrǵan bolatyn. Eki eldiń basshylary N.Modı premer-mınıstr bolyp saılanǵan 2014 jyldan bastap ár jyly kem degende bir ret bir-birine sapar jasap, xalyqaralyq forýmdar aıasynda da jıi kezdesip júr. Bul eki úkimet basshysynyń 12-shi kezdesýi bolsa, keshegi saıajaıdaǵy kezdesýine eshkimdi aralastyrmaı, ekeýi ǵana betpe bet sóılesti. Bulaı bir-birine jıi baryp, ózara jyly qonaqjaılyq tanytý eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardyń ózara tıimdiligi men mańyzdylyǵynyń belgisi bop otyr.
Japonııaǵa jolǵa shyǵar aldynda úndistandyq PTI (Press Trust of India) aqparattyq agenttigine bergen suxbatynda N.Modı «Japonııamen minsiz yntymaqtastyq qarym-qatynas ornatyp otyrmyz. Ekonomıka jáne texnologııalyq jańǵyrý salalaryndaǵy eń senimdi áriptes memleket» dep, ekijaqty qatynastardyń deńgeıin joǵary baǵalaıtynyn bildirdi.
Japonııa men Úndistan strategııalyq áriptester. Eki el arasynda sheshilmegen tarıxı, saıası nemese jer daýy sııaqty kúrdeli problemalar joq. Eki eldiń xalyqaralyq arenadaǵy, ásirese Azııadaǵy saıası-ekonomıkalyq múddeleri bir jáne dıplomatııalyq pozısııalary uqsas.
Azııa aımaǵyna qatysty saıası pozısııalarynyń uqsastyǵynyń astarynda negizinen Qytaı faktory jatqany jasyryn emes.
S.Abeniń ádeıi Beıjińnen orala sala birden N.Modımen kezdesýiniń sebebi de sonda. О́ziniń «Erkin jáne ashyq Úndi-Tynyq muxıttary strategııasy» atty konsepsııasynyń maqsaty óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý bolsa, ol úshin eń aldymen ekonomıkalyq derjava bolyp tabylatyn Japonııa men ıadrolyq derjava bolyp tabylatyn Úndistannyń saıası jáne áskerı yntymaqtastyǵynyń tyǵyz bolýy mańyzdy.
Japonııanyń da, Úndistannyń da Qytaımen sheshilmegen jer daýy problemalary bar. Sondyqtan eki eldi de alańdatatyn eń úlken faktor - Qytaıdyń ekonomıkasymen qatar tez qarqynmen ósip kele jatqan áskerı kúshi. Álemdegi ekinshi ekonomıkamen árqaısysy ózine tıimdi formatta saýda-sattyq saıasatyn júrgizip otyrǵanymen, saıası jáne áskerı salalarda Qytaıdan tóner qaýipke qarsy birigip is-qımyl jasaýǵa eki eldiń múddesi bir.
N.Modı osy jyldyń sáýirinde Qytaıdyń Ýxan qalasynda QHR tóraǵasy Sı Szınpınmen kezdesip, eki el arasynda jer daýyna aınalǵan Doklam (qytaısha «Donglang») qyratyndaǵy eki aıǵa sozylǵan áskerı teketiresti toqtatýǵa kelisip, maýsym aıynda Qytaıdyń bastamasymen qurylǵan Azııalyq ınfraqurylymdyq ınvestısııalyq bankten (AIIB) nesıe aldy. Bul Úndistan úshin ekonomıkalyq turǵydan tıimdi qadamdardyń biri boldy.
Biraq, Qytaıdyń Úndi muxıtyndaǵy "Injý alqa" (String of Pearls) strategııasy Úndistannyń qaýipsizdigine qaýip tóndiretin bolǵandyqtan eki el arasyndaǵy saıası-dıplomatııalyq qatynastar turaqty emes. Úndistan ekonomıkalyq turǵydan Qytaıdan áldeqaıda álsiz, bul salada eki eldi salystyrýǵa bolmaıdy. Sondyqtan bul el ekijaqty saıası qarym-qatynasy turaqty Japonııamen saýda-ekonomıkalyq áriptestikti odan ári damytýǵa múddeli.
Al Japonııa úshin Úndi muxıty aımaǵynda, jalpy Azııada Qytaıdyń gegemonııalyq jaǵdaıyna jol bermeý jáne sol arqyly óz eliniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý mańyzdy. Sondyqtan bul elden tónetin qaýip-qaterge qarsy tejegish kúsh bola alatyn ıadrolyq qarýy men ásker sany mol Úndistanmen tyǵyz qatynasta bolýǵa múddeli.
Osy turǵydan ekonomıkalyq áriptestikti damytý maqsatynda birlesken jobalardy iske asyrý eki jaqqa da mańyzdy bolyp otyr. Úkimet basshylary birlesken jobalardyń kóp bolǵanyn qalaıdy. Mysaly, eki eldiń kompanııalary birlesip Shrı-Lanka Respýblıkasynda tabıǵı gazdy suıyqtandyrý jobasyn bastady.
Alaıda, Shrı-Lankanyń Úndistanmen jaqyn bolǵanyn qalaıtyn premer-mınıstri R.Vıkramasınghe osydan úsh kún buryn 26-qazanda qyzmetinen ketip, onyń ornyna eldiń burynǵy prezıdenti bolǵan qytaıshyl M.Radjapakseniń kelgeni bul eldegi Japonııa men Úndistannyń birlesken jobalary men josparlaryna kedergi keltirýi múmkin. Bul jaǵdaı da Qytaı faktorynyń Japonııa men Úndistannyń qarym-qatynastar salasynda orny úlken ekenin kórsetip otyr.
Sondyqtan xalqy kóp, naryqtyq áleýeti joǵary, iskerlik múmkinshiligi mol Úndistannyń tez qarqynmen damyp, Qytaıǵa balama el bolǵanyn qalaıtyn japon úkimeti bul elge kómek kórsetýden tartynyp otyrǵan joq.
Sapar aıasynda taraptar birlesken ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa japon úkimeti Resmı kómek baǵdarlamasy (ODA) formaty aıasynda qosymsha 3 mrld.dollarǵa jýyq qarjy bólýge qatysty kelisimge qol jetkizdi.
Jalpy osy ODA formaty boıynsha japon úkimetiniń Úndistanǵa kórsetip otyrǵan qarjylyq kómektiń kólemi 60 mlrd.dollarǵa jýyq bolyp otyr. Bul keshegi kúnge deıin qyryq jyl boıy Qytaıǵa kórsetip kelgen qarjylyq kómektiń kóleminen eki ese kóp jáne jalpy japon úkimeti búginge deıin eshbir elge bundaı kólemde qarjylyq kómek kórsetken emes. Úndistannyń damýyna qoldaý kórsetip otyrǵan damyǵan elder arasynda Japonııa Anglııadan ozyp birinshi orynda tur.
Kezdesý barysynda S.Abe Japonııa men Úndistan álemde eń úlken ekijaqty áriptestiktik ornatýǵa áleýeti mol elder ekenin jáne sol áleýetti jan-jaqty tıimdi paıdalanyp, aımaqtyń jáne álemniń beıbit damýyna úles qosqysy keletinin aıtsa, N.Modı eki myqty memlekettiń álem men Azııa úshin atqarar róli mańyzdy ekenin aıtty.
Kelissózder nátıjesinde taraptar eki el arasynda «2+2» formatynda syrtqy ister mınıstrleri men qorǵanys mınıstrleriniń turaqty kezdesýlerin ótkizip turýǵa kelisip, túrli salalarǵa qatysy jalpy sany jıyrma alty qujatqa qol qoıyldy.
Múddeleri toǵysqan Japonııa men Úndistan arasyndaǵy strategııalyq áriptestiktiń jańa kezeńi bastalǵandaı.
Orta Azııanyń kóshin bastaǵan bizdiń el úshin de Shyǵys Azııa men Ońtústik Azııanyń búgini men erteńin kózden tasa, nazardan tys qaldyrmaı, jańa úrdisterden múddemizge saı múmkinshilikterdi qarastyryp otyrý mańyzdy mindep dep bilemin.
Batyrhan QURMANSEIIT,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
