Shynaıy jyrdyń sheberi - Qaınekeı Jarmaǵambetov

Qaınekeıdiń sóz ónerine, janǵa rýhanı azyq ádebıetke erekshe yqylasy, zor súıispenshiligi erte bastaldy. 1932-1934 jyldary kóne Torǵaı qa­lasyndaǵy jetim balalar úıinde tár­bıelenip, joǵary synypta oqyp jú­rip qolyna qalam ustady. Shamasy aqynnyń:

Áli esimde onda jetim balamyn,

Úırenbegen dástúrine qalanyń, 

Panasyzdar mektebine san qıly

Alyp kirdim dúleıligin dalanyń,–dep jazǵan áıgili jyr joldary sol jyldary týsa kerek. 

 Kóne Torǵaı topyraǵynda kindik qany tamǵan qara bala irkilissiz izdenisimen, qarymdy qabiletimen, tabıǵı talantymen zııaly qaýymnyń nazaryn ózine aýdarǵan. Iri laýazym­dy qyzmetterdiń jumsaq oryndyqtaryna jaıǵasqan. Atap aıtsaq, Abaı atyn­daǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnı­versıtetiniń aǵa oqytýshysy, do­senti, dırektordyń orynbasary qyz­­metterin abyroıly atqarǵan. Ár jyldary «Ádebıet jáne ısskýstvo» (qazirgi «Juldyz»), «Ara» – «Shmel» jýrnaldarynyń bas redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda jaýapty hatshy, ádebı keńesshi bolǵan. Qazaqstan LKSM ortalyq komıtetiniń ıdeologııalyq jumystar jónindegi hatshysy qyzmetin atqara júrip, jas­tardy ata-baba ósıeti rýhynda tár­bıe­leýge jandy basshylyq jasap, 1964 jyldan bastap shyǵarmashylyq jumys­pen birjola aınalysady. 

Qaınekeı Jarmaǵambetovtiń al­ǵashqy jınaǵy «Zaman bizdiki» degen atpen 1950 jyly basylyp shyqty. Budan keıin aqynnyń ár jyldary ártúrli baspalardan «Adam týraly ańyz», «Muǵalıma týraly ballada», «Balladalar», «Sońǵy tún», «Syrly tal», «Shyńdaǵy shamshyraq», «Dáýren», «Sámbi tal» dep atalatyn kitaptary talǵampaz oqyrman qaýy­mnyń qolyna tıdi. Sondaı-aq 2008 jyly týys-týǵan qoldaýymen «Bet­paqdala ańyzy» jınaǵy jaryq kórdi. 

Jarmaǵambetov qazaq ádebıetiniń proza janryna da belsendi túrde atsalys­qan qalamger. Onyń qalamy­nan týǵan 1951 jyly qazaqtyń mem­lekettik kórkem ádebıet baspasynan jaryq kórgen «Ánshi azamat» povesi keıingi jyldary da suranysqa ıe bolyp, birneshe márte basylyp shyqty. Áıgili ánshi Ámire Qashaýbaevtyń ónerdegi ózindik beınesin sheber som­daýǵa negizdelgen shynaıy shyǵar­ma ulttyq áýezimizdiń zeńgir kógine sha­ryqtap kóterilgen tabıǵı tulǵaǵa qara sózden qoıylǵan máńgi ári berik eskertkish ispettes. 

Jarmaǵambetovtiń oqıǵaly óleńdi jazýǵa, balladaǵa bet burǵanyna tań­daı qaǵyp, tamsaný artyǵyraq. Ol qa­zaqy, qasıetti topyraqta týdy. Kóne Torǵaıda ejelgi el baılyǵy, oqıǵasy tartymdy, sózderi júıeli, mazmuny tereń qıssa, dastandardy aıtatyn aıtýly jyraýlardyń kózin kórdi. 

Oqıǵaly ómirsheń óleńderdi ja­zý­daǵy Erýbaevtyń jaqsy dástú­rin ilgeri damyta bilgen, balladany ult­tyq ádebıetke ákelip berik ornyq­tyryp, jaıǵastyryp, kemeldendirgen Qaı­nekeı Jarmaǵambetov shyǵarma­shy­lyǵy týraly tereńnen sóz qozǵaý qalyń oqyrmannyń óz suranysy, ýaqyttyń óz talaby. 

Kezinde Qaınekeıdiń «Kekti ba­la», «Muǵalıma» balladalary orta mektep­ oqýlyqtaryna da enge­nin ere­sekter jaǵy jaqsy biledi. 

