Birlik ıdeıasyna úles
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev túrki áleminiń lıderi. Ol – dana kóshbasshy ǵana emes, halyqaralyq arenadaǵy syıly saıasatker. Jahandyq máselelerdi sheshýge aralasyp, búgingi tarıhtyń tolqynynda óz izin qalyptastyrǵan bitimger. Maqalasyndaǵy túrki áleminiń keleshegine baılanysty jospary 300 mıllıon ókili bar túrki halqynyń «Tilde, pikirde, iste – birlik» ıdeıasyna eleýli úles qospaq. Qazaqstan Prezıdentin túrki halqynyń jáne musylman qaýymynyń ókili retinde qurmetteımin.
Nursultan Nazarbaev maqalasynda Vıkıpedııanyń úlgisinde Túrki halyqtaryna ortaq týyndylardyń biryńǵaı onlaın kitaphanasyn ashýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Bul jobaǵa Qazaqstan jetekshilik ete alatynyn da sóz etti. Sonymen qatar Túrkistandy oblys ortalyǵy etip, aımaqty damytý arqyly onyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyratynyn aıtyp ótken Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń ejelgi astanasy tek qazaqtardyń rýhanı ortalyǵy ǵana emes, sondaı-aq búkil túrki álemi úshin kıeli oryn sanalatynyn eske saldy. Nazarbaev myrza Qazaqstannyń kúlli túrki halyqtarynyń talbesigi ekenin, olardyń Jer sharynyń ár túkpirine dál osy topyraqtan taraǵanyn aıtty.
N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda usynylǵan «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin» atty joba aıasynda 2019 jyly Astanada Túrkologtardyń dúnıejúzilik kongresi jáne álem mýzeılerine ejelgi túrki jádigerleri qoıylatyn Túrki halyqtarynyń mádenı kúnderi ótedi. Bular túrki áleminiń birligi men beıbitshiligin odan ári damyta túsetin bastamalar ekeni sózsiz.
Iаlchyn TOPChÝ,
Túrkııa Prezıdentiniń Bas keńesshisi
Túgel túrkiniń múddesin kózdegen maqala
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyn oqyp shyǵyp, shynymdy aıtar bolsam avtoryna rızashylyǵymdy bildirgenshe taǵat tappadym.
Aldymen 2011 jyly N.Nazarbaevtan suhbat alǵandaǵy bizdiń halyqtarymyz arasyndaǵy baýyrlastyq qarym-qatynastar týraly qyzyqty áńgimesi oıyma oraldy. Sondyqtan da basy ashyp kórsetilgen tarıhı dáıekter tek qazaq halqy úshin ǵana emes, oǵan qosa túrik órkenıetine qatystylyǵy dáleldeýdi qajet etpeıtin ázerbaıjan halqy úshin de zor maqtanysh bolyp otyr. О́ıtkeni túrki áleminiń besigi bolǵan Altaı taýlarynyń tek qazaqtardyń ǵana emes, kúlli Eýrazııa halyqtarynyń tarıhy úshin mańyzy zor. Dál osy jerde, bizdiń dáýirimizdiń I myńjyldyǵynda bizdiń túrik álemi paıda boldy. Qazirgi ýaqytta sol kóshpeli halyqtar zamanaýı Eýropanyń aýmaǵyndaǵy kóptegen memleketterdiń bastaýynda turǵany belgili. Demek, osy turǵyda túrik-qazaq halyqtarynyń búkilálemdik damý men órkenıetke qosqan úlesi ólsheýsiz deýge bolady.
Nursultan Ábishuly óziniń maqalasynda «Orasan zor keńistikti ıgere bilgen túrkiler ulanǵaıyr dalada kóshpeli jáne otyryqshy órkenıettiń ózindik órnegin qalyptastyryp, óner men ǵylymnyń jáne álemdik saýdanyń ortalyǵyna aınalǵan ortaǵasyrlyq qalalardyń gúldenýine jol ashty», dep atap ótti.
Búginde Eýrazııanyń ulan-ǵaıyr dalasynda túrki álemi bar ekendigi belgili. Túrkiishilik ekonomıkalyq jáne mádenı baılanystar bizdiń álemdi árdaıym nyǵaıtyp jáne biriktirip keledi. Sońǵy 20 jylda Túrkııada, Qazaqstanda, О́zbekstanda, Qyrǵyz elinde, Ázerbaıjanda túrki memleketteri men halyqtarynyń dostyǵy men yntymaǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan sezder ótti.
Al 1991 jyldan bastap qoǵamdyq negizde túrki halyqtarynyń Dúnıejúzilik Assambleıasy jumys isteı bastady.
Sondaı-aq 1992 jyldan beri túrki tildes memleketter basshylarynyń sammıti turaqty túrde ótkizilip keledi.
Túrki halyqtarynyń mádenı baılanystary salasynda memleketaralyq TÚRKSOI uıymy jumys isteıdi. Oǵan qosa, túrki memleketteriniń Parlamentaralyq Assambleıasynyń sessııasy toqtaýsyz shaqyrylyp keledi. Tipti, bul uıymnyń resmı baıraǵy de bekitilgen.
2010 jyly Astanada túrki álemin ǵylymı negizde zertteýmen aınalysatyn Halyqaralyq Túrki akademııasy ashyldy. Túrki áleminde kópten beri Eýropadaǵy «Eýrovıdenıe» baıqaýynyń balamasy ispetti «Turkvizyon» estradalyq ánder baıqaýy ótkizilip keledi.
2014 jyldyń qyrkúıek aıynda Qazan qalasynda túrki jastarynyń festıvali ótti.
Mine, osyndaı mádenı baılanystar men úderisterdiń áserinen birte-birte atalǵan birliktiń ıdeologııasy anyqtalyp, qalyptasýy múmkin.
Men osy oraıda, túrki áleminiń ózinde «Túrki dúnıetanymy» ataýymen tereń ári keń aýqymdy ıdeologııalyq negizdeme, kózqarastar júıesi bolýy qajet dep oılaımyn. Onyń barlyq qyry Nursultan Ábishulynyń maqalasynda anyq kórinis tapty.
Túrki halyqtaryn biriktiretin jalpytúrkilik dúnıetanym dinı, tipti bir din qundylyqtarynyń negizinde qalyptaspaýy kerek, óıtkeni túrki áleminde birneshe konfessııa shoǵyrlanǵan – ıslam, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm, sondaı-aq táńirshildik te bar. Onyń ústine halyqtyń kóbi zaıyrly ómir saltyn ustanatyny da belgili.
Men Qazaqstan Prezıdentiniń maqalasyn óte mazmundy jáne paıdaly eńbek dep esepteımin. О́tkenniń baı murasy, ýaqyt pen urpaq arasyndaǵy tarıhı jarastyqtar kez kelgen zamanaýı qoǵam damýynyń rýhanı irgetasy bolyp sanalady.
Osynaý jahandaný dáýirinde, onyń ústine memleketterdi bólshekteı bastaǵan halyqaralyq kıkiljińder kúsheıip turǵan ýaqytta ulttyq negizińdi saqtap qalý tek Qazaqstannyń tirshiligi úshin ǵana emes, barsha túrki álemi úshin de mańyzdy bolyp otyr. Sondyqtan da búgingi álemde tek qoǵamdyq sanany ǵana emes, tarıhı sanany jańǵyrtpaı turyp, tıimdi yntymaqtastyqty órkendetý jolyndaǵy kedergilerdi joıý múmkin emes.
Al áleýmettik turǵyda Prezıdenttiń maqalasy jańa ıdeologııaǵa tarıhı negiz bolýy da múmkin. Búgingi zamanaýı ǵylymı kózqaraspen qarasaq, «biz kimbiz?» degen máńgilik saýalǵa ornyqty dáıekter arqyly esh qınalyssyz jaýap tabýǵa bolady. Maqaladaǵy jaýap – ornyqty. О́ıtkeni ótkenimizdi eske almasaq, bolashaǵymyz – bulyńǵyr! Maqala avtory – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine úlken rahmet!
Faık GÝSIEV,
«Ázerbaıjan televızııa jáne radıo habarlaryn taratý» JAQ aqparattyq baǵdarlamalar stýdııasynyń bas dırektory
