Derjavalar arasyndaǵy teketires
Elbasy halyqaralyq qatynastardaǵy jańa ahýaldyń basty sıpattary men túıtkildi tustaryna toqtaldy.
– Iri derjavalar arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtyń órshýi qazirgi álemniń turaqsyzdyǵyn kúsheıtip, oqıǵalardy boljap-bilý múmkindigin azaıtýda. «Postbıpolıarlyq» dep atalatyn álemdik tártip kelmeske ketip barady. Úlken Eýrazııa pishini kóz aldymyzda qalyptasyp kele jatyr, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Elbasy geosaıası baqtalastyqtyń órshýi jergilikti daǵdarystardyń aýqymy men olardy ýysynda ustaý deńgeıine keri áser etkenin atap ótti. Memleket basshysynyń aıtýynsha, sonyń nátıjesinde, aýqymdy qaqtyǵystarǵa ulasyp ketýi múmkin jaǵdaılardyń bolý qaýpi birneshe ese ósti.
– Teketirestiń kúsheıýi jalpy damý men qaýipsizdikke qatysty jahandyq ınstıtýttardyń tıimdiligine kúmán keltirýde. Búginginiń basty trendi – strategııalyq turaqtylyqtyń negizin «shaıqaltý». Orta jáne jaqyn qashyqtyqtaǵy raketalardy joıý jónindegi ýaǵdalastyqtarǵa qatysty jaǵdaı sharyqtaý shegine jetti, – dedi Prezıdent.
Nursultan Nazarbaev saýda salasyndaǵy teketirestiń saldarynan álem ekonomıkasy ósiminiń tómendeý qaýpi týraly aıtyp, birjaqty ekonomıkalyq sanksııalar máselesine toqtaldy.
Sonymen qatar Elbasy Taıaý Shyǵys elderindegi problemalardyń sheshilmeýine, halyqaralyq terrorıstik jáne ekstremıstik toptardyń áreketine baılanysty qaýip-qaterler týraly aıtty.
– 2018 jyl kıberqaýipsizdik jahandyq turaqtylyqtyń múlde jańa ólshemine aınalǵanyn aıqyn kórsetti. Negizgi derjavalar arasyndaǵy teketires osy keńistikke aýyp barady. Aldaǵy jyldary kıbertehnologııalar kómegimen isten shyǵarylǵan ıadrolyq jáne basqa da strategııalyq nysandardyń qaýipsizdik problemalarynyń ózektiligi arta túsetin bolady, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen birge Qazaqstan Prezıdenti saýda salasyndaǵy teketires jáne sanksııalyq soǵystar jaǵdaıynda álem elderi qoldanatyn kommýnıkasııalyq quraldardyń qaýipsizdik máselelerine toqtaldy.
Nursultan Nazarbaev jahandyq syn-qaterlerdi eńserý jolynda tyń sheshimder izdestirý maqsatymen 1975 jylǵy Helsınkı qorytyndy aktisin jańartyp, 2020 jyly qaýipsizdik pen yntymaqtastyqqa arnalǵan konferensııa ótkizýdi usyndy.
– Jańa kelisim jasaý úderisi ońaı bolmaıtynyn túsinemiz. Sondyqtan qorytyndy kelissózderge ázirlikti 2019 jyldyń ózinde bastaǵan jón. Árıne, bul máselede kóp nárse álemdik derjavalardyń ustanymdaryna baılanysty bolady. Osyǵan oraı, iri memleketterdi jańa kelisim jasaý jónindegi birlesken jumystarǵa shaqyrǵym keledi, – dedi Elbasy.
Sondaı-aq Memleket basshysy ıadrolyq qarý-jaraqty odan ári qysqartý jáne ıadrolyq qarýdan azat aımaqtar qurý týraly kelissózderdi jandandyrý arqyly ıadrolyq derjavalar arasynda senimge negizdelgen dıalog ornatýdyń mańyzdylyǵyn aıtty. Qazaqstan Prezıdenti taǵy da halyqaralyq qoǵamdastyqty ıadrolyq qarýdan ada álem qurýǵa shaqyrdy.
