Balabaqshadaǵy tárbıeshilerdiń júktemelerin azaıtyp, jalaqylaryn ósirse
Áýeli balabaqshadan bastaıyq. «El bolamyn deseń besigińdi túze» deıdi uly Muhtar. Bala tárbıesinde balabaqshanyń orny aıryqsha. Búginde balabaqshalardaǵy bir toptaǵy balanyń sany otyzǵa deıin barady. Úıde eki balaǵa ázer ıe bolasyń. Balabaqshadaǵy tárbıeshi munsha balany qalaı tárbıeleıdi? 25-30 bala degenińiz óte kóp. Ár topta kem degende 15 baladan bolǵany durys sekildi. Áli durys sóıleýdi bilmeıtin 15 balanyń árbiriniń tilin tabý, baǵyp-qaǵý ońaı sharýa emes. Sondyqtan balabaqshadaǵy tárbıeshilerdiń júktemelerin azaıtyp, jalaqylaryn ósirý máselesin qarastyrǵan lázim.
Qazir balabaqsha men mekteptiń arasynda baılanys úzilgen. Bala balabaqshada eki-úsh jyl bolady, bitti, mektepke qoıa beredi. Ony qalaı daıyndady, bala qaı deńgeıde, balanyń boıynda qandaı qabilet bar, qandaı óner bar, talant bar? Ony eshkim bilmeıdi. Sóıtip, mektepke keledi. Muǵalim balany durys tanymaıdy. Tanyp bilgenshe qansha ýaqyt ótedi. Ár mekeme ózimen ózi. Balabaqsha bir memleket, mektep bir memleket, kolledj bir memleket, ýnıversıtet bir memleket. Tórt memleket.
Endi mektepke keleıik. Mektepterde pedagogıkalyq keńes bar. Keńes sheshim qabyldaǵanymen, kóbine ol sheshimdi eshkim oryndamaıdy. Osy pedagogıkalyq keńestiń mártebesin kóterý kerek sııaqty. Jáne pedagogıkalyq keńes erejesi elimizdiń Konstıtýsııasyna, «Bilim týraly» jáne basqa da zańdarǵa qarama-qaıshy bolmaýy qajet.
Japonııada muǵalimderge arnalǵan dúkender bar
Mektepterdegi eń ózekti máseleniń biri – kadr tapshylyǵy. Orys mektepteri bolsyn, qazaq mektepteri bolsyn, bilikti kadrǵa zárý. Mektepke muǵalim qaıdan keledi? Pedagogıkalyq kolledjder men ýnıversıtetterden keledi. Mektepti úzdik bitirgen, «Altyn belgi» ıegerleri mektepke bara ma qazir? Barmaıdy. Sebebi, jalaqy mardymsyz. Ary barsa, 50-60 myń. Buǵan kim barady? Bizdiń lıseı túlekteriniń 90-95 prosenti memlekettik grantpen oqýǵa túsedi. 100 túlek bitirse, sonyń bir-ekeýi ǵana aǵylshyn tiline nemese ınformatıkaǵa baratyn shyǵar. Aǵylshyn tili men ınformatıkany tańdaǵannyń ózinde mektepke kelmeıdi, aýdarmashy nemese baǵdarlamashy bolyp ketedi. Kez kelgen mekemege úsh tildi biletin maman kerek. Iri kásipkerler olardy lezde jumysqa alady. Mektepten úsh-tórt ese jalaqy tóleıdi. Kadr problemasyn sheshý úshin muǵalimderdi daıyndaıtyn ýnıversıtetter men kolledjderde oqıtyn stýdentterdiń stıpendııasyn basqa mamandyqtarǵa qaraǵanda bir jarym-eki esege ósirý kerek. Sosyn granttar sany kóbeıtilse. Jas mamandarǵa áleýmettik paket jasalýy qajet. Bizdegi bankter nesıeni óte joǵary prosentpen beredi. Alatyn jalaqylaryn joǵaryda aıttyq. Tamaǵyn ishe me, kıimin kıe me? Kommýnaldyq qyzmetterdi tóleı me? Shet elde bizge qaraǵanda nesıeniń prosenti 6-7 esege tómen. Bizde nege prosentti azaıtpasqa? Aýyldaǵy muǵalimderdiń jalaqylaryna 25 prosent ústeme qosylady. Jáne kommýnaldyq kómek kórsetiledi. Qaladaǵy muǵalimderdiń de kommýnaldyq qyzmetteriniń 25-30 prosentin memleket tólep berse qandaı ǵanıbet bolar edi.
