Ulttyq sanany jańǵyrtýdaǵy arhıvterdiń róli

Elbasynyń bastamasymen júzege asyrylǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasynda shetel arhıvterinen, ǵylymı meke­me­leri men kitaphanalarynan Qazaq­stannyń tarıhy men máde­nıetine qatysty qundy qujat­tar izdestirilip, onyń kóshirme­l­eri alyndy. Alaıda el tarıhyna qatysty mundaı mańyzdy jádigerlerdi tolyǵymen túgendep aldyq dep aıtýǵa áli erte, ári sol kezderde elge ákelingen qujat­tardyń kóbi áli kúnge ǵylymı aınalymǵa engizilmeı otyr. Osy oraıda Prezıdent óz maqalasynda ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn bar­lyq otandyq jáne sheteldik arhıvterde irgeli zertteýler júr­gizý maqsatynda «Arhıv − 2025» baǵdarlamasyn júzege asyrýdy tapsyrdy.

Bul baǵdarlama arqyly Mem­leket basshysy arhıv isiniń negizgi baǵyttarynyń biri bolyp tabylatyn ǵylymı jáne ádistemelik jumys túrlerine erekshe nazar aýdaryp otyr. Baǵdarlama otandyq arhıv mekemeleri men sheteldik arhıvterdiń arheografııalyq ju­mys baǵytyn ózara tyǵyz baı­lanysta qujattarǵa tarıhı-de­rek­tanýlyq saraptama jasaıtyn mekeme – ǵylymı-ádistemelik ortalyqtar retinde aıqyndaı­dy. Qazirgi kúnde memlekettik arhıvterde saqtaýdaǵy qujattar memlekettiń zańnamalyq jáne normatıvtik-quqyqtyq salasynda qalyptasatyn jáne qyzmet etetin qujattar kesheniniń az ǵana bóligin quraıdy. Arhıvshiler­diń qalyptasqan tájirıbesi­ne súıensek, bul qoǵamda paı­da bolatyn jalpy qujattardyń 3-4 paıyzynan aspaıdy. Osy tur­ǵyda bizdiń tarıhymyzǵa qa­tys­ty qujattardy aıqyndaý boıyn­sha ǵylymı-zertteý ju­mys­ta­ryn júrgizý, ótkenniń qujat­tyq aı­ǵaqt­aryn ǵylymı aına­lymǵa eng­izý jáne osy arqyly qazaq­stan­dyq­­­tar­dyń tarıhı sana­synyń qa­lyp­­tasýyna yqpal etýdiń mańyzy zor.

Elbasy óz maqalasynda bul jumystardy júzege asyrý úshin tarıhshylardan, derektanýshylar men mádenıettanýshylardan quralǵan arnaıy toptardyń otandyq jáne sheteldik iri arhıvtermen ózara júıeli ári uzaq­merzimdi yqpaldastyqta bolyp, izdeý-zertteý jumystaryn júr­gizý mindetin qoıyp otyr. Bul toptardyń izdestirý jumys­tary­nyń tıimdiligi arhıv­shilerdiń anyqtalǵan arhıv qujattary­na qajetti ǵylymı-ádistemelik jáne anyqtamalyq quraldardy daıyndaýy jáne ol qujattar­ǵa kópshiliktiń qoljetimdiligin qamtamasyz etýine tikeleı baı­lanysty bolmaq. Al bul óz kezegin­de, qazaqstandyq arhıvshiler tarapynan sıfrlyq tehnologııalardy qoldaný arqyly, qujattyq muranyń uzaqmerzimdi saqtalý mindetimen qatar, qujattarǵa jappaı qoljetimdilikti qamtamasyz etý boıynsha máseleni sheshedi. Prezıdent arhıvi sońǵy bes jyl kóleminde qujattardy jappaı sıfrlandyrý jumysyn júzege asyryp keledi. Qazirgi kúnde arhıv qo­ryn­da saqtaýdaǵy sıfrly qu­jat­tar kesheni Internet tehnologııalary arqyly jurtshylyqqa qoljetimdi.

«Arhıv − 2025» baǵdarlamasyn júzege asyrýdaǵy taǵy bir mańyz­dy másele – atalǵan aýqymdy jobany laıyqty deńgeıde júzege asyratyn mamandar. Qazirgi kúnde Qazaqstanda tek qana memlekettik mekemelerdiń qujattarynyń 75 paıyzǵa jýyǵy elektrondy qujat aınalymynyń ártúrli aq­pa­rattyq júıelerinde túzi­ledi. Orta eseppen alǵanda jyly­­na eldegi memlekettik arhıv­ter­ge 1 mln-nan asa qujat ótki­zile­di. Mekemelerde sıfrly qu­jat­­tar­dyń qalyptasýy qujat­ta­malyq qamtamasyz etý jáne arhıvtik saqtaý qyzmeti mamandarynyń biliktiligine degen erekshe talaptardy qajet etedi. Respýblıka boıynsha arhıv isi jáne qujat­taný salasynyń mamandaryna degen qajettilik jyl saıyn 3 myńǵa jýyq adamdy qurap otyