Qant dıabeti búkil dúnıe júzin qýsyryp barady

Ulttyq qant dıabeti re­gıstri­niń málimetinshe, jyl basynda elimiz boıynsha qant dıabeti dıag­nozymen esepte turǵandar sany 309 myńǵa jetken. Olardyń 18 myńy birinshi tıptegi dıabetpen, 291 myńy ekinshi tıppen aýyra­­dy. Ekinshi tıptegi dıabetke shaldyqqandardyń 65 paıyzy – áıelder. Sý­sa­myr­ǵa shaldyqqan otan­das­tary­myz­dyń 6 myńǵa jýyǵy kataraktadan zardap shekse, 3 myńy ınfarkt alǵan. Bir myń adamnyń aıaǵy nemese qoly kesilgen.

Elimizde qant dıabe­ti tegin emdeledi. Kepilden­di­rilgen te­gin medısınalyq kó­mek paketi sheń­berinde dıa­betke shaldyqqan pa­sıent­terge 48 túrli dári men me­dısına buıymdary beriledi. Onyń ishinde shprıs, test-jo­­laqsha, glıýkometr, ınsýlın pompalary men 22 túrli ınsýlın de bar. 

«Ár elordalyq emha­nada ın­­­feksııalyq emes so­zyl­maly aýrý­larmen aýyratyn naýqastar úshin den­saý­lyq mektepteri ju­­­mys isteıdi, onyń ishinde «Dıabet mektebi» de bar», deıdi «Áleý­mettik medısınalalyq saqtandyrý qory» KEAQ As­tana qalasy boıynsha fı­lıa­ly­nyń dırektory Nur­lybek Qabdyqaparov.

Dıabet – zat almasý pro­sesiniń buzylýynan bolatyn endokrındi aýrýlar tobyna jatady. Al ınsýlın – kómirsý al­masý prosesine tikeleı ja­ýap beretin gormon. Onsyz qant aǵzadaǵy jasýshalarǵa sińbeı, qan quramynda qalyp qoıady. Saldarynan júıke tin­deri men organ­dar jumysy buzylady. Jal­py, ınsýlın – ábden zerttelgen gormon. Soǵan qaramastan dıabettiń paıda bolý sebebi áli belgisiz kúıinde qalyp otyr. Ádette dárigerler muny tuqym qýa­laý­shylyqpen baılanys­ty­rady. Sondaı-aq dıabet uı­qy bezi aýrýlary, gepa­tıt neme­se ózge de aýtoım­mýn­dyq syr­­­qat­­tar, durys tamaqtanbaý men zııandy ádet saldarynan paı­da bolýy da múmkin. Bul dert­ke shaldyqqan adamdardyń aǵ­za­synda glıýkozanyń sińý prosesi ózgeredi.

Dıa­­bet­­­tiń neg­iz­gi sım­ptom­­dary­­nyń bi­ri – gı­per­glıkemııa neme­se qan­daǵy qant deńgeıiniń kóterilýi. Oǵan shaldyqqan adam úne­mi shóldep júredi, kishi dá­ret­ke shekten tys kóp barady, sharshaǵysh keledi, sebep­sizden sebepsiz aryqtaı bastaıdy. Aıaq-qoldyń jan­syzdanýy men aýyrýy da – sýsamyr belgileriniń bi­ri. Qan quramynda qant kóbeıip ketkennen keıin júı­ke júıesi zaqymdanyp, dıa­bettik neıropatııaǵa ula­sady. Der kezinde durys dıag­noz qoıylsa, muny toq­ta­týǵa, tipti emdep jazýǵa da bolady. Ýaqtyly emdelmese, aıaq-qoldyń aýyrǵany kúsheıip, jazylyp bitpeıtin jaralar paıda bolady. Ekin­shi tıp­te­gi dıabet bastal­ǵanda naýqastyń kórý qa­bile­ti nasharlap, kóz aldy tu­man­danady. Tıisinshe emdelmese, pasıent kóz janarynan múldem aıyrylyp qalýy múmkin.

Álemniń keı elderinde dıa­­­bet­tiń aldyn alý maq­sa­tyn­da birqatar ta­ǵam túrin satýǵa tyıym­ salynǵan nemese zııan­dy­ taǵamdarǵa kóp salyq sa­­ly­nady. Má­se­len, Ven­grııa bıligi qura­mynda baıy­tylmaǵan maılar, transmaılar, qant pen tuzy kóp taǵamdarǵa salynatyn sa­lyq­ty kóterdi. Azyq-túlikke salyq engizilgen tórt jylda qazynaǵa 200 mıllıon eýro túsken. Onyń 95 myńy dárigerler jalaqysyna 25 paıyz ústeme retinde qo­syldy. Turǵyndardyń basym bóligi salyq salynatyn ónim­derdi azaıtyp, paıdaly tamaqqa bet burǵan.

Al Fransııa, Portýgalııa, Meksıka, Chılı, Vetnam syndy birqatar elde qant salyǵy qoldanylady. Shrı-Lan­kada «Sen oılaǵandaı tátti emes» degen uranmen ál­­eý­­­­met­tik jarnama jasal­ǵan. Avtor­lar aıaǵy ke­sil­gen prándik-adam, kóziniń qara­shyǵy joq fıgýralar ar­qyly dıabettiń ampý­tasııa, ınsýlt, soqyrlyq syndy saldary jaıly baıan­daýǵa tyrysqan. Bıyl sáýir aıynda Brıtanııa bı­ligi de qant salyǵyn saldy. Sa­lyq salynatyn taǵamdar tizi­min­de alkogolsiz sýsyndar, atap aıtqanda quramyndaǵy qant mólsheri 100 mıllılıtr­­­­ge 5 gramnan týra keletin sý­syn­dar bar. Kóp uzamaı Fanta sý­syndaryndaǵy qant mól­sherin 6,9 gramnan 4,6 gramǵa deıin tómendetti. О́ki­nishke qaraı zań­dy aınalyp ótetin, qant ornyna qant almas­tyrǵysh paıdalanatyn kompanııalar da jetip­- artylady. 

Bıyldan bastap qazaq­s­ta­n­­dyq mektepterde gazdalǵan tátti sýsyndar men shokolad­ satýǵa ty­ıym salyndy. Den­saýlyq saqtaý mınıstri El­jan Birtanovtyń aıtý­yn­sha, engizilgen jańa standart­tar balalardyń zııandy­ taǵam­dardy paıdalanýyn shektemek. Dıabetti dıetanyń, jat­tyǵýlar men dári-dármektiń kómegimen emdeýge, sol ar­­qy­ly onyń asqynýyna jol bermeýge bolady. Eń al­dymen ár pa­sıent óz den­saýlyǵyna ózi jaýapty. Ol ar­naıy kún­delik ashyp, kún saıyn qan men neseptegi qant deń­geıin, neseptegi aseton mólsherin, salmaǵy men qan qy­­­symyn jazyp júrýi tıis. Bul naý­qastyń ahýalyn anyqtap, emdeý shemasyn aýystyrýǵa, emdeý terapııasyn, dıeta men fızıkalyq jattyǵýlar baǵytyn rettep otyrýǵa kómektesedi. 

Dıabet belgilerin baı­qa­ǵan jaǵdaıda endo­krı­nolog-dá­­rigerge qaralý qa­jet. Dıa­g­noz rastalsa, pasıentti eń al­­dymen «Dıabet mek­te­­­bine» ji­­­beredi. Árbir em­ha­na janynda jumys is­teıtin bul kabınetter glıý­­ko­metrdiń kómegimen qan­daǵy qant deńgeıin ólsheý, durys tamaqtaný men ınsýlın ekpesin salý joldaryn úıretedi. Bul ekpeler qarynǵa nemese sanǵa salynady. 

Dıabetpen ómir súrýge bolady. Degenmen ol tártip pen ózin-ózi baqylaýdy ta­lap­ etedi. Tehnologııa kún saıyn jańa­ryp jatqan bú­gin­gi zaman­da dıa­betke shal­dyqqandarǵa barynsha qo­laıly jaǵdaı jasalýda. Má­se­len, qandaǵy qant deń­geıi joǵarylaı bastaǵanda smart­­­fonǵa habarlama ji­be­r­e­­­tin monıtorıng quraldary bar. Shprısti az paıdalanýǵa múmkindik beretin ıneksııa­lyq porttar jas­ap shyǵa­ryl­dy (iPort Advance tútik­shesin úsh kúnge teriniń astyna qoıady, ol qanǵa ınsýlın ji­berip turady). Medısına ǵy­lymyndaǵy jetis­tik­­ter­diń biri – glıýkozaǵa se­zim­tal keletin «aqyldy gel». Japondyq ǵalymdar ázir­legen polı­merli gel teri­niń astyna egiledi. Qant deń­geıi kóterile bastaǵanda ol ınsýlınniń qa­jetti mólshe­rin qanǵa jiberip otyrady. 

Ǵalymdar zertteýi óz al­dy­na, memleket árıne syr­qat­­qa shaldyqqan jandardy qa­raýsyz qaldyrmaıdy. Desek te densaýlyq qorǵany – ózimiz. Dıa­bettiń aldyn­ alý úshin: sala­matty ómir sal­­tyn ustaný, durys tamaq­taný, shekten tys tátti nemese maıly tamaqtardan bas tartý, sportpen aınalysý, temekiden bas tartý, dári­gerge ýaqtyly qa­ralyp, qandaǵy qant mólsherin anyqtap otyrý qajet.

Janargúl ÚMBETOVA,

ÁMSQ Astana fılıalynyń turǵyndardy aqparattandyrý jáne ótinishterdi qarastyrý bóliminiń bas sarapshysy