Máselen, Japonııada Muǵalimder kúni degen arnaıy mereke joq. Jyldyń 365 kúni muǵalimder úshin mereke deýge bolady. Muǵalimderge arnalǵan arnaıy dúkender bar. Kez kelgen mekemelerde, qoǵamdyq kólikterde tipti jasy úlken kisilerdiń ózi muǵalimdi qurmettep, oryn beredi. Japonııada seniń dúkenińe muǵalim kelse, úlken mártebe. Dúkenderde muǵalimderge kóp jeńildik jasalady. Biz bir kún ǵana eske alamyz. Nátıje kórsetken muǵalimderge bir japyraq madaqtama, Alǵys hat, Qurmet gramotasyn beremiz. Bitti. Elimizde úzdik muǵalimderge «Qazaqstannyń bilim berý isiniń úzdigi», «Qazaqstannyń bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri» degen tósbelgiler men Ybyraı Altynsarın atyndaǵy medal beriledi. Kórshi Reseıde osyndaı ataq alǵan ustazdarǵa 30 myń rýbl, ıaǵnı 150 myń teńge kóleminde jalaqyǵa ústemaqy qosylady eken. Bizge de nege osy júıeni engizbeske? Mysaly, sportshylar sport sheberi bolsa ústine aqsha qosylady ǵoı.
Jalaqy eńbegine, nátıjesine qaraı tólense
Elbasymyz halyqqa arnaǵan Joldaýlarynyń birinde: «Memlekettik qyzmetkerlerdiń jalaqysy jumys nátıjesine qaraı tólenýi kerek» degen edi. Osyny biz negizge alýymyz kerek. Talaı shet memlekette, Batys elderinde, Anglııada, Amerıkada boldyq. Solardyń kópshiliginde oklad deımiz ǵoı, jalaqy joq. Mysaly, elimizdegi kez kelgen mektep dırektory 100 myń teńge jalaqy alady delik. Jumysty jaqsy istesin, jaman istesin - sol jalaqy. Yntalandyrý, kótermeleý joq. Muǵalim de solaı. Ǵylymı joba ázirlep, oqýshylaryn qala, oblys, respýblıka, tipti halyqaralyq deńgeıdegi túrli saıystarǵa qatystyrady. Alatyny - sol jalaqy. Qasyndaǵy áriptesi munyń birin de istemeıdi. Alatyny – sol jalaqy. Birdeı. Ádilettilik bar ma? Eger mektepke jańadan kelgen jas maman 60 myń teńge alatyn bolsa, ol izdenip, talaptanyp, óte joǵary deńgeıde nátıje kórsetse, eńbegine qaraı jalaqysy ósip otyrýy kerek.
Muǵalimniń jumysyn qalaı eseptep, qalaı ólsheýge bolady? Kılogrammmen be, lıtrmen be, álde tonnamen be? Menińshe, ólshenbeıdi. Halyqaralyq deńgeıde elimizdiń dańqyn shyǵaryp, kók týymyzdy jelbiretip júrgen chempıondarǵa syılyqqa bálenbaı myń dollar aqsha, páter, kólik berip jatady. О́zinen-ózi chempıon bolǵan joq qoı olar. Chempıon kimnen shyqty? Muǵalimnen shyqty. Muǵalimder de halyqaralyq deńgeıde mereıimizdi asyryp, Ánuranymyzdy oınatatyn jeńimpaz atanatyn oqýshy daıyndaıdy. Biraq bir tıyn joq. Muǵalimderdi yntalandyrý úshin nege shet elge bilimin jetildirýge, biliktiligin arttyrýǵa nemese tegin emdelýge joldama bermeske? Bizge qazir kásipodaq emdelý shyǵynynyń 30 prosentin ǵana tóleıdi. Qalǵany muǵalimniń óz moınynda.
Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Elimizdegi mektepterdi Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń deńgeıine kóterý kerek» dedi. Durys. Tolyq qoldaımyn. Nazarbaev mektebi test, emtıhan tapsyrtý arqyly oblystyń eń úzdik oqıtyn balalaryn tańdap alady. Kim joǵary upaı alady, sol oqýshyny qabyldanady. Jaı mektepter bilim deńgeıine qaramastan júz prosent qabyldaıdy. Nazarbaev mektebindegi muǵalimderdiń alatyn jalaqysyn da eskerý kerek. Aıyrmashylyq jer men kókteı. Bul – bir. Ekinshiden, onda muǵalimder tek qana sabaq beredi. Tárbıe prosesimen kýratorlar men tıýterler aınalysady. Úshinshiden, ol mektepte muǵalimderdiń qalamsabyna, qaǵazyna, markerine deıin memleket qamtamasyz etedi. Bizde barlyǵy muǵalimniń moınynda.
