Tomohıko Ýıama, Hokkaıdo ýnıversıteti slavıan-eýrazııalyq zertteý ortalyǵynyń professory
– Tomohıko myrza, elimizge eń alǵash 1990-jyldary kelgen ekensiz. Sodan beri Qazaqstan qalaı ózgerdi?
– Qazaqstanǵa talaı márte kelgendikten, munda qansha ret bolǵanymdy ózim de umytyp qalyppyn. Alǵash ret elderińizge 1990 jyly keldim. Sol kezdegi Qazaqstan men búgingi Qazaqstan múlde bólek. Ár kelgende Qazaqstandy jańa qyrynan tanyp, damyp jatqanyn baıqaımyn. О́zgermeıtin bir nárse bar. Ol – halyqtyń meıirimi. Alǵash kelgenimde qonaqjaı halyq qarsy alǵan. Búginge deıin qazaq halqynyń peıili ózgergen emes.
Jańa myńjyldyqqa aıaq basqanda Qazaqstan endi-endi qarqyn alyp, damyp kele jatqan edi. Qazirgi tańda elderińiz álemdegi aldyńǵy qatarly memlekettiń biri. Qazaqstan odan ári órkendeı beredi dep senemin.
– Alashtaný ǵylymyna qalaı keldińiz? Nege bul baǵytty tańdadyńyz?
– Ortalyq Azııa memleketterine qyzyǵýshylyǵym stýdenttik kezde oıana bastady. Oǵan sebep – Ortalyq Azııanyń Eýropa men Azııa qurlyqtarynyń ortasynda ornalasýy. Osynda eki mádenıettiń, kezeńderdiń tarıhy saqtalǵan. Tarıhqa júginsek, Ortalyq Azııada kóptegen eleýli oqıǵalar boldy. Buǵan Alashorda óte jaqsy mysal. Alashorda úkimeti – basqa eldiń otarynda bolsa da, óz saıasatyn, mádenıetin qalyptastyra bilgen birden-bir qurylym. Ondaǵy qyzý ómir, basqa memleket rejiminiń qol astynda bolýy, odan keıingi jańa qoǵamdyq-saıası ómir bastaýy meni qyzyqtyrdy.
– Kóptegen qazaq zııalylary, alashordashylar Japonııanyń saıasatyna, basqarý modeline qyzyqqany belgili. Eki el arasynda baılanys ornatýǵa ne kedergi boldy?
– Sol kezeńde, ásirese áskerı bıliktiń kúsheıgen ýaqytynda Japonııanyń «Uly Shyǵys keńistigi» jospary bolǵan. Joba Ortalyq jáne Shyǵys Azııa memleketterin biriktirip, yntymaqtastyqpen damýǵa negizdelgen edi. Alaıda Japonııa basshylary Azııa memleketteriniń, ásirese Ortalyq Azııa elderiniń aıyrmashylyǵyn eskermegen. Ortalyq Azııa memleketteriniń jaǵdaıy, turmysy ár alýan bolatyn. Ár memlekettiń ózine saı dástúri, qalyptasqan ustanymy, baǵyty bar. Japonııa basshylary budan habarsyz edi. Onyń ústine Keńes ókimetiniń yqpaly basym bolǵan zamanda Ortalyq Azııamen baılanys ornatý qıynǵa soqty. Sondyqtan eki el arasyndaǵy baılanys damyǵan joq.
– Alash tarıhyn zertteý barysynda, sol kezdegi kóshbasshylardyń, alashordashylardyń ómirinen qandaı erekshelikter baıqadyńyz?
– Alash partııasy tym qatal rejimde ómir súrdi. Ol kezeńde Keńes bıliginiń yqpaly zor edi. Soǵan qaramastan, olar óz prınsıpterine berik boldy. Otarshyldyq saıasaty keziniń ózinde ólmes eńbek qaldyryp, qazirgi táýelsizdikke irgetas bolǵan irgeli isterdi tyndyrdy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Maǵan alashordashylardyń máselelerdi sheshý joly unaıdy. Ol kezde qazaqtar tatarlarmen tyǵyz qarym-qatynasta edi. Eki ulttyń mámilege kelýi, ortaq tosqaýyldardy sheshýi basshylardyń sheberligi dep bilemin. Alashorda úkimetiniń basqarý júıesi Eýropa elderi men Japonııanyń basqarý saıasatynyń modelinde qurylsa da, tól tarıh pen mádenıetti saqtaý umyt qalmaǵan. Jańalyqqa ashyq bolsa da, dástúrdi negiz etken. Bárinen buryn, basqarý júıesi modelinde realıstik te, ıdealıstik te kózqarasty ustana bilgeni unaıdy. Bul olardyń jan-jaqty, strateg bolǵanyn dáleldeıdi.
