Álemniń túkpir-túkpirinde shıelenister jıilep, sanksııalar men saýda soǵysy halyqaralyq saıasat pen qatynastardy qıyndata túsken qarsańda ótken bıylǵy sammıttiń róli óte mańyzdy.
Álemdik derjavalar – AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysynyń týyndaýy álemdik ekonomıkalyq turaqtylyqqa keri áserin tıgizý yqtımaldyǵy bar. AQSh pen Eýroodaq arasyndaǵy dástúrli jáne ózindik tarıhy qalyptasqan qarym-qatynas krızıstik jaǵdaıdy bastan ótkerýde. Dıplomatııada «erekshe qarym-qatynasqa» ıe tarıhı alıans jáne talaıǵa úlgi bolyp kelgen AQSh pen Ulybrıtanııanyń arasynda da kelispeýshilikter paıda bolýda. Basty sebepterdiń biri – AQSh elıtasynyń proteksıonıstik saıasatty jeleý etip, tereń kooperasııaǵa qaýqarsyzdyq tanytýy.
Osy jaǵdaılardy eskeretin bolsaq, Azııa men Eýropa arasyndaǵy ózara qarym-qatynasty nyǵaıtýdyń mańyzdylyǵy arta túsedi. Erekshe aıtatyn jaıt – bıylǵy ASEM sammıtinde Azııa men Eýropa memleketteriniń ózara baılanysy basty taqyryp boldy. Bul óz kezeginde resmı Astana úshin birqatar múmkindikterge jol ashady.
Qazaqstannyń qolaıly geografııalyq ornalasýy men geosaıası mańyzdylyǵy álemdik qoǵamdastyqqa málim. Bul Qazaqstan terrıtorııasy arqyly ótetin kólik-logıstıkalyq dálizderge ǵana qatysty emes. Qazaqstannyń halyqaralyq saıasattaǵy orny Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń deńgeıinde de moıyndalǵan.
Sırııadaǵy qaqtyǵystardy retteýge qatysty kelissózder júrgizýge óz alańyn usynǵan elimizdiń kóptegen bitimgerlik bastamalaryna jahan jurtshylyǵy kýá. Máselen, Reseı men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynas salqyndaǵan shaqta Qazaqstan óziniń araaǵaıyndyq jasap, teke-tiresterdi sheshýdiń tıimdi joldaryn usyna alatyndyǵyn dáleldedi. Munyń barlyǵy Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyq aldynda túrli halyqaralyq qatynastarǵa qatysty máselelerdi kóterýge tolyqtaı quqyǵy bar el ekenin kórsetedi.
Memleket basshysy N.Nazarbaev AQSh, Reseı, Qytaı jáne Eýropalyq odaq sııaqty alpaýyttarǵa adamzat aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný qajettigin, olardyń halyqaralyq shıelenisterdi sheshýdegi róliniń mańyzdylyǵyn basa aıtty. Osy oraıda, ózara dıalog pen túsinistiktiń bolmaýy – úlken barerlerdiń qaınar kózi.
Azııa jáne Eýropadan jalpy alǵanda 51 memleket jáne úkimet basshylaryn jınaǵan sammıtte Sırııa, Ýkraına, halyqaralyq terrorızm, qaýipsizdik, klımat ózgerisi, qarýsyzdandyrý, protesıonızm men álemdik alpaýyttar arasyndaǵy shıelenisterdi sheshý máseleleri kóterildi. Memleket basshysy osy oraıda resmı Astananyń árdaıym óziniń senimdi alańyn usyna alatyndyǵyn taǵy da jetkizdi.
Qazaqstannyń Batys pen Shyǵys arasynda kópirge aınalatyn potensıalynyń mol bolýyn Qytaıdyń «Jańa Jibek joly» jobasymen de baılanystyrýǵa bolady. Bul – Ortalyq Azııa men Kavkaz arqyly Qytaıdan Eýropaǵa taýar jetkizý qunyn edáýir jedeldetýge bolatyn ınfraqurylymdyq aýqymdy joba. Joba úshin resmı Beıjiń 55 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn arnaıy qor qurdy, sondaı-aq 100 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn Azııa ınfraqurylymdy ınvestısııalaý bankin (AIIB) qurdy.
Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy jetekshi ekonomıkalyq jáne geosaıası kúsh ekenin eskeretin bolsaq, elimizdi sáıkesinshe «Jańa Jibek joly» jobasynyń negizgi oıynshysy dep aıta alamyz. Bul Qytaı basshylyǵynyń ustanymy. «Jańa Jibek joly» jobasy Qazaqstannyń Azııa men Eýropa arasyndaǵy kópirine aınalýynda orasan zor rólge ıe.
Qazaqstannyń «Jańa Jibek jolyndaǵy» basty róli – Qytaıdyń taýarlaryn Ortalyq Azııa arqyly Eýropanyń ortalyqtaryna tasymaldaý úshin jańa zamanaýı temir jol júıesin salýynda. Joba aıasynda Qazaqstan 2020 jylǵa deıin óziniń transporttyq salasyna 20 mıllıard dollardan astam ınvestısııa salýǵa nıetti.
«Jańa Jibek joly» óńirdi ekonomıkalyq ıntegrasııalaýda, óńirlik turaqtylyqty qamtamasyz etýde ózindik mańyzǵa ıe. Ol Eýropa men Shyǵys Azııa arasyndaǵy tranzıttik aımaq retinde qarastyrylady. Jobanyń tıimdi túrde júzege asýy úshin qatysýshy memleketter ózderiniń bar áleýetin jumyldyrady: energetıka, kólik, saýda, baılanys jáne ınfraqurylymdyq ınvestısııalardy paıdalaný kózdelýde.
Qazirgi tańda, Ońtústik jáne Ortalyq Azııa álemdegi ekonomıkalyq turǵydan eń az ıntegrasııalanǵan óńirlerdiń biri bolyp qala beredi. Tıisinshe, bul ınvestısııalardy tartý men adamı kapıtaldyń damýy úshin áli kóp múmkindikterge jol ashady.
Bıylǵy ASEM sammıti barysynda da Prezıdent N.Nazarbaev eýropalyq bıznes ókilderimen birqatar kezdesýler ótkizdi. Investorlarmen kezdesýdiń negizgi maqsaty – elimizde qolaıly ınvestısııalyq klımat ornaǵandyǵyn, ekijaqty áriptestik tıimdi sharttar negizinde júzege asyrýǵa bolatyndyǵyn joǵary dárejede taǵy bir naqtylaý bolatyn.
Investısııamen qatar saýda-sattyqty damytý – Shyǵys pen Batys arasyndaǵy taýarlardyń, qyzmetterdiń jáne halyqtyń aǵynyn jedeldetý arqyly ony jetildirýge de óz septigin tıgizbek. Bul másele ASEM sammıtinde memleketter basshylarynyń negizgi fokýsyna aınaldy.
Qorytyndylaı kele aıtarymyz, ASEM platformasynyń róli jyldan-jylǵa artyp, memleketter basshylarynyń arasyndaǵy konstrýktıvti dıalog ornatýda úlken alańǵa aınaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Isataı MINÝAROV,
Tuńǵysh Prezıdent qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy
