Shymkenttiń mártebesi naqtylanady
Otyrysty ashqan Májilis Tóraǵasy birinshi kezekte Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy týraly pikir bildirdi.
– Maqalada Elbasymyz tamyry tereń tarıhymyzǵa qazirgi ǵylymnyń asqar bıiginen qaraýdy usyndy. Keń-baıtaq qazaq jeri bir ǵana ulttyń emes, álemge taraǵan kóp halyqtyń, sonyń ishinde túbi bir túrki áleminiń altyn besigi ekenin aıtty, – dedi N.Nyǵmatýlın.
Sonymen qatar Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın Elbasynyń maqalasy Izmırde ótken túrkitildes memleketterdiń Parlamenttik Assambleıasynda halyqaralyq parlamentshiler arasynda úlken qyzyǵýshylyq týǵyzyp, erekshe talqylanǵanyn atap ótti.
– TúrkPA sharalaryna qatysqan baýyrlas elderdiń depýtattary, ǵalymdar, sarapshylar óz sózderinde eń aldymen, bizdiń Elbasymyzdyń maqalasyna nazar aýdardy. Onda aıtylǵan usynystar – babalarymyzdan kele jatqan ulttyq muralarymyzdy tereń tanýǵa jáne túrki birligin burynǵydan da kúsheıtýge jańa serpin, jańa jiger beretinin erekshe atap ótti. Sondyqtan «Uly dalanyń jeti qyry» tek Qazaqstanda ǵana emes, baýyrlas túrki elderinde urpaqtarǵa jalǵasatyn tarıhı qujat bolyp qalatyny sózsiz, – dedi palata Tóraǵasy.
Memleket basshysynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty jańa maqalasynyń sııasy keppeı, el ishinde ǵana emes, alys-jaqyn shet memleketterde de oń pikir týǵyzyp, qoldaýǵa ıe bolyp jatqan tusta Májilis depýtattary da sol eńbekte erekshe atalyp ótilgen Túrkistan qalasyna qatysty zań jobasyn qyzý talqylady.
Depýtattar aldynda baıandama jasaǵan Ulttyq ekonomıka mınıstriniń birinshi orynbasary Rýslan Dálenov zań jobasynyń maqsaty normatıvtik-quqyqtyq bazany Prezıdent Jarlyǵyna sáıkestendirý ekendigin atap ótti.
– Memleket basshysynyń Jarlyǵyna sáıkes, Shymkent qalasy respýblıkalyq mańyzy bar qala sanatyna jatqyzyldy. Ońtústik Qazaqstan oblysy ataýy Túrkistan oblysy dep ózgertildi jáne onyń ákimshilik ortalyǵy Shymkent qalasynan Túrkistan qalasyna kóshirildi. Konstıtýsııalyq zań jobasymen «Qazaqstan Respýblıkasynda saılaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» konstıtýsııalyq zańdarǵa ózgerister engizý kózdelgen, – dedi R.Dálenov.
Tolyqtyryp aıtar bolsaq, birqatar zańnamalyq aktilerde respýblıkalyq mańyzy bar qalalar týraly aıtylǵanda Elbasy Jarlyǵyna deıin elordadan basqa jalǵyz respýblıkalyq mańyzy bar qala dep Almaty qalasyna silteme jasalady, bul rette silteme jeke túrde kórsetilip kelgen. Sondaı-aq keıbir zańnamalyq aktilerde respýblıkalyq mańyzy bar qala men Astana deńgeıi Almaty jáne Astana qalalaryn tikeleı kórsetip, naqtylaǵan.
Osylaısha respýblıkalyq mańyzy bar qala retindegi jańa mártebesinde Shymkent qalasy respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń jáne astananyń deńgeıi naqtylanǵan jekelegen zańnamalyq aktilerdiń qoldanysyna kirmeı qalǵan. Endi osy olqylyqtar joıylýy úshin Ulttyq ekonomıka birinshi vıse-mınıstri atap ótken konstıtýsııalyq zańdarǵa ózgeris engizilmekshi.
Túrki áleminiń besigine erekshe kózqaras kerek
«Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda Elbasy «Jańa oblys ortalyǵy retinde Túrkistandy damytý barysynda onyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin júıeli túrde arttyrý qajet. Qazaqstannyń ejelgi astanasy halqymyzdyń rýhanı ortalyǵy ǵana emes, sondaı-aq búkil túrki álemi úshin kıeli oryn bolyp sanalady», degen bolatyn.
Endi osy atqa sáıkes bolýy úshin qulashyn keńge jaıǵan shaharda ákimshilik qurylymdar túzilip, áleýmettik-ekonomıkalyq jospar qurylyp, qalanyń bas jospary bekitilip, basqarý tetikteri baıandy bolýy tıis. Osyǵan oraı depýtattardyń saýaldaryna jaýap bergen R.Dálenov Úkimet tarapynan atqarylyp jatqan jáne atqarylatyn is-sharalar jospary týraly aıtyp berdi.
Máselen, Túrkistan qalasyn órkendetý úshin shahardy damytý boıynsha bas jospardyń tujyrymdamasy qabyldanyp, bas jospardy ázirleý bastalyp ketken. Osyǵan baılanysty tıisti konkýrs ta ótken.
– Josparda qalany damytýdyń baǵyttary aıqyndalatyn bolady. Onyń ishinde kólik, ınfraqurylym, qurylys, tarıhı nysandardy qorǵaý, sondaı-aq basqa da baǵyttar qamtylǵan. Budan basqa, 2024 jylǵa deıin Túrkistan oblysyn damytý boıynsha arnaıy keshendi jospar ázirlenip jatyr. Jospar óte úlken ári aýqymdy, onda 115 is-shara qamtylǵan. Onyń ishinde kásipkerlikti, aýylsharýashylyǵyn, qurylys, týrızmdi, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn damytý baǵyttary qarastyrylǵan. Oǵan jumsalatyn jalpy qarajat 870 mlrd teńgeni quraıdy, onyń 400 mlrd teńgesi – respýblıkalyq bıýdjetten, 29 mlrd teńge jergilikti bıýdjetten, al qalǵany jeke ınvestısııalar esebinen bolady. Osy keshendi jospar jyldyń sońyna deıin qabyldanbaq, – dedi Ulttyq ekonomıka mınıstriniń birinshi orynbasary.
Depýtattardyń saýaldaryna oraı sóz berilgen Joǵarǵy sot janyndaǵy sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamenti basshysynyń orynbasary Aslan Túkıevtiń málimdeýinshe, atalǵan óńirde sot tóreligin júzege asyrý maqsatynda ilkimdi sharalar qolǵa alynǵan. Atap aıtqanda, Joǵarǵy sot pen Úkimet azamattarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýdyń keshendi jumystaryn birlese atqarýda. Tıisinshe, óńirge sýdıalyq laýazymǵa qosymsha 20 birlik jáne ákimshilik qyzmetkerleri úshin 40 birlik bólingen. Sonymen qatar sot oryndaryna jalpy aýmaǵy 5600 sharshy metr bolatyn 5 ǵımarat berilgen. Qyzmetkerlerge baspana men avtokólikter de qarastyrylǵan.
– Qazirgi ýaqytta sot júıesi men sýdıalardyń júktemeleri óte aýyr. Atalǵan ákimshilik-aýmaqtyq birlikte, atap aıtqanda Shymkenttegi sýdıalardyń júktemesi 160 is pen materıaldarǵa, al Túrkistanda 200-den asa iske artyq. Bul respýblıkalyq ortasha kórsetkishten joǵary, – dedi A.Túkıev.
Al bul másele boıynsha R.Dálenov Túrkistan qalasynda oblystyq sotqa 2,7 mlrd teńgege baǵalanǵan jańa ǵımarat salynatyndyǵyn atap ótti. Qarajat respýblıkalyq bıýdjetten bólinbek. Al Shymkentte jańadan qurylǵan qalalyq sot pen tórt aýdandyq sottyń jumysyn júıelendirý úshin qosymsha 4,2 mlrd teńge qarastyrylǵan.
Sonymen qatar atalǵan qalalardyń shekaralyq bólinisteri ózgerip, Túrkistan qalasynyń 12 aýyldyq okrýgi Kentaý qalasyna berilgen.
Ulttyq ekonomıka mınıstriniń birinshi orynbasary depýtattardyń saýalyna jáne Palata Tóraǵasynyń naqtylaýyna baılanysty 2025 jyldan bastap Shymkent qalasy dotasııalyq qaladan donor qalaǵa aınalýy tıis degen boljamyn aıtty.
Jalpy otyrysta depýtattar óńirdiń ekologııalyq, ákimshilik ahýalyna baılanysty da pikirlerin bildirdi.
Jıynda osy qujatpen qatar, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy da birinshi oqylymda maquldandy.
Jobalar maquldanyp, saýaldar joldandy
Jalpy otyrysta buǵan qosa, esirtki, psıhotroptyq zattar, sol tektester men prekýrsorlar aınalymyn baqylaý máseleleri boıynsha zań jobasyna túzetýler ekinshi oqylymda depýtattar tarapynan qoldaý tapty.
Sonymen qatar birqatar ratıfıkasııalyq zań jobalary maquldandy. Olar – Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy Kaspıı teńizi soltústik bóliginiń túbin mejeleý týraly kelisim men EAEO-ǵa múshe memleketter ózara saýdany júzege asyrý kezinde ozondy buzatyn zattar týraly kelisimdi jáne EAEO-ǵa múshe memleketter ózara saýdany júzege asyrý týraly kelisimge Qyrǵyz Respýblıkasynyń qosylýy týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly zań jobalary.
Sondaı-aq Palatanyń beıindi komıtetterine qorytyndy ázirleý merzimderin belgileý boıynsha zań jobalary usynyldy. Olardyń qatarynda EAEO men oǵan múshe memleketter jáne Iran Islam Respýblıkasy arasyndaǵy erkin saýda aımaǵyn qurýǵa alyp keletin ýaqytsha kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly, sondaı-aq EAEO men oǵan múshe memleketter jáne ekinshi taraptan Qytaı arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zań jobalary boldy. Sonymen birge Qazaqstan men Brazılııa arasyndaǵy adamdardy ustap berý týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy bar.
Jalpy, otyrys sońynda halyq qalaýlylary ortalyq memlekettik atqarýshy organdardyń basshylaryna birneshe depýtattyq saýal joldady.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
