О́ner • 14 Qarasha, 2018

Jyraýlyq dástúrdiń Marǵasqasy

3450 ret

kórsetildi

2 mın

oqý úshin

Dástúrli qazaq qoǵamynda jyraýlyq dástúrdi jaýyngerlik sarynmen nasıhattaǵan kórnekti tulǵalardyń biri – Marǵasqa jyraý edi. Marǵasqa jyraýdyń týǵan jáne ólgen jyldary men ǵumyryna qatysty derekter az. Zertteýshilerdiń derekterine súıensek, XVII ǵasyrdyń shamasynda ómir súrip, eldi bastaǵan Esim hannyń janynda aqyl-keńesin aıamaǵan kóregen keńesshi, ór rýhty, kúlli elge sózi urandaı bolǵan batyr bolǵan. Jazýshy, zertteýshi Muhtar Maǵaýın: «XVII ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda bılik qurǵan Esim hanmen árkez Jıembet, Marǵasqa jyraýlardyń esimi qatar atalady», degen bolatyn. О́z jyrlary arqyly sol zamandaǵy handardyń qısynsyz is-áreketin synap, halyqtyń muńyna ún qosqan.

Egemen Qazaqstan

XVII ǵasyrdyń 20-jyldarynyń aıaǵyna qaraı Tashkent bıleýshisi Tursyn hannyń Esim hanǵa qarsy búligin janyshtaýǵa qatysqan. Bul tarıhı oqıǵany Marǵasqa jyraýdan qalǵan: «Eı, Qataǵannyń hany Tursyn, Kim aramdy ant ursyn», degen óleń joldary dáleldeı túsedi. Bul Marǵasqa jyraýdyń qysqa qaıyrymdy tolǵaýynan úzindi. Tolǵaý Qazaqstan Ǵylym akademııasy Ədebıet ınstıtýtynyń qoljazbasynan alynyp, 1967 jyly «Ertedegi ədebıet hrestomatııasyna» engizilgen.

Oıshyl, etnograf Máshhúr Júsip Kópeevtiń jazbalarynda: «Qataǵannyń han Tursyn, Qaı ketkendi ant ursyn», dep keltirilgen. «Eńsegeı boıly er Esim» atty jeti myń joldyq jyrdy tuńǵysh jyrlaýshy Marǵasqa jyraý degen derekter kezdesedi. 1938 jyly halyq aqyny Qazanǵap Baıboluly on baspa tabaq etip dastandy jazyp shyǵarǵan. Jyrdyń qoljazbadaǵy nusqasyn 1941 jyly Qazaq Ǵylym akademııasynyń Ortalyq kitaphanasyna (№513) aqyn Omarbaı Malqarov tapsyrǵan. Jeti myń joldyq jyrdy tuńǵysh jyrlaýshy Marǵasqa jyraýdyń shyǵarmasyndaǵy basty keıipker – Esim han týraly málimet jazýshy Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasynda kezdesedi.

Marǵasqa jyraýdyń rýhanı murasy tolyqtyrylyp, kólemdi eńbek jaryq kórse, nur ústine nur bolar edi.

Ádilbek О́MIRZAQOV