– Ǵalym Baınazaruly, teńgemizdiń «ómirge kelýine» ózindik qoltańba qaldyrǵan qarjygersiz. Osy jumystyń basy-qasynda júrip, teńgeni aınalysqa engizýge Ulttyq bank ujymy, ózińiz úlken eńbek sińirdińiz. Joqtan bar jasaý qashan da ońaı emes ekeni belgili, eldiń qarjy júıesiniń 25 jyl burynǵy jaǵdaıy men qazirgisiniń arasy jer men kókteı shyǵar...
– Iá, ol elimiz endi ǵana egemendigin alǵan kezeń bolatyn. Keńes Odaǵynan bólingen memleketter óz betinshe ómir súrýdi jańa bastap jatqan kez. Oǵan deıin bizdiń ekonomıkamyz, qarjy, bank júıesi bir ortalyqtan, Máskeýdegi odaqtyq mekemeler arqyly basqaryldy. Soǵan oraı, bizde derbes qarjy-kredıt saıasaty, bank júıesi, ulttyq valıýta bolǵan emes. Alys-jaqyn sheteldermen esep-qısap aıyrysatyn shottar, ishki jáne syrtqy esep-qısap ashatyn júıe, derbes tólem balansy, basqa da ınfraqurylymdyq júıeler joq bolatyn. Sol sebepti, keńestik birtutas ekonomıka ydyraǵannan keıin egemendik alǵan memleketter úlken qıyndyqqa ushyrady. 1991-1992 jyldary óziniń ulttyq valıýtasy joq, rýbl aımaǵyndaǵy elder amalsyzdan Reseıdiń ekonomıkasynda júrgizilip jatqan reformalarǵa, qarjy jáne nesıe saıasatyna táýeldi bolyp qala berdi. Al Reseıde E.Gaıdar bastaǵan «jas monetarıster» toby úkimet bıligine kelip, baǵany betimen jiberdi. Sonyń saldarynan aqsha qunsyzdandy, taýardyń tutyný baǵasynyń ósimi sharyqtap ketti, ınflıasııa myńdaǵan paıyzdan asyp jatty. Mysalǵa, sol 1991 jyly ınflıasııa deńgeıi bir jyldyń ishinde 147,1 paıyzǵa, 1992 jyly 2960,8 paıyzǵa jetip, al 1993 jyly 2165,0 paıyzdan asyp jyǵyldy. Sóıtip alǵashqy úsh jyldyń ishinde 5272,9 paıyzdan astam ınflıasııa týyndady. Al ol kezde Úkimettiń qolynda ınflıasııamen kúresetin arnaıy qarajattyq qor nemese ortalyq banktiń altyn-valıýta rezervi jáne basqalary bolǵan joq. Ol kezde altyn-valıýta rezervi áli qurylmaǵan-dy. Al bizdiń memlekettik bıýdjet úlken defısıtpen oryndalyp jatty.
Osyndaı qıyn jaǵdaıda bizdiń aldymyzda úsh negizgi másele turdy. Bul rette memleketimizdiń saıası egemendigin, onyń tireýshi, negizgi kúshi bolatyn derbes ekonomıkasyn qurý mindeti alǵa shyqty. Osyǵan oraı birinshi kezekte derbes aqsha-qarajat saıasatyn qalyptastyrý, táýelsiz bank júıesin qurý, sóıtip ekonomıkany óz betimizshe basqarýǵa múmkindik beretin jańa basqarý tetikterin jasap, iske qosý maqsattary turdy. Ekinshiden, osyǵan baılanysty ulttyq valıýtany jasaý kerek boldy. Úshinshiden, osy ulttyq valıýta qoldanysqa qosylǵan jaǵdaıda valıýtanyń derbes aınalymyn qamtamasyz etetin jańa qarajat keńistigi, osy keńistiktegi jumysty júrgizetin qabiletti, zamanaýı jeke qurylymdar, buryn-sońdy bolmaǵan jańa qarjylyq ınfraqurylym jasaý qajet edi, onsyz valıýta óz mindetin oryndaı almaıtyn. Infraqurylym ishinde bizge tez arada altyn-valıýta qory, elektrondy bankaralyq qarajat, valıýtalyq bırjalary, banknottyq fabrıka, moneta saraıy, valıýta jáne qundy metall, onymen qosa, baǵaly qazyna saqtaý qoımalary, derbes tólem jáne esep aıyrý júıeleri, shetel bankterimen korrespondenttik qatynastar qalyptastyrý, qarjylyq esebimizdi, býhgalterlik esep júıesin shetel standarttaryna kóshirýdiń alǵysharttaryn bastaý, bank salasynyń jańa baqylaý júıesin jasaý, onymen óz deńgeıinde jumys isteı alatyn mamandar daıyndaý, barlyq qurylymdardy ozyq zamanaýı kompıýterlik tehnologııamen, jańa kólik baılanysy jabdyqtarymen jasaqtaý jáne basqa jumystardy iske asyrý kerek boldy.
Men 1992 jyldyń basynda, naqtyraq aıtsam, qańtardyń 17-sinde Ulttyq bank tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldym. Joǵaryda atalǵan barlyq nysandardy, basqa da san qyrly sharýalardyń barlyǵyn biz qysqa ýaqyt, 1992-1993 jyldar aralyǵynda, birjarym jyldyq merzimde iske qosyp úlgerdik. Ásirese gıperınflıasııa kezinde baǵanyń sharyqtap yryqsyz ósýine tótep bere almaı, bankrottyq jaǵdaı bastaryna tikeleı tóngen, ekonomıkanyń qara shańyraǵyn quraıtyn tústi jáne qara metall, ýran, tıtan, munaı, gaz, kómir óndiristerin, temirjol, basqa salalardaǵy asa iri ǵylymı-óndiris oryndaryn, aýylsharýashylyq kompleksin saqtap qalý sharalarynda Úkimet, bolmasa basqa qarajat ınstıtýttarynyń bul máseleni sheshýge qajetti qarajattyq múmkinshilikteri bolmady. Osy maqsattaǵy sharalardy oryndaý jolynda Ulttyq bank jáne jańa qurylyp jatqan ekinshi deńgeıdegi bank júıesine el Prezıdenti jáne Joǵarǵy Keńes tarapynan jaýapty mindettemeler júkteldi, bul olar úshin úlken syn boldy. Barlyq qıyndyqtarǵa qaramastan Ulttyq bank jáne bank júıesi osy tarıhı mindetti oıdaǵydaı oryndap, osy jaǵdaıǵa tyǵyz baılanysty egemendik quqymyzǵa negizdelgen arnaýly derbes qarjy-kredıt saıasatyn iske asyryp, 1991-1993 jyldardaǵy gıperınflıasııanyń alpaýyt apatynan iri óndiris oshaqtaryn, ekonomıkany qurdymǵa ketirmeı, saqtap qaldy.
– Aıtqandaı, ulttyq valıýtamyz alǵash qoldanysqa engen tusta teńgeniń baǵamy 1 AQSh dollaryna shaqqanda 4,75 teńge bolǵan eken. Tipti 1 teńge 500 rýblge aıyrbastalǵan. Al qazirgi jaǵdaıdy ózińiz bilesiz, AQSh aqshasynyń quny aspandap tur. Teńge baǵamynyń bulaısha qubylýyna ne sebep?