Nursultan Nazarbaev álemdik saýda salasyndaǵy daýly máselelerdi sheshý úshin múddeli taraptarǵa Dúnıejúzilik saýda uıymy aıasynda kópjaqty formatta kelissóz ústeline otyrýdy usyndy.
– 2020 jyly Astanada osy uıymnyń mınıstrler deńgeıindegi kezdesýi ótedi. Biz saýda-ınvestısııalyq yntymaqtastyqtyń biryńǵaı ádiletti erejesin ázirleý jaǵdaıdan shyǵýdyń joly dep bilemiz. Sonymen qatar saýda salasyndaǵy teketires problemasynyń sheshimin Dúnıejúzilik saýda uıymyn reformalaýdan izdeý qajet, – dedi Elbasy.
Memleket basshysy Azııadaǵy ujymdyq qaýipsizdik uıymyn qurý qajet ekenin aıtty.
– Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi jónindegi Qazaqstannyń bastamasy Azııadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi keleshek uıymnyń negizi bola alady. Osy ıdeıany júzege asyrýǵa baǵyttalǵan alǵashqy qadam retinde Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy men Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesiniń konsýltatıvtik otyrysyn jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketteri qaýymdastyǵynyń qaýipsizdik jónindegi aımaqtyq forýmyn ótkizýdi usynamyn, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sonymen qatar Nursultan Nazarbaev qaýipsizdik jónindegi Mıýnhen halyqaralyq konferensııasy sııaqty bedeldi basqosýlardy uıymdastyrý kezindegi tájirıbeni eskere otyryp, Astana klýbynyń bazasynda Eýrazııadaǵy qaýipsizdik jónindegi konferensııa ótkizýdi usyndy.
Elbasy Aqparattyq keńistikti damytý salasyndaǵy ózara is-qımyldyń jahandyq strategııasyn ázirleý qajettigin atap ótti.
Ashyq áńgimege ulasty
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtan soń kezegimen sóz alǵan álemge tanymal sarapshylar, saıasatkerler men dıplomattardyń pikirleri beıbitshilik pen turaqtylyqty qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵy turǵysynda órbidi. «Úlken Eýrazııaǵa aparar jol: ortaq bolashaqty qalaı quramyz?» taqyryby boıynsha eki kún oılaryn ashyq aıtyp, pikirlerin erkin jetkizgen spıkerler aldymen osyndaı saıası alań usynǵan Qazaqstan tarapyna rızashylyqtaryn jetkizdi.
Atap aıtqanda, 1997-2009 jyldar aralyǵynda MAGATE-niń bas dırektory laýazymyn atqarǵan, Nobel syılyǵynyń beıbitshilik boıynsha laýreaty Mohammed Ál-Baradeıdiń pikirinshe, qyrǵı-qabaq soǵys shırek ǵasyrdan astam ýaqyt buryn aıaqtalǵandyǵyna qaramastan, álemdik jańa tártip júıesinde belgili bir memleketterdiń is-qımyldarynda progress seziler emes. Qazirgi ahýal keı jaǵdaılarda álem keri ketip bara jatqandaı áser qaldyrady. Oǵan qosa halyqaralyq ınstıtýttar bedelinen aıyrylyp barady. Sondaı-aq M.Ál-Baradeı álemde áli de 15 myńdaı ıadrolyq oqtumsyq bar ekendigine jáne olardyń eki myńdaıy oqtaýly turǵandyǵyna toqtaldy.
MAGATE-niń burynǵy bas dırektory álemdegi ıadrolyq qarýdyń taralmaýyna baǵyttalǵan is-sharalarǵa toqtala kele, bul saladaǵy Qazaqstannyń úlesine joǵary baǵa berip ótti.
– Jaqynda MAGATE-niń baqylaýymen Qazaqstanda ashylǵan tómen baıytylǵan ýran banki – ıadrolyq qarýdy joıý men taratpaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam, – dep atap ótti Mohammed Ál-Baradeı.
Al Aýǵanstannyń burynǵy prezıdenti Hamıd Karzaı aldymen Qazaqstan Prezıdentine Aýǵanstanǵa kórsetip otyrǵan qamqorlyǵy úshin alǵysyn bildirdi. Onyń ishinde aýǵanstandyq jastarǵa Qazaqstannyń oqý oryndarynda bilim alýǵa bólingen 1000 stıpendııa da bar edi. Qazir ol jastardyń kóbi joǵary oqý oryndaryn támamdap, óz elinde qyzmet kórsetýde.
– Biz kóp jaǵdaıda tarıhı jáne geografııalyq sebep-saldarǵa táýeldimiz jáne onyń tutqynyna aınalyp otyrmyz, – degen H.Karzaı óz elinde qalyptasqan ahýalǵa keńinen toqtaldy.
– Prezıdent myrza, sizdiń turaqtylyqty qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan tájirıbeńizben Aýǵan jerin qunarlandyrǵymyz keledi. Onyń ishinde tepe-teńdikti qalyptastyra otyryp kórkeıýdi maqsat ettik. Qazir meniń elimniń qıyndyqtary shash-etekten, – dedi Hamıd Karzaı Qazaqstan Prezıdentine qarata aıtqan sózinde. Ol, sondaı-aq Nursultan Nazarbaevtan Aýǵanstandaǵy turaqtylyq pen beıbitshilikti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq kelissózderge araaǵaıyndyq etýdi surady.
Shyn máninde, H.Karzaıdyń úmittenetin jóni bar. Qazaqstannyń BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyǵynyń alǵashqy satysynda-aq bıylǵy jyldyń qańtar aıynda Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasymen osy halyqaralyq uıym alǵash ret Aýǵanstanǵa baılanysty naqty sheshim qabyldaǵan bolatyn.
О́z kezeginde Túrkııanyń burynǵy Premer-mınıstri Ahmet Davýtoǵlý sózin Astana klýbynda mańyzdy halyqaralyq jáne óńiraralyq máselelerdiń kóterilgendiginen bastap álemdik geosaıası ahýalǵa sholý jasap ótti.
Ashyq pikir, erkin oı kórinis tapqan jalpy otyrysta halyqaralyq saıasattyń serkeleri halyqaralyq jáne óńiraralyq jaǵdaılarǵa baılanysty Qazaqstan Prezıdentiniń oı-pikirin bilýge qulshynyp, saýaldaryn berdi. Prezıdent Nursultan Nazarbaev olardyń árqaısysyna tııanaqty jaýap qaıtaryp, halyqaralyq saıasattaǵy Kóshbasshylardyń biri retinde óz ustanymy men kózqarastaryn bildirip otyrdy.
Jalpy, plenarlyq otyrystyń sońynda Memleket basshysy bolashaq urpaq úshin ǵalamshardy saqtaý jolynda barlyq kúsh-jigerdi biriktirýdiń mańyzdylyǵyn aıtty.
«Úlken Eýrazııa» ıdeıasy
Klýbtyń alǵashqy kúngi jıynyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qorynyń dırektory Darıǵa Nazarbaeva ashyp, bıylǵy otyrystyń taqyryby Qazaqstan úshin óte mańyzdy ekenin atap ótken bolatyn. О́ıtkeni «Úlken Eýrazııa» ıdeıasy Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa tıesili. Elbasy bul usynysyn alǵash ret 2015 jyly BUU Bas Assambleıasynyń minberinen aıtqan edi.
– «Úlken Eýrazııa» nemese «ıntegrasııalardyń ıntegrasııasy» degenimiz – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, «Jibek joly» ekonomıkalyq beldeýi men Eýroodaqtyń tyǵyz baılanys ornatýy. Ortaq dostyq alańyn qurý, ıaǵnı beıbitshilik, qaýipsizdik pen damý – osy keńistiktegi barlyq irili-usaq elderdiń basty saıası ustanymy, – degen edi Darıǵa Nazarbaeva.
Astana klýbynyń birinshi kúniniń basty jańalyǵy kópshilikke «2019 jyly Eýrazııa úshin tónip turǵan álemdik qaýipterdiń reıtıngi» halyqaralyq zertteýi usynylǵandyǵy boldy.
Astana klýbynyń tórtinshi otyrysyna qatysýshylar jahandyq ekonomıkadaǵy ózgerister men adamzat aldyna qoıylǵan jańa mindetter týraly pikir talastyrǵan bolatyn.
Sarapshylardyń oıynsha, geoıasaıasattaǵy máseleler men saýaldardyń sheshimin ekonomıkalyq ıntegrasııa arqyly tabýǵa bolady.
Endi sarapshylardyń qorytyndysyna keletin bolsaq, Bretton-Výds (RBWC) jańartý jónindegi komıtettiń dırektory, ári onyń negizin qalaýshy Mark Ýzan ekonomıkalyq baǵyttarǵa basa mán berdi. Sarapshy onjyldyq qarjylyq daǵdarystan soń álem monetarlyq saıasatty jónge keltire bastaǵanyn eske saldy. Alaıda, keleshekke jasalǵan boljam jańa qaýipter men jańa mindetterdi aıqyndap berdi. M.Ýzannyń aıtýynsha, saýdalyq kedergiler jaıynda sóz qozǵaǵanda jańa proteksıonızm qurý qajettigin de eskergen jón.
– Jahandyq ekonomıka týraly sóz qozǵaǵanda saýdalyq kedergilerdi de umytpaǵan jón. Olar álemdik ekonomıkanyń ilgeri jyljýyna jol bermeýi múmkin, – dedi Astana klýbynyń qatysýshysy, Bretton-Výds basshysy.
Al Atlantıkalyq keńestiń strategııalyq boljaý bastamasynyń dırektory Metıý Barroýz AQSh pen Qytaı arasyndaǵy teketireske nazar aýdardy. Ol qos memlekettiń qarym-qatynasy kelesi jyly nasharlaı túsýi ekitalaı ekenin jetkizdi. Sarapshynyń pikirinshe, Qytaı men AQSh-tyń birigýge umtylýy ǵalamdyq turaqtylyqqa úles qosady. Sondaı-aq ol kelesi jyly jahandyq daǵdarys bolmaıdy degen senim bildirdi. Alaıda alys bolashaqqa degen boljamy kóńil kónshiterlik emes.
О́z kezeginde Madrıd klýbynyń bas hatshysy Marııa Elena Agýero bolsa, álemdegi, onyń ishinde Eýrazııadaǵy dinı jáne etnostyq shıeleniske basa mán berdi.
– Eýrazııa quramyna kóp etnostyq jáne dinı toptar kiredi. Sondyqtan bul aımaqta shıelenister týý qaýpi bar. Eýrazııadaǵy shıelenisterdiń tamyry dinı qaqtyǵystarda jatyr, – dep atap ótti M.E.Agýero.
Dinı jáne etnostyq shıelenis máselesine basqa da sarapshylar, onyń ishinde IDEA halyqaralyq ınstıtýtynyń bas hatshysy, Belgııanyń burynǵy premer-mınıstri Iv Leterm de toqtaldy. Ol bul problemalardyń mıgrasııalardan týyndaǵanyn atap ótti.
– Bosqyndardyń gýmanıtarlyq máselelerin eskergen jón. Máselen, bul mıgranttardy erikti kásibı mamandar retinde jumysqa tartýǵa bolady. Nemese olarǵa belsendi azamattar retinde zańdyq turǵydan ruqsat berilýi tıis. Olarǵa múmkindik berý arqyly ekstremızm men terrorızmge qarsy kúres kúsheıe túsedi, – deıdi I.Leterm.
Al Túrkııanyń burynǵy Premer-mınıstri (2014-2016) Ahmet Davýtoǵlý bolsa, «qazir Eýrazııa úshin ǵana emes, búkil adamzat úshin kúrdeli kezeń keldi» dep esepteıdi.
– Qazir halyqaralyq qatynastarda týrbýlenttik jaǵdaıdy baqylap otyrmyz. Osyndaı geosaıası tyǵyryqtan qalaı shyǵýǵa bolady? Eń aldymen, biz osy tyǵyryqtyń tarıhı alǵysharttaryn túsinýimiz kerek. Jahandyq máselelerdi sheshý barysynda sol óńirdiń memleketteriniń jaýapkershiligi óte mańyzdy. Bul jaýapkershiliksiz beıbitshilik ornata almaımyz, – dedi Ahmet Davýtoǵlý.
– Eń tıimdi jaýapty geosaıasattan emes, geoekonomıkadan taba alamyz. Elder arasynda qalyptasqan geoekonomıkalyq yqpal ortaq qyzyǵýshylyq týǵyzyp, saldary geosaıası máseleler men memleketter arasyndaǵy teketireske ákeledi. «Jibek joly» buǵan jaqsy dálel. Birneshe ǵasyrlar boıy kóptegen ımperııalardyń dáýreni júrip turdy. Olar paıda bolyp, joǵalyp ta ketip jatty. Al «Jibek joly» júzdegen jyldar boıy turaqty boldy. О́ıtkeni bul jerde barlyq taraptar praktıkalyq jaǵynan paıda taýyp, qyzyǵýshylyq sodan boldy. Memleketter bir-birimen soǵysqanymen, biraq bir másele boıynsha únemi ymyraǵa kelip otyrdy. Joldardaǵy kerýenderdiń qaýipsizdigi bárinen de mańyzdy boldy, – dep atap ótti Ahmet Davýtoǵlý.
* * *
Astana klýbynyń otyrysy aıaqtalǵan soń Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń antııadrolyq bastamalaryna jáne ıadrolyq qarýsyzdaný úderisine arnalǵan kórmeni aralap kórdi. Qazaqstan Prezıdenti kórmege qoıylǵan eksponattarmen tanysyp, ekskýrsııada júrgen Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń stýdentterimen áńgimelesti. Áńgimelesý barysynda Memleket basshysy óziniń stýdenttik shaǵynan syr shertetin estelikter aıtty.
Jalpy, Astana klýbynyń otyrysyna álemniń 30 elinen 50-ge jýyq spıker qatysqanyn buǵan deıin habarladyq. Onyń ishinde Aýstrııa, Aýǵanstan, Belgııa, Mysyr, Italııa, Polsha, Portýgalııa, Ulybrıtanııa, Úndistan, Indonezııa, Iran, Ispanııa, Qytaı, Norvegııa, Reseı, Horvatııa, AQSh, Shvesııa jáne Japonııanyń ókilderi boldy.
Iv LETERM,
Belgııanyń 2008, 2009-2011 jyldardaǵy premer-mınıstri, IDEA halyqaralyq demokratııalyq ınstıtýtynyń bas hatshysy:
– Qazaqstannyń Astana klýby otyrysyn ótkizýge asqan jaýapkershilikpen jáne úlken daıyndyqpen kelgendigine kóz jetkizip otyrmyz. Oǵan qosa, Astana klýby ázirlegen qaýipter jónindegi eseptiń sapaly ekendigin kórdik. Eń bastysy, bir alańda ataǵy alysqa ketken akademıkter, teoretıkter men saıasatkerlerdiń bas qosqandyǵy qýantty. Ádette, kez kelgen saıası sheshim tııanaqty ázirlegen taldaýlardan soń qabyldanýy kerek. Al Astana klýby ázirlegen sholýdyń dál osyndaı yqtımal qaýipter men táýekelderdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan qujat ekendigi kórinip tur. Sondyqtan qujatta kórsetilgen qaýipterdiń qaı qaısysy da yqtımal bolǵandyqtan, Qazaqstan tarapy olardy boldyrmaýǵa yqpal ete alady.