Kezinde 25 jyl jumys istegen muǵalim zeınetke shyǵatyn. Zeınetkerlikke jetpegen, qazir jumys istep júrgen muǵalimder bolashaqta 63 jasta shyǵady. Keıbir mekemelerdegi kabınette otyratyn áıelder qaýymynyń jumysy tynysh. Kóz kóredi, qulaq estıdi. Jaza beredi. Al muǵalim balamen oınaý kerek, balamen júrýi kerek, balamen án aıtýy kerek, balamen bıleýi kerek. Oılańyzshy, 63 jastaǵy apa nemerelerimen birge balamen bala bolyp sekektep júrýi kerek pe? Sondyqtan muǵalimderdi burynǵydaı 25 jyl bolmasa da, 30 jyl eńbek etkennen keıin zeınetkerlikke shyǵarý máselesi qaıta qaraýdy qajet etedi.
Myń baǵdarlama, myń oqýlyq..
Búginde kolledjderdiń de jaǵdaıy jetisip turǵan joq. Kolledjderdiń muǵalimderine de mekteptegi sekildi ártúrli sanattar beriledi. Joǵary, birinshi, ekinshi sanat degendeı. Sanat alý úshin aq ter, kók ter bolyp, kúni-túni uıqy kórmeı daıyndalady. Biraq alǵan sanatyna laıyq jalaqysyna ústeme qosylmaıdy. Keıbir kolledjder bıýdjetten tys qarajat arqyly sanat alǵan muǵalimderdi yntalandyrady dep estımin. Biraq bári birdeı emes. Sonda olar ne úshin attestasııadan ótýi kerek? Kolledjderdegi taǵy bir másele – mektepterdegideı jańa mazmundaǵy baǵdarlamamen oqyp jatqan muǵalimderge de, fızıka-hımııa pánderin aǵylshynsha júrgizetin muǵalimderge ústemaqy tólenbeıdi. Qosymsha júkteme beriletin kafedra meńgerýshileriniń jalaqysyna da eshteńe qosylmaıdy. Al mektepterdegi sanat alǵan muǵalimder, oqý isi meńgerýshileri men dırektorlar bes jylda bir ret sanatyn qorǵap, dáleldep otyrýy qajet. Máselen, qazirgi jańartylǵan baǵdarlama boıynsha eń joǵary dáreje – pedagog-sheber bolsa, eger mektep dırektory sol dárejeni 20 jyl buryn alsa da, 5 jyl saıyn dáleldep otyrsa da jalaqysyna bir tıyn qosylmaıdy. Sanatty dáleldegen saıyn jalaqylaryna ústemaqy qosylyp otyrsa bir sári. Budan keıin jumysqa degen qandaı qyzyǵýshylyq, qandaı ynta-yqylas bolady? Sanat degenińiz jalǵan. Muǵalimderdi bosqa qınaý. Sondyqtan sanat degendi alyp tastaý kerek dep oılaımyn. Durysy, muǵalimderdiń jalaqysyn ósirip, jaǵdaıyn jasaǵan abzal. Sonda kúnimen, túnimen júredi. Uryspaısyń da, tárbıelemeısiń de, qadaǵalamaısyń da. Al jumys istemeıdi ekensiń, sol 60 myńmen otyr. Jaqsylap isteıdi ekensiń, 70, 80, 90, 100, tipti 200 myńǵa deıin al.
Qazirgi tańda joǵary sanat alyp, attestasııadan ótý úshin kishigirim ǵalym bolýyń kerek. Joǵary sanat alý úshin is-tájirıbeńmen bólisip, arnaıy baǵdarlama jasaý qajet. Kelisemin, eger ózindik oıy, aıtary bar, myqty muǵalim bolsa is-tájirıbesimen bólissin. Gazet-jýrnaldarǵa shyǵarsyn. Elimizde myńdaǵan joǵary sanatty muǵalimder bar. Myńdaǵan muǵalimder attestasııadan ótý úshin maqala jazý kerek. Myń baǵdarlama, myń oqýlyq. Kimge kerek? Eshkim oqymaıdy da, eshkim paıdalanbaıdy da. Anadan kóshirilgen, mynadan kóshirilgen. Bul qur ýaqyt ketirý. «Pedagog mártebesi» týraly qabyldanatyn zańda muǵalimderdiń attestasııasy týraly erekshe taraý bolýy kerek dep esepteımin.
