IV otyrysqa álemniń 30 elinen kelgen 50-ge jýyq spıker qatysýda. Onyń ishinde Aýstrııa, Aýǵanstan, Belgııa, Mysyr, Italııa, Polsha, Portýgalııa, Ulybrıtanııa, Úndistan, Indonezııa, Iran, Ispanııa, Qytaı, Norvegııa, Reseı, Horvatııa, AQSh, Shvesııa jáne Japonııa memleketteriniń ókilderi bar.
Sharaǵa eks-prezıdentter men burynǵy premer-mınıstrler, burynǵy syrtqy ister mınıstrleri, Nobel syılyǵynyń laýreaty, geosaıasat jónindegi álemdik bestsellerlerdiń avtorlary jáne halyqaralyq qatynastar, geosıasat pen ekonomıka boıynsha sarapshylar arnaıy kelgen. Máselen, spıkerler arasynda Aýǵanstannyń 2004-2014 jyldardaǵy prezıdenti Hamıd Karzaı, Pákistannyń 2004-2007 jyldardaǵy premer-mınıstri Shaýkat Azız, Slovenııanyń 2007-2012 jyldardaǵy prezıdenti Danılo Tıýrk, Italııanyń 2002-2004 jáne 2008-2011 jyldardaǵy syrtqy ister mınıstri Franko Frattını, Portýgalııanyń 2002-2004 jyldardaǵy premer-mınıstri Joze Manýel Barrozý, 1997-2009 jyldar aralyǵynda MAGATE-niń bas dırektory laýazymyn atqarǵan, Nobel syılyǵynyń beıbitshilik boıynsha laýreaty Mohammed Ál-Baradeı jáne ataq-dańqy men bedeli alysqa ketken basqa da tulǵalar bar.
Otyrystyń birinshi kúni birneshe seksııa boıynsha oılaryn ortaǵa salyp, ózekti máselelerdi tereńnen taldaǵan sarapshylar negizinen «Úlken Eýrazııaǵa aparar jol: ortaq bolashaqty qalaı quramyz?» degen basty taqyrypty qaýzady. Taqyryptyń bulaı alynýynyń sebebi de joq emes. О́ıtkeni «Astana klýby» tórtinshi otyrysynyń arnaıy sessııasy aıasynda «2019 jyly Eýrazııa úshin tónip turǵan álemdik qaýipter reıtıngi» halyqaralyq zertteýi kópshilik nazaryna usynyldy. Zertteý jumysyna álemniń eń úzdik otyzdan asa sarapshylary men saıasatkerleri qatystyrylǵan. Atap óterligi, olardyń pikirine memleket basshylary, halyqaralyq ınstıtýttar men buqaralyq aqparat quraldary qulaq asyp otyrady. Sonymen qatar zertteý barysynda 60 memleketten 1000-nan asa respondentter arasynda saýaldama júrgizilgen. Jalpy, zertteýdiń maqsaty Eýrazııa aımaǵyndaǵy ǵana emes, jalpy álem boıynsha qalyptasqan geosaıası jáne geoekonomıkalyq úrdiske baǵa berý bolǵandyǵyn jýrnalısterge arnalǵan brıfıngte Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń dırektory Erjan Saltybaev aıtyp berdi.
– Saýda soǵystary, sanksııalyq jáne basqynshylyq saıasat ornaǵan bul zamanda teke-tiresterdi sheshýge baǵyttalǵan BUU, DSU syndy mańyzdy halyqaralyq ınstıtýttardyń ózderine qaýip tónip tur. Qazirgi úrdister jahandyq qaýipsizdik júıesiniń daǵdarysqa ushyraǵanynyń dáleli. Al munyń saldary aýyr bolmaq. Sondyqtan Eýrazııa qazir kúrdeli ári mańyzdy sheshim qabyldaýǵa májbúr. Ne birigýi tıis, ne jahandyq shıelenis alańyna aınalý qaýpi týady.
Tańdaý qaısysyna túsetini jaqyn bolashaqta belgili bolmaq. Eýrazııa júreginde ornalasqan Qazaqstan úshin osy aımaqtaǵy elderdiń barlyq teke-tiresterdi beıbit jolmen sheship, ymyraǵa kelýi asa mańyzdy. Sondyqtan Eýrazııanyń jetekshi elderi arasynda dıalog ornatý – Qazaqstannyń syrtqy saıasatyndaǵy basty mindetterdiń biri. Bul oraıda, biz ázirlegen qaýipter reıtıngi osy dıalogtyń negizi bola alatyndaı ózekti máselelerdi aıqyndaýǵa baǵyttalǵan, – dedi ol.
Sonymen, 2019 jyly Eýrazııaǵa qandaı qaýip tónýi múmkin? Olar mynalar – Qytaı men AQSh teke-tiresiniń shıelenisýi, keń aýqymdy saýda soǵystary, Taıaý Shyǵystaǵy úlken soǵys, Reseı men Batys arasyndaǵy qarym-qatynastyń odan ári nasharlaýy, Eýrazııadaǵy «shıelenis oshaqtarynyń» qaıta jandanýy, jikshildik, etnos pen konfessııaaralyq shıelenisterdiń ýshyǵýy, ekologııaǵa jáne sý resýrstaryna tóngen qaýipterdiń ýshyǵýy, kıberqaýipterdiń damyp, kúsheıýi, jappaı qarýlanýdyń jańa keıpi jáne iri ıadrolyq, tehnogendik apattar qaýpi.
Árıne, bul – sarapshylardyń boljamy ǵana. Biraq kánigi, dýaly aýyzdy mamandardyń ortaq sheshimge kelip, iriktegen qaterlerdiń jańsaq bolatyn kezi sırek. Osy oraıda, baspasóz máslıhatyna qatysqan Amerıka Qurama Shtattarynan arnaıy kelgen Atlantıkalyq keńestiń aǵa sarapshysy Arıel Koen qurlyqqa tóngen qaýip-qaterlerdi Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev osydan birneshe jyl buryn eskertip, álemdik qoǵamdastyq nazaryn burýǵa kúsh salǵandyǵyn atap ótti. Al Eýrazııa zertteýler ınstıtýtynyń dırektory, Shanhaı memlekettik basqarý jáne halyqaralyq qarym-qatynastar mektebiniń ókili Iаn Chen qurlyqtaǵy tynyshtyq pen turaqtylyqty qamtamasyz etýde Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen Qazaqstan tarapy kóp eńbektenip jatqandyǵyna toqtaldy.
Jalpy, sarapshylar kóp jaqty saıasat pen iri emes elderdiń yqpaly kúsheıe bastaǵan kezeńde Eýrazııa qandaı strategııalyq qadamǵa barýy qajet ekendigin arnaıy talqylamaq. Máselen, qazirgi ýaqytta Úlken Eýrazııanyń qandaı bolatyndyǵyna baılanysty túrli ssenarııler qarastyrylýda.
Aıta ketelik, «Astana klýbynyń» jalpy otyrysy búgin ótip, negizgi máselelerdiń qorytyndylary shyǵarylmaq.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
