«Eńbekshi qazaqtyń» bastap shyqqan kúni 1921 jyl noıabrdiń 7-si edi.
Ol jyly kádimgi meshin jutynyń aýyrlyǵy basyp, eldiń, úkimettiń esin tandyryp turǵan kezi boldy.
Alǵashqy kezde gazet jetisinde bir shyǵatyn boldy. Baspasózi jónge qoıylyp, qalam qaıratkerleri tóselmegen qazaqtyń jańa dáýirinde jetisinde bir shyǵarýdyń ózi de aýyr boldy. О́ıtkeni baspahanada qarip az, qarip tizýshiler ash, iske kóńilsiz edi.
Eldiń jutqa ushyrap, aldy qyrylyp jatqan uly apaty kezinde eldiń kóz-qulaǵy bolý óte kerek edi. El men úkimet arasyn jaqyndastyryp, el muńyn, úkimet sharalaryn bir-birine jetkizýde «Eńbekshi qazaqtyń» ol dáýiri tarıhta zor oryn alady. Gazettiń ol kezdegi elge taralý reti nashar boldy. Aqysyz, tegin taratylatyn bolsa da, jergilikti poshta oryndarynyń salaqtyǵynan jiberilgen jerge ýaqytynda barmady. El ishin tegis jaılap, oryn tebe almady. Jalpy el qatynasyp, jymdasa almady. Bulaı bolýda gazet basqarmasy aıypty emes edi. Basqarma qolynan kelgen sharasyn istep, ekpindi jumystarǵa qol salyp, jón silteı aldy. Ol kezdegi halyqtyń turmysyna, mádenıet órisine laıyqty jumys isteı almady dep te basqarmany aıyptaýǵa bolmaıdy.
«Eńbekshi qazaq» ekinshi jylynda jetide eki ret shyǵýǵa kirisip edi. Biraq eki ret shyǵýyn aýyz aıtsa da, keıde jetide bir-aq shyǵyp qalatyn kezderi boldy. О́ıtkeni ol kezde baspahana isi bylyq bolyp, berilgen materıaldar mezgilinde úlgirmedi.
Alǵashqy uıymdasýynda bas qosyp, iske ysylyp qalǵan jazýshylary basqa jumysqa bytyrap ketip, basqarma qyzmetkerleri jańa adamdardan quryldy. Jazýshylar sany az boldy. Mindetti jazýshylar 2-3-aq kisi bolyp, kóbine shetten jazýshylarǵa muqtaj boldy.
Ol kezde uıymdasqan tilshiler bolmady. Anda-sanda áldeqalaı kelip qalǵan birli-jarymdy elden jazylǵan shaǵym hattardan basqa elden kúrdeli eńbek ónbedi. Ol kezde kóbine oqýshy jastardyń ǵana kómegi tıip, jazýǵa umtyla bastaǵan kezi edi. «Eńbekshi qazaqtyń» ol kezindegi kózge túsetin jumysy – oqýshy jastar arasynda saıası qozǵalys týyp, baspasóz isine jaqyn júretin ádet paıda bolý boldy. Bul jylynda da gazet taralý jumysy kóńildegideı bolmady. Gazet aqyly bolyp, baǵa belgilense de kóbine tegin taralyp júrdi. Alǵashqy jyly aqyly bolǵanmen aqsha tólep aldyrýshy sırek boldy. Gazet jiberý isi de tártipti emes edi. Kóbine gazet joǵalý, túgel barmaı qalý syqyldy aýrýlar bolyp júrdi.
Úshinshi jylynda jetide
3 shyǵa bastady. Bul jylynda da jazýshylary ózgerip, jańa adamdar kirdi. Gazet qoldan qolǵa kóship júrip, kúrdeli eńbek kórsete almady. Elge ózin tanytyp, elmen qoltyqtasýy, eldiń qyshyǵan jerin tabatyn shyn qamqory ekendigi kózge kórine almady. Jazýshysy az, qyzmetkerleri tolyq bolmaı, kóptiń qalam kómegine bul jylda da muqtaj boldy. Úshinshi jylynyń sońǵy kezinde elden jazýshylar birte-birte kóbeıip, ár jerden kórine bastap edi, gazet tilshisiz órkendemeıdi degen oı túsip, kóbirek tilshiler qalamyna boı urdy. Elden jazýshylar jazýǵa jańa bet alǵan kezi osy jylynda kóbirek kórindi.
«Eńbekshi qazaqtyń» tórtinshi jylynda tulǵasy ósip, órisi keńýge bet aldy. Basqarma adamdary taban serippeı otyryp qyzmet qylatyn jazý-shylaryn kóbeıtti. Burynǵy jaýapty qyzmetkerleriniń ornyna basqa adamdar qoıyldy.
El ishine ádeıi arnalyp agentter jiberildi. Senimdi tilshilerdiń tizbesi alyndy. Ár jerden tilshiler belgilendi. Elden aldyrýshylardy kóbeıtý, gazet naýqanyn ashý syqyldy jumystar júrgizildi.
Sońǵy kezde tilshiler sany 350-den asyp, aldyrýshylarynyń sany 8000-ǵa jetti.
Buryn shaǵymnan basqany habar eken dep túsinbeıtin el jazýshylary endi sharýashylyq, mádenıettik isterge qatynasyp, solar týraly jazýǵa tóselip keledi.
El ishine gazet taralýǵa jan salyp kirisken, úgit-nasıhat júrgizip, birneshe aldyrýshylar jınaǵan belgili tilshiler bar.
Tórtinshi jylynda gazet alýshy kóbeıgenniń ústine taralý jumysynda az kem kemshilik boldy. Oǵan basty sebepter bar:
Gazet jiberý jumysy jańa rettelip kele jatqan mezgilde basqarmanyń qonys aýdarý kezi boldy. Orynbordan Qyzylordaǵa kóshý jumysy basqarmanyń gazet taratý jumysyna kóp kedergi boldy. Orynbordaǵy gazet jiberý isine ysylyp qalǵan qyzmetkerlerdiń kóbi Qyzylordaǵa kelmeı qaldy. Jańa qyzmetkerler jattyǵyp ketkenshe kóp gazet ıesine mezgilinde baryp jetise almaı qalýly. Basqarma ol qatelikti moınyna alyp, isti rettep alýǵa kirisip otyr.
«Eńbekshi qazaqtyń» 4 jyldyq ómiriniń qysqasha tarıhy osy aıtylǵandar. Baspasózi órkendep, qalam qaıratkerleri ysylmaǵan qazaq jurtynyń ómirinde kóp kemshilikter bolýǵa múmkin. Biraq jyl sanap burynǵy kemshilikter joıylyp kele jatqanyn kórip otyrmyz. Áli de kemshiliksiz, múltiksiz emes shyǵar, áıtkenmen burynǵyǵa qaraǵanda buty-qolyn sozýǵa bet aldy. 4 jasynda jetisine 4 shyǵyp kelse, 5 jasyna qaraǵanda kúnde shyqqaly tur. Tilshilerin tárbıelep, solar arqyly elge jańa jurtshylyq ornatý, tap sezimin kúsheıtip, saıası sana berý isine kiriskeli tur.
Gazettiń kópke unap, kóptiń gazeti bolý, tap quraly, tap joqshysy ekenin ispen yspattaý úshin sanaly azamattardyń qalamyna áli de muqtaj.
Elmen qatysa bilýge basqarma tájirıbe shegip keledi. Áli de tilshilerdi tartyp, olardyń salt-sanasyn ósirý jabdyǵyna kiriskeli otyr.
Endigi tilek, áleýmet qyzmetindegi sanaly azamattardyń kómeginde qaldy. Eldiń mádenıet, sharýashylyq isterindegi kúndik ómirge baılaýly máselelerdi maıdanǵa salyp, pikir júrgizýge tartynbas degen úmit bar.
Daıyndaǵan Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