Taǵy bir ózekti másele – stýdentterdiń tájirıbeden ótýi. Stýdentterdiń tájirıbeden ótýi kózboıaýshylyqqa aınaldy. Ýnıversıtetter men kolledjder 10-15 balany topyrlatyp mektepke qoıa beredi. Bir, eki jumaǵa. «Aınalaıyndar-aý, mynalaryń ne? Mende úsh-aq muǵalim. 15 balaǵa qalaı úıretedi? Áýeli kelisimshartqa otyraıyq. Tájirıbeden durystap ótkizeıik» deımiz. Aıtýyn aıtamyz, eshkim qozǵalmaıdy. Máselen, biz ýnıversıtet-kolledjdermen aldyn ala hat jazysyp, kelisimshartqa otyrsaq. Kelisimshartta mektepke qansha maman kerektigin naqty kórsetsek, «4 jylda bizge osynsha maman daıyndaısyń» dep óz talabymyzdy qoıyp, olar bizge keıin mektepte qalyp, jumys isteıtin stýdentterdi ǵana tájirıbege jiberip otyrsa qandaı jaqsy. Sonda stýdent de alańdamas edi, mekteptiń de kadr máselesi sheshiler edi. Bizde bári kózboıaýshylyq. Keledi, praktıkadan ótedi. О́tirik baǵa qoıa salamyz. О́tirik minezdeme jazyp beremiz. Qaı mektepke ketedi, ol mektepke bara ma, barmaı ma, onda sharýamyz joq.
Muǵalim mamandyǵyn tańdaǵan talapkerge oqýǵa túserdiń aldynda psıhologııa men pedagogıkadan test tapsyrý mindettelse. Máselen, men matematıkany beske bilip turmyn. Biraq balany jaqsy kórem be? Balalarmen jumys isteýge daıynmyn ba, tilin taba alamyn ba? Másele - sonda. Qyzyl dıplommen bitirgen stýdent bárin bilip tursyn, júregi bala dep eljiremese mektepke kelýdiń qajeti joq.
Mektep dırektory nege jaýapty emes?
Qazir barlyq ata-ana balany qoldaıdy. Muǵalimdi balanyń kózinshe balaǵattaıdy. Jerden alyp, jerge salady. Sony aıtqan ata-atanyń balasyn muǵalim qalaı tárbıeleıdi? Qalaı bilim beredi? Mektepte toqsanyna bir ret ata-analardyń jınalysyn ótkizemiz. «Jumystamyn» dep syltaýratyp jınalysqa kelmeıdi. Al sonda balanyń tárbıesimen kim aınalysady? Tańerteń ketedi, túnde keledi. Balalarynyń kúndelikterin aılap teksermeıtin ata-analar bar. Qandaı shara qoldanýǵa bolady? Ákimshilik Kodekste bar. Biraq biz ony qoldana almaımyz. Sotqa berýge de bolady. Biraq sabaq beresiń be, tárbıe prosesimen aınalysasyń ba, sottasyp júresiń be? Sondyqtan ata-ananyń da jaýapkershiligi bolý kerek.
Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevpen kezdesýde: «Mınıstr myrza, dırektorǵa qanshama myń balanyń taǵdyryn senip tapsyrasyzdar. Mektep dırektory barlyǵyna jaýapty. Mektep dırektory nege jaýapty emes? Sony aıtyńyzshy» dep suraǵan edim. Bul suraqqa eshkim jaýap bere almaıdy. Rasynda, dırektor naqty nege jaýapty? Bul týraly bir kún aıtýǵa bolady. Nege jaýapty emes? Jaýap joq. Bárine jaýaptysyń. Ata-ana «balany mektepke berdim, eti seniki, súıegi meniki» deıdi. 11 jyldan keıin bir-aq keledi.
Mekteptegi qamqorlyq keńesi, ata-analar komıteti, onyń quqyǵy men mindetteri de zańda belgilenýi kerek. Bir sózben aıtqanda, balabaqshadan bastap, ýnıversıtetke deıin zańda jan-jaqty qamtylýy qajet. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi zań shıki bolmaýy úshin, búgin qabyldap, erteń ózgeris engizbes úshin ár saladan, balabaqshadan, mektepterden, kolledjderden, ýnıversıtetterden naǵyz patrıot qyzmetkerlerdi shaqyryp, arnaıy komıssııa quryp, jaqsylap taldap, talqylaýy kerek dep oılaımyz.
Tańatqan TÚMENBAEV,
Oralhan Bókeı atyndaǵy №44 lıseıdiń dırektory
О́skemen
