Buǵan qalamgerlerdiń birin-biri múlde oqymaıtyny da sebep. Nege oqymaıdy? Oqıyn dese, oı-pikir aıtatyn, jazaıyn dese eńbegi esh, eshteńege tatymaıtyn bolǵasyn shyǵar? (Áıtpese, bir jas ánshi bir toıda birer án aıtqany úshin pálenbaı myń dollar alyp jatsa, al romany úshin aıtýǵa aýyz barmaıtyn birdeme alatyny esine tússe, ádebıetti oqýǵa yqylasy qaıdan oıana qoısyn...). Áıtse de, óz kúnin ózi kórip júrgen qalamgerlerdiń kitaptarynyń jaryq kórip jatqanyna shúkirshilik.
* * *
Keıde saýal qoıyldy: «Qazaq ádebıetinde qubylys bolǵan kórkem týyndyny ataı alasyz ba?» deıdi. Qubylys? Bul tym úlken uǵym ǵoı. Ádebıettegi qubylys jylda bola beretin kezektegi jaı emes, kezeńinde bir, dáýirinde bir boı kórsetetin sırek oqıǵa. Árıne, bylaıǵy ýaqytta ádebı ómirge jyldyń tabysy deıtin uǵym jetip jatady. Bul turǵydan alǵanda, qazaq ádebıetiniń ózine laıyq qarym-qarqynyn baıqaýǵa bolady. Onyń bir kórinisi – jylda ótetin ádebı jyl qorytyndysy. Baıandamashylar jyldyń tabysy bolar shyǵarmalardy atap jatady. Biraq ol odan ármen nasıhattalmaıdy da, tez umytylady. Oqyrman men synshylar nazarynan da tys qalady. Jaqsynyń da jelkenin kóteretin demeý sóz ekenin umytpaıyq.
* * *
Ne jazyldy, qalaı jazyldy, neni jazýymyz kerek sekildi shyǵarmashylyq saýaldar tik kóterilip ortaǵa salynsa, qazaq ádebıetiniń abyroıyn asyratyn baǵyttardyń aıdyny kórsetilse, qaıda bara jatkanymyz ben qalaı bara jatqanymyz jaıly ashyǵyn aıta alsaq – qup, óıtkeni qalamgerdi qazaq halqynyń basqa jurtpen qatar órkenıetke enýi, tolǵandyrýy tıis dep oılaımyn. Buǵan qalamgerlerimiz birinshi lekte jaýapty der edim. Osy oraıda Mirjaqyp Dýlatovtyń osydan júz jyl buryn aıtqan myna bir sózi jańǵyraq salady: «...ádebıeti joq halyqtyń dúnıede ómir súrýi, ulttyǵyn saqtap ilgeri basýy qıyn. Ádebıeti, tarıhy joq halyqtar basqalarǵa sińisip, jutylyp joq bolady. Qaı jurttyń bolsa da jany – ádebıet, jansyz tán jasamaq emes». Bir sát osyndaı ulylarymyzdyń ulaǵatyna da qulaq túrip kókiregimizge qońyraý shaldyryp qoıǵanymyz artyq bolmas-aý osy deımin.
* * *
Kórkem ádebıetke kim de bolsa keıipker bola alady. Al ol tulǵa bola ala ma, joq basqa bola ma, ol – basty másele emes. Másele, qalamgerdiń keıipkerin qalaı somdaýynda. Qandaı turǵyda, qandaı formada, qandaı kórkemdik deńgeıde keıipteýinde. Sátti shyqqan kez kelgen keıipker shyǵarmaǵa tulǵa bola alady. Kórkem ádebıetke tulǵa bolarlyq bizdiń zamannyń keıipkeriniń belgili adresi, mamandyǵy joq. Onyń tulǵasyn jasaıtyn, tulǵany tiriltetin – qalamgerdiń qalamy, daryny. Ony tanyp-bilip, baǵalaý oqyrmannyń qalaýynda.
* * *
Qaı kezde de qazaq ádebıetiniń bedeli onyń qalamgerleriniń bedelimen ólshengen. Alyptarymyz bar kezde qandaı edi, oǵan ilese dúrkireı shyqqan daryndarymyz qandaı edi. Olardyń ónegesi, isi men sózi qandaı edi? Olar birlikke syzat túsirmegen. Bizge de keregi sol. Abyroıy men bedeli bárimizge ortaq.
* * *
Kitap ótpeıdi, kitap jetpeıdi deýshi edik, qazir kitap oqylmaıdy dep kesip aıtatyn boldyq. Oǵan bári (Avtor, baspager, dúkenshi, oqyrman) kýá. Avtor alaqanyn jaıyp otyr, baspager sharasyz, dúkenshi alýshyǵa zar, oqyrman ınternetke ketken. Sirá, endi qaıyrylmaıdy.
Kitap. Qasıetti edi, qadirli edi. Qoldan túspeıtin, kóńilden ketpeıtin. Syrlasýǵa bolatyn, syıǵa tartylatyn. Munyń bári burynǵy kúnniń shyndyǵy. Qazirgi kúnniń shyndyǵy kitabyń kereksiz, baǵasy joq, basy artyq dúnıege aınalǵan.
Buryn kitap kóp shyǵatyn. Jyldan-jylǵa taralymy da ósińki edi. Rasyna kelsek ol kezde de kitaptardyń oqylatyny bolatyn, oqylmaıtyny da jeterlik boldy. El esinde qalǵan tamasha týyndylar, etjaqynymyzdaı bolyp ketken aqyn jazýshylyrymyzdyń esimderi jadymyzda jańǵyryǵady. Ár úıden mindetti túrde tabylatyn aıtýly, áıgili kitaptardy aıtam. Umytyla bastaǵandary qanshama. Kitaphana qorynda bolǵanymen urpaqtyń oıynda joq.
Kinálini izdemeı-aq qoıaıyq, báribir izdep tappaısyń. О́tkenniń alǵaýy ańsaýmen aıaqtalady.
Jaqaý Dáýrenbekov,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