– Árıne, valıýta – ekonomıkanyń basqarý quraldarynyń negizgileriniń biri. Biraq bul halyqaralyq daǵdarystardan, ekonomıka qurylymyndaǵy birjaqtylyqtan týyndaıtyn áserlerge tyıym bola almaıdy. Al ulttyq valıýtamyz teńge aınalymǵa engen 25 jyl ishinde el ekonomıkasynda oryn alǵan qıyn daǵdarystardyń zardaptarymen kúresýde tarıhı mıssııasyn tolyǵymen oryndady dep oılaımyn. Eger bizde óz valıýtamyz emes, basqa eldiń valıýtasy qoldanysta bolǵan bolsa, ekonomıkanyń basqarý saıasaty, ony jetildirý máseleleri qolymyzda bolmaǵan bolar edi. Basqa elge táýeldi bodandyq qalpymyzǵa qaıta oralar edik. Osy ýaqyt ishinde ekonomıkamyz úsh dúrkin úlken daǵdarysty bastan keshirdi. Ásirese keńes dáýirindegi josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý kezeńindegi (1992-1997 jj.) daǵdarys óte aýyr boldy. Osy jyldary (1995 j.) ónerkásip óndirisi 1990 jylmen salystyrǵanda 52 paıyzǵa, aýylsharýashylyǵy 48 paıyzǵa quldyrap, ekonomıkada qurylymdyq dısproporsııalyq daǵdarys paıda boldy, munaı men gaz óndiristerine birjaqty táýeldilik oryn aldy. Bul ýaqytta munaı baǵasy birese ósti, birese quldyrady. Al otandyq ekonomıkanyń 25-30 paıyzy, eksporttaǵy 60-65 paıyzy munaı men gazdyń baǵasyna tikeleı baılanysty. Sondyqtan bul kezde teńgeniń dollarǵa qatysty baǵamy da bir orynda bolǵan joq. Ásirese 1998 jyly Reseıdiń defolttyq daǵdarysy kezind álsirep, 1999 jyly teńge baǵamy qatty qulady. Odan keıin 2009 jyly Dúnıejúzilik qarjy daǵdarysy bastalǵan kezde ulttyq valıýtamyz taǵy da úlken soqqy aldy. Odan soń 2014-2015 jyldary taǵy qunsyzdandy. Tómendeý 30-40 paıyzǵa deıin jetti. Mine, osylardyń saldarynan qazirge deıin teńgemiz eńsesin tolyq tikteı alǵan joq. Áli kúnge baǵam birese asyp, birese túsip terbeliste tur.
Alǵash qoldanysqa engende 1 teńge 500 rýblge aıyrbastalǵany ras. Alaıda bizdiń esebimiz boıynsha, sol kezdegi qunsyzdanýdyń qarqynyn esepke ala otyryp, 1 teńgeni 1000 rýblge aıyrbastaý kerek edi. Biraq sol kezdegi Ulttyq komıssııa men Úkimet bul máseleniń ekonomıkalyq tıimdiliginen góri saıası jaqtaryna kóbirek mán berip, Ulttyq banktiń usynysyn qabyldamady. Sol qatelik te teńge baǵamyna osy ýaqytqa deıin keri áserin tıgizip otyr dep oılaımyn.
– Bıyl ulttyq valıýta baǵasyn qadaǵalaýdy qaıtadan Ulttyq bankke berý kerek degen usynystar da aıtylyp jatty. Siz buǵan ne deısiz?
– Iá, sońǵy eki jylda Ulttyq bank teńge baǵamyn ashyq keńistikke, naryqtyń retteýine qoıa berdi. Árıne, eger elde ınflıasııa deńgeıi 2-3 paıyzdan aspaı, ekonomıkasy turaqty bolsa, osylaı bolǵany óte durys. Biraq ekonomıkamyz syrtqy faktorlarǵa baǵynyshty, shıkizattyń álemdik naryqtaǵy baǵasyna táýeldi, ishki ekonomıkadaǵy munaı men gaz baǵyttarynan basqasynyń qýaty mardymsyz kezde, árıne, meniń oıymsha, teńgeniń baǵamyn áli de bolsa ortalyq bankten rettegen jón sııaqty. Bizdiń ekonomıkamyz Qashaǵan munaı óndiris orny iske qosylǵannan beri jáne munaı baǵasynyń joǵarǵy qarqynmen kóterilýine baılanysty biraz ósý jolyna túskendeı. 2017 jyly ekonomıkanyń ósý deńgeıi 4 paıyzdan sál asty. Al teńge baǵamy ekonomıkanyń ósimine, taýar baǵalaryna, ásirese halyqtyń kúnkórisine tikeleı áser etedi. Sondyqtan muny shama kelgenshe yryqtandyrǵan jón, teńgeni dollarǵa telý máselesinen shyǵatyn basqa balamaly joldardy zerttep, izdeý kerek.
– Áńgimeńizge rahmet. Kásibı merekeńiz qutty bolsyn.
Áńgimelesken Dınara BITIK,
«Egemen Qazaqstan»
