«Afymen kelgen úfimen ketedi» degen sóz bar halqymyzda. Shekten tys ysyrapshyldyqpen ótkizilip jatqan toılar týraly estigende sol aqsha adal eńbekpen tabyldy ma eken degen de kúmándi oıǵa berilesiń. О́ıtkeni taban aqy, mańdaı termen janyn qınap tapqan aqshanyń qadiri de zor bolady, demek ondaı aqshany ıesi bosqa shashýǵa da tıis emes.
Toıǵa halqymyz qashanda jaqyn týys-týǵandar men tilektes adamdardy shaqyrǵan. Sebebi olardyń toı ústinde aıtqan tilekteri nıettestikten, shyn júrekten shyqqan sóz bolýy kerek. Sonda ǵana ol tilekterdiń qabyl bolarynan úmit kúte alasyń. Al endi 500-den 1 myńǵa deıin qonaq shaqyrylatyn toılarda kelgen kisilerdiń bul shirigen baı ǵoı, aıaımyz ba, toıǵansha iship-jeıik degen sııaqty masyldyq, keıde tipti dushpandyq pıǵylda da bolýy ábden múmkin. О́ıtkeni toıǵa shaqyrylǵan myń adamnyń bári tileýińdi tileıtin jandar dep oılaýdyń ózi artyq. Adamda naǵyz dostardyń sanaýly ǵana bolatyny sııaqty, nıettes, tilektes adamdar da onsha kóp bola qoımaıdy. Olaı bolsa, toıǵa kelgenderdiń jartysynan astamy ásheıin mol astan iship-jep, mastyqtan maıraqaı-taıraqaı bolýǵa, tipti synap ketýge kelgender dep oılaýǵa tolyq negiz bar. Osy jerde bir eskeretin jaıt, adamdar toı ıesin dastarqany jutańdaý bolǵan kezde ǵana synamaıdy, kerisinshe, taǵamnyń kóptiginen ústel maıysyp turǵan kezde synaıdy. Ondaıda bireýler «jaryl qazaq, jaryl, ákeń baıǵus ómir boıy jarymaı ótip edi, ábden toıynǵan ekensiń» dep keketse, endi bireýler «osynyń bárin eńbekaqysyna satyp alyp otyr deısiń be, urlyq aqsha ǵoı» dep synaıdy. Endeshe, toıyńa kelip alyp ózińdi syrttaı kelemej qylatyn adamdardy qonaq etýdiń mánisi qalaı? Mine, toılaryna shamadan tys qonaq shaqyratyn dańǵoılardyń tabatyn «bir paıdasy» osy, bálkim oılanatyn tusy da osy...
Toı týraly sóz qozǵaı otyryp, qazaqtyń toılarynyń qalaı ótetini týraly da az-kem aıta ketken jón. Eń birinshi erekshelik – toı ıesi meımandardy aıtalyq, saǵat 17-ge dep shaqyrsa, toı erte degende 18.30-19.00-de, ıaǵnı bir jarym, eki saǵatqa keshigip bastalady. Bul bir jaǵynan bizdiń qandaı da bir sharany uıymdastyrýǵa degen qyrsyzdyǵymyzdy, beı-berekettigimizdi bildirse, ekinshi jaǵynan is júzinde qonaqty syılaı bilmeıtinimizdi kórsetedi. Birinshi jaǵdaıdy ońaı túsinýge de, túsindirýge de bolady. Bizdiń aǵaıyndar ǵasyrlar boıy saǵatqa qarap jumys istep kórgen halyq emes. Kún arqan boıy kóterilgende ǵana uıqysynan oıanyp, kesh qaraıǵanda tósekke jatyp úırengen jurtqa dál aıtqan ýaqytta oılaǵan isti bastap ketý óte qıyn. Biri tabylsa biri tabylmaı, qazaqtyń qolǵa alǵan sharýasynyń árqashan qııýy qashyp jatatyny sodan. Al ekinshi jaǵdaı túsiniksizdeý. Biz ózimizdi qonaqjaı, úıge kelgen meımanyn syılaı biletin halyqtardyń qataryna jatqyzamyz. Olaı bolsa, shaqyrǵan ýaqyttan keshikpeı kelgen qonaqtardy bosqa saryltyp, saǵattap tostyryp qoıýymyzdy qalaı dáleldeýge bolady? Túsine bilgen adamǵa ondaı toılardyń bastalmaı jatyp-aq berekesi ketedi. Halyq kúte-kúte jalyǵady, keıbir úlken kisiler tipti toı bastalmaı-aq sharshaı bastaıdy. Osylaı keshigip bastalǵan toı tym uzap ketpeı aıaqtala qoısa jaqsy ǵoı. Ondaı tártip bizge qaıdan kelipti. Yrdý-dyrdý men azan-qazanǵa ulasqan toı túnniń bir ýaǵyna deıin sozylady. Spırtti ishimdik iship alǵandarǵa bári tamasha – olar ýaqyttyń qalaı ótip jatqanyn sezbeı de qalady. Mundaı sátte salamatty ómir saltyn ustanatyndarǵa aýyrlaý. Ondaılar ábden qaljyraıdy, keteıin dese toı ıesi renjıdi. Amalsyzdan otyrady. Shyndyqty moıyndaýymyz kerek, biz ýaqyttyń qadirin baǵalaı bilmeıtinderdiń sanatyna jatamyz. Toıshyl halyq oıshyl bola almaıdy.
Al endi toılarymyz nelikten saǵyzdaı sozyla beredi degen máselege nazar aýdaryp kóreıik. Eń birinshiden, toıdy sozatyn – asabalar. Búginde aqsha tabýdyń ońaı joly bolǵandyqtan asabalar kóbeıdi. Toıdy tegin júrgizetin zamanda asaba tabýdan qıyn problema joq edi. Ol asabalardyń bári bilimdi, mádenıetti, óz isin biletin adamdar bolsa jaqsy ǵoı. О́kinishke qaraı, olaı emes. Qazirgi asaba bolyp júrgenderdiń basym bóligi oqýdy oqyp jarytpaǵan (dıplomy bola tursa da), dúnıetanymy tar, bar bolǵany kúnkóristiń qamy úshin tili men jaǵyna súıengen pysyqaılar. Olardyń talandaryna qaraı toı ıeleriniń de deńgeıleri ózderinikinen asyp bara jatqan joq. Sondyqtan da bireýler «o, bul keremet asaba» dese boldy, baıshikeshter jeńil jolmen kelgen aqshadan 5 myń, 10 myń dollardy sýyryp bere salady. Osyndaı tegin aqsha búıirin qyzdyryp, «talantyn ashqan» asabalar sózdiń tıegin aǵytady-aı kelip. Endi qalaı, almaqtyń da salmaǵy bar, óteý kerek qoı túsken tabysty. Toıdyń alǵashqy jarty saǵatynda bolmasa, odan keıin asabalardy tyńdap otyrǵan bir jan bolmaıdy. Oǵan qarap jatqan asaba da joq. Lepirip, aýzy kópirip sóıleı beredi. «Al qol soǵyp qurmet kórseteıik» degen kezde ǵana jurt selt etip bir qol soǵyp qoıady da, qasyndaǵy kórshisimen sheti-shegi joq qysyr áńgimeni odan ári jalǵastyra túsedi. Asabalardyń tym kóp myljyńdaıtyny sondaı, kóbine toıǵa kelgenderdiń birazyna tilek aıtý úshin ýaqyt jetpeı jatady. Ondaıda asaba taǵy bir qýlyq oılap tabady. Sóz sóıleýge shyqqan 15-20 adamnyń ishinen úsheýi sóılesin de, qalǵandary soǵan qosylsyn deıdi. Ádili kerek, asabalardyń búkil toı boıyna tyndyratyn jalǵyz «durys sharýasy» da osy, ıaǵnı sóıleýshiler sanyn qysqartý. Eger qonaqtarmen birge ózderi de neǵurlym qysqaraq sóıleıtin bolsa, toılarymyz qazirgideı dańǵaza, dalbasa emes, áldeqaıda tartymdyraq, maǵynalyraq bola túser me edi, kim biledi. Áıtpese, sóılegenniń jóni osy dep jaq jappastan jetim qozydaı zarlaı berý asabaǵa da, eń bastysy toıǵa da abyroı ápermek emes. Osyny túsine almaı júrgenimiz ókinishti. Jalpy, asabanyń mindeti damylsyz sóıleı berý emes, neniń ne, kimniń kim ekenin aıtyp, adamdarǵa sóz kezegin berý.
Bizdiń toılarymyzdyń berekesin ketiretin taǵy bir qubylys – daryldaǵan mýzyka. Azan-qazan, ý-shý mýzykanyń úni zalǵa kirgen bette-aq qulaǵyńdy tundyrady. Toıǵa emes, beıne bir dıskotekaǵa kelgendeı sezinesiń ózińdi. Dybysynyń kúshtiligi sondaı, qasyńda otyrǵan adamnyń ózimen aıqaılap sóılesýge týra keledi. Bulaı bolatyn sebebi, keshti uıymdastyrýshylar toı bolǵan jerde mýzyka bolýy kerek dep túsinedi. Toıdy túrlendirip, qyzyqtyraq etý úshin eń myqty degen asabań da eshqandaı jańalyq asha almaıdy. Sol baıaǵy bos sóz, saıqymazaq, qyljaqbas, sol bir baryldaǵan mýzyka toıdyń basynan aıaǵyna deıin sozylady. Arasynda bıletip, oıyn oınatyp qoıatyny ǵana bar. Búkil toıdyń baǵdarlamasy osy. Sondyqtan da biri birinen esh aıyrmashylyǵy joq qazirgi toılardyń kóbi suryqsyz. Men biletin adamdardyń deni áńgimelesken kezde toıǵa barǵymyz kelmeıdi, amal joq, uıalǵannan baramyz degen pikirler aıtady.
Ata saltymyzdy, ulttyq dástúrlerimizdi qaıta jańǵyrtaıyq dep daýryǵady keıbir «bilgishter». Daryldaǵan mýzykaǵa eltip batystyń bıin bıleý, qolyńa rıýmke ustap turyp tost aıtý, qasıetti toı qýanyshyn qyljaqbastyqqa aınaldyrý qaı atamyzdan qalyp edi?
Qazirgi tańda osyndaı dańǵaza toılar bizdiń aǵaıyndar úshin aqsha shashýdyń kórinisi ǵana emes, sonymen birge tirshilik úshin alańdamaýdyń, ne ózińniń, ne bala-shaǵańnyń bolashaǵyn oılamaýdyń da kórinisi bolyp tur. О́ıtkeni toıda júrgen adam esirik adam, onda es bolmaıdy. Eki ezýi eki qulaǵynda, bir toıdy aıaqtaı berip kelesi toıǵa daıyndalyp jatady. Jeke basynyń qamyn oılaı almaıtyn, ómirde ne bolyp jatqanynan múlde habarsyz bul sııaqtylardyń ultyna tıgizer septigi de shamaly.
Álemde bizden júzdegen, myńdaǵan ese baı turatyn halyqtar bar. Olardyń eshqaısysy biz sııaqty shashylyp toı ótkizbeıdi. Birinshiden, ár qadamyn oılap jasaıtyn ulttar ondaı shashylýǵa degen qajettilik bar dep eseptemeıdi. Ekinshiden, adal eńbekpen kelgen aqshany bosqa rásýa etý olar úshin oǵash qylyq sanalady. Olar aqshany jartylaı ishilip, jartylaı qalyp qoıatyn tamaqqa emes, úılený toıyna kıetin kıimge, odan soń «úılený toıynan keıingi saıahat» dep atalatyn saparlarǵa jumsaıdy. Sóıtip el kóredi, jer kóredi, sol arqyly toılaryn este qaldyrý jaǵyn oılastyrady. Ondaı toılardyń ónegeliligi de sonda – aıta júretin estelik qalady. Al bizdiń toılardan soń iship-jegenińnen basqa ne aıtasyń?
Jalpy, toı degen adamnyń ıgi qýanyshy jáne sondaı qýanyshty kúnge jetkizgeni úshin álgi adamnyń Alla taǵalaǵa degen rızashylyǵy, basqa sózben aıtqanda, Qudaı jolynda berilgen as. Al Jaratqan ıemizge baǵyshtalǵan as maqtanshylyqqa, básekelestikke, dańǵazalyqqa aparmaýy tıis. Ádette qýanysh ıesi toı dastarqanyn jaıa otyryp osy kórgen qýanyshymyzdy baıandy etip, uzaǵynan súıindire gór dep Alladan tileý tileıdi. Al asylyqpen, oısyz ótkizilgen toıdy Jaratqan ıemizdiń qup kórýi ekitalaı. Olaı bolsa toı ıesiniń tilekteriniń qabyl bolary da kúmándi. Astamshylyq pen mastanshylyqqa salynyp júrgen aǵaıyndarymyzdyń máseleniń osy jaǵyn túsingenderi jón bolar edi...
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