– Sizdiń oıyńyzsha alashordashylar óz maqsatyna jetti me?
– Alash basshylary derbes memleket qurýdy kózdegeni anyq. Alaıda olar kóp kedergige tap boldy. Keńes ókimetimen kelissózder júrgizý ońaıǵa soqqan joq. Onyń ústine, sol ýaqytta kolchakshylardyń da yqpaly zor bolyp turǵan edi. Alashordashylar sheber kelisimder júrgize bildi. О́kinishke qaraı, olar maqsattaryna jetti deı almaımyn. О́ıtkeni Keńes bıligi tarapynan jasalǵan tosqaýyldar partııanyń negizgi maqsattarynyń oryndalýyna kedergi boldy.
– Al sol maqsat qazirgi kúni oryndaldy dep aıta alamyz ba?
– Álbette, táýelsiz, damyǵan Qazaqstanǵa qarap, olardyń arman-tilekteri oryndaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Kezinde alashordashylar Reseı tarapynan qysym kóretin edi. Qazir jaǵdaı múldem bólek. Qazaqstannyń múmkindigi mol, halyqaralyq arenada bedeli bar. Al alashordashylar kezinde ómir súrýdiń ózi qıyn bolatyn.
Jalpy, alashordashylardyń arman-tilegi de osyndaı zaıyrly, táýelsiz memleket qurý bolǵany anyq. Endeshe, olardyń kózdegen maqsaty oryndaldy.
– О́z dárisińizde Mustafa Shoqaıdy mysalǵa aldyńyz, Mirjaqyp Dýlatovtyń japondyqtar týraly óleńin aıtyp óttińiz. Keńes ókimeti tusynda Mirjaqyp Dýlatov sekildi qazaq zııalylaryn «Japonııa tyńshysy» dep aıyptady. Bul qanshalyqty shyndyqqa jaqyn?
– Mirjaqyp Dýlatovty Azııa qurlyǵyndaǵy erekshe tulǵalardyń qataryna qosamyn. Onyń «Oıan, qazaq» óleńin óz eńbekterimde mysalǵa alyp, keı shýmaqtaryn japon tiline de aýdardym. Menińshe, olarǵa taǵylǵan aıyp negizsiz. Mundaı jala Mirjaqyp Dýlatovqa ǵana qatysty emes.
Patshalyq Reseı kezinde Japonııanyń Ortalyq Azııa elderimen baılanys ornatýǵa talpynysy sátsiz aıaqtaldy. Odan keıin Keńes bıligi ornaǵanda qarym-qatynas jasaý múldem qıyndady. Qazaq zııalylary men Japonııa arasynda qandaı da bir baılanys bolýy múmkin. Biraq olardy «tyńshy» dep aıyptaýǵa negiz joq.
– Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Hırosıma, Nagasakı qalalary atom bombasynan japa shekkeni belgili. Qazaqstanda Semeı jerinde atom bombasy synaldy. Osy turǵydan alǵanda eki eldi taǵdyrlas deýge bolady. Táýelsizdik qarsańynda Elbasy Nursultan Nazarbaev Semeı polıgonyn jabý týraly sheshim qabyldady. Japonııa tarapy Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartý saıasatyn, Elbasymyzdyń polıgondy jabý áreketin qalaı qabyldady?
– Iá, Japonııa ıadrolyq qarýdyń zııanyn az tartqan joq. Arada 70 jyl ótse de zardabyn shegip júrgender áli bar. Semeı óńiriniń jaǵdaıy japondyqtarǵa málim. Polıgondy jabý kezinde Hırosımadaǵy bilikti medısına qyzmetkerleri Semeıge arnaıy kelip, kómek kórsetti. Elimizdiń birneshe qalalarynda Qazaqstandy ıadrosyz aımaqqa aınaldyrý taqyrybynda konferensııalar ótti. Atom bombasynan japa shekken memleket retinde Prezıdentterińizdiń ıadrolyq qarýdan bas tartý sheshimin japondyqtar qoldaıdy. О́ıtkeni bir kúnde bir qalany túgeldeı kúlge aınaldyrǵan qasiretti oqıǵanyń saldary júzdegen jyldarǵa sozylady. О́ıtkeni atom bombasy qalany jermen-jeksen etip ǵana qoımaı, halyqtyń ómirine, densaýlyǵyna da zııanyn tıgizdi. Semeı jáne Nagasakı, Hırosıma qalalary sol kezdegi aýyr taǵdyrdyń, ıadrolyq qarýdyń zardabynyń sımvolyna aınaldy dep aıta alamyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Svetlana ǴALYMJANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