Ivo IOSIPOVICh,
Horvatııanyń 2010-2015 jyldardaǵy prezıdenti:
– Soǵys adamzat tirshiligindegi eń sumdyq qaterlerdiń biri. Osy oraıda, Qazaqstannyń álemdik beıbitshilik ornatýǵa baǵyttalǵan bastamalary qýantady. Biz qazir Qazaqstanǵa jaqyn ornalasqan eki birdeı «ystyq núkteni» kórip otyrmyz. Ol Sırııa men Taýly Qarabah dep aıta alamyn. Álemde mundaı «ystyq núkteler» jetip-artylady. Olardaǵy ahýaldyń qalaı óristeıtindigi de belgisiz. Sondyqtan «ystyq núktelerde» shıelenisterdiń qaýlap ketpeýi úshin naqty sheshim qabyldaýǵa Astana klýby ázirlegen qujat syndy dáıekti taldaýlar qajet.
Joze Manýel BARROZÝ,
Eýropalyq komıssııanyń 2004-2014 jyldardaǵy tóraǵasy:
– Astana beıbitshilikti qalyptastyrý jolynda álemdik qoǵamdastyqqa óz alańyn usynyp, memleketter arasyndaǵy dıalogtyń qalyptasýyna zor yqpalyn tıgizýde. Mine, osy joly da ustanymdary men kózqarastary qaıshy memleketterdiń ókilderi bir ústeldiń basynda bas qosyp, álemdik mańyzdy máselelerdi ashyq talqylaýda. Eýrazııa qurlyǵynyń aýmaǵyna qaraıtyn bolsa, bul − Atlant muhıtynan Tynyq muhıtqa deıingi, Londonnan Vladıvostokqa deıingi alyp keńistik. Al Eýrazııanyń júreginde ornalasqan Qazaqstan − Qytaı men Reseı tárizdi alyptardyń ortasynda otyryp óńirdegi beıbitshiliktiń saqtalýyna zor yqpalyn tıgizip otyrǵan memleket. Qazir Qazaqstan usynyp otyrǵan memleketter arasyndaǵy dıalog jalpy álem úshin aýadaı qajet.
Danılo TIýRK,
Slovenııanyń 2007-2012 jyldardaǵy prezıdenti, BUU Bas hatshysynyń saıası máseleler jónindegi orynbasary (2000-2005):
– Astana álemdik beıbitshilik jolyndaǵy mańyzdy sharalar ótetin alyp alańǵa aınaldy. Máselen, Sırııa jónindegi kelissózderdi ótkizýge Astananyń tańdalýy kezdeısoqtyq emes edi. Is júzinde Astana klýbynyń otyrysyna álemniń barlyq derlik qurlyqtarynyń ókilderi shaqyrylǵan. Biz, mine, búgingi otyrystan Ortalyq Azııanyń jańǵyrǵandyǵyna kóz jetkizip otyrmyz. Al Astana usynǵan Eýrazııadaǵy qaýipter týraly qujat jóninde aıtar bolsam, bul – jańa qujat. Ondaǵy yqtımal qaýipterdiń barlyǵymen kelispesem de, Taıaý Shyǵystaǵy shıelenisterdiń órshýine baılanysty eskertpelerdi joqqa shyǵara almaımyn. Soǵystyń qaýpi bar. Bul qujat mundaı alańdarda alǵash ret usynylyp otyrǵandyǵymen de baǵaly dep esepteımin.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