Áli esimde mektepke alǵash bar­ǵanym,­

Sýmka asynyp dápter, qalam alǵanym,

Bir buryshynda sol sýmkanyń jatqany

Keneı saqa, kendir baýly qarmaǵym, dep tógile jónelip, oqyrmanyn oqıǵa ortasyna qolynan jetelep áketetin balladany aǵa-apalar, zamandastar oqyp-toqyp qana qoımaı, sonymen birge jattap óskeninen habardar­myz. О́zekti órter ókinish, qatty qate­lik sol, osy oqıǵaly óleń álgi kitap­tar­dan beımálim, túsiniksiz sebeptermen alynyp tastalǵan. Jalǵyz emes, bas­qa da qazaqtyń aqyn-jazýshylary tamasha týyndylarynyń ádebıet páni oqýlyqtaryna engizilmeı, eske­rýsiz qalýyn túsinbeı júrgen, bul jónindegi saýaldy kimderge qoıaryn bilmeı sandalyp júrgen sabazyńnyń biri biz bolarmyz shamasy. 

Kórnekti aqyn, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Muzafar Álimbaev­tyń «Qazirgi qazaq poezııasynda ballada men poemanyń jigin jymdastyra jaqyndastyrǵan da Qaınekeı edi. Jaqyndastyrý degendi eki túrdiń erek­sheligin joıyp jiberý eken dep túsinbeý kerek. Menińshe Qaınekeı balladaǵa poemanyń júgin arqalatsa, poemaǵa balladanyń yqshamdylyǵyn, shymyrlyǵyn, dınamıkalylyǵyn ákeldi. Sonymen Qaınekeıdiń birta­laı dúnıesin men ballada poema, nemese poema ballada der edim» dep jazýy beker emes. 

Qazaq poezııasynyń qarapaıym qoıtorysy osy bir adamnyń 50 jyl­­dyq shyǵarmashylyq ómiriniń qory­tyn­dysyndaı bolǵan «Dáýreni» meniń qara basymdy qatty qýant­ty. «Dáýrennen» búkil bir adam ǵumy­rynyń jarty ǵasyrlyq qorytyn­dysyn uǵyndym. Mynadaı óleń joldary úńile qaramaýyma, burylyp, sálem bere ketpeýime erkimdi qoımady:

«О́skendi de kórgenbiz,

Bóskendi de kórgenbiz,

О́sip, bósip aqyry

О́shkendi de kórgenbiz.

Asqandy da kórgenbiz,

Tasqandy da kórgenbiz.

Asyp, tasyp aqyry

Sasqandy da kórgenbiz», deıdi aqyn. Aýmaly-tókpeli adam ǵumy­ry­nyń aqıqaty men shyndyǵy ispet­­tes osy óleń. Tipten de aqyl aıtý, táý­be­sine kelgen jalǵan meshandyq emes bul óleń. Bul óleń aqyn júreginiń uıa­ty men ýaıymy», dep jazady ulttyq poezııanyń uly tulǵalarynyń biri, aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataev.

Kórnekti qalamger, qoǵam qaırat­keri Ilııas Omarov kezinde Qaınekeı aqynnyń ózine hat joldap, bir óleńi­ne baılanysty oılaryn bylaısha órbit­ken.

Q. Jarmaǵambetovke!

«О́zim Altaıdy jaqsy kóretin bol­ǵan soń «Altaı aıasy» degen óleńińdi zeıin qoıyp, oqyp edim. Ár jerinen astyn syzyp, bıýrokrattyǵymyzǵa salyp, buryshtama jazyp, qaǵazda­rymnyń ishine salyp qoıyp edim. Búgin «tatarlarym» qaǵazdaryń bur­­qy­rap ketti, tártipke salsaıshy­ dep ámir etkesin, kóp qaǵazdyń ishinen seniń óleńińniń úzindisi shyǵa kelgeni. Mende jaı jata bergende ne qajet bar dep, osy úzindini ózińe jibergeli otyrmyn. Meniń barlyq baǵam buryshtamada aıtqanym.

Jol túsip aralasań Altaı mańyn,

Kóre­siń tarlan taýdyń 

­qar­taı­­ǵa­­nyn,

Tentek jel, doly nóser 

ájim salǵan

Jartastyń tynyǵýǵa

jantaıǵanyn.

Minekı,tarıh, shyndyq. Kórkem teńeýler osylaı jymdasý kerek. Son­da ǵana óleń poezııaǵa aınalmaq, poe­zııa qory baıymaq. Tek poezııanyń qaryshy mol bolǵanda ǵana bir aýyz óleń men shaǵyn romandyq ómirdi berýge bolady. Artyq ketse de aıtaıyn, osy tórt aýyz óleń ádebıet ta­by­syna laıyqty syı. Avtordyń ózi qıyp alyp qoıǵanynan oqýshynyń qıyp alyp avtorǵa jibergen úzindisi qym­battyraq bola ma dep otyrmyn»

Qurmetpen Ilııas Omarov.

Qarashanyń 6 juldyzy 1965 jyl. 

Qaı­nekeı Jarmaǵambetov qa­zaq jáne orys tilderine birdeı, je­tik adam bolǵan. Ol óz páterinde asa baı, respýblıkanyń ortalyq kitap­hanasynan da eshqashan kezdestire almaıtyn kitaptardy ustaǵan. Halyq jaýy retinde áli aqtalyp úlgermegen, alty alashtyń rýhanı kósemi Ahmet Baıtursynovtyń ádebıettaný ǵy­lym úshin asa mańyzdy jınaǵyn jurt­shylyq osy kisiniń úıinen eń alǵash kórgenin kóbi estelik retinde emirene aıtady. Úzdiksiz oqýy, udaıy izdenisi arqasynda orys tilin bir adamdaı jetik meńgergen jazýshy qazaq ádebıetiniń aýdarma salasyna da aıanbaı aıtarlyqtaı úlesin qosty. Chılıdiń patrıot aqyny Pav­lo Nerýdanyń «Qashqyn» poemasyn, S.I.Týrgenevtiń «Ákeler men ba­la­lar» romanyn, B.Ershovtyń «Tul­partaı, suńqartaı» ertegisin, japon jazýshysy Karrıdiń «Shyǵystaǵy bir beıbaq» dramasyn, I.Shıller, A.Mıskevıch, A.Barto, M.Lermontov, A.Pýshkın, V.Maıakovskıı sonymen qatar kóptegen týysqan qyrǵyz aqyndary óleńderin qazaqshaǵa tár­jimalaǵan.

Qaınekeı Jarmaǵambetov – 50-60-jyldary qazaq satırasyna­ da aıan­baı atsalysqan qalamger. Ol respýblıkalyq «Ara-Shmel» jýr­naldarynyń bas redaktory qyz­metterin atqarǵan. Máskeýden ja­ryq kóretin, basqa túgil, túkirigi jer­­­ge túspeı turǵan, kommýnıstik par­­­tııa basshylarynyń ózi jaltaq-jal­taq qarap, jasqanyp, yǵyp júretin «Krokodıl» jýrnalynyń Qa­­zaqstandaǵy menshikti tilshisi kýá­ligin ıelengen. О́mirlik mańyzǵa ıe satıralyq týyndylardy kóptep jazdy. Belgili ǵalym, qazaq satırıkteriniń bap­keri Temirbek Qojekeev Qaınekeı Jarmaǵambetovtiń «Hadıshaǵa hat» atty eńbegi tuńǵysh feleton-ballada esebinde ulttyq poezııanyń tarıhyna altyn árippen jazylyp qalǵanyn jazdy. 

Bas-aıaǵy 56 jyl ómir súrgen kór­­nekti aqyn Qaınekeı Jarmaǵam­betov óziniń týǵan jeri Qostanaı ob­lysy, Jangeldın aýdany, Shıli aýy­lyna jerlendi. Áriptesteriniń estelik áńgimelerindegi derekterge mán bersek, Jarmaǵambetovtiń shy­­ǵar­mashylyq josparynyń aıasy keń bolǵan. Átteń ǵumyry qysqa bol­dy. Artynda qalǵan azdy-kópti murasyna san márte táýbe-táýbe deý­den basqa amal qalmaı tur. Almaty qalasyndaǵy Abaı jáne Abylaı han kósheleriniń qıylysyndaǵy sońǵy jyldary ózi turǵan úıge taqta ornatyldy. Torǵaı selosynda aqyn esiminde ortalyq kitaphana jumys isteıdi. Shıli aýylyndaǵy orta mektep jerles aqyndarynyń esiminde. 

Qaınekeı Jarmaǵambetovtiń 1973 jyldyń qazan aıynyń 10-nshy juldyzynda jazǵan «Toqtam» dep atalatyn óleńi bar. Meniń jeke muraǵatymda osy týyndynyń qoljaz­ba túrindegi nusqasy saqtalǵan. Sol óleń­niń sońǵy shýmaǵynda:

Qııalmenen tóńirekti túgendeppin,

Adamdyqqa aramdyq jibermeppin, 

Azap kórse, azamat er bolmaı ma,

Ashýymdy aqylǵa júgendettim,– dep jazypty.

 Kóleńkede kidirip, múdirip, qalta­rysta qalt turyp qalmaı kúngeı jaq­tan óziniń ózgeshe keskin-kelbeti kór­kem, aıqyn kórine bastaǵan Qaınekeı qazynasyn aqtara berseńiz oljaly bolasyz. Jaýhary da jetkilikti, gaý­­hary da mol. Artynda qalǵan az­dy-kópti ádebı murasyna adal bo­laıyq. Ejelgi elde, kóne Torǵaıda kin­dik qany tamyp, barsha qazaqtyń tany­mal qaıratkeri, qarymdy qalam­geri qataryna qosylǵan kórnekti aqyn, tabıǵı talant Qaınekeı Jarma­ǵambetovti, ulttyń ulaǵatty ulyn umyt­paıyq. 

Naǵashybaı MUQATOV,

aqyn, qaınekeıtanýshy,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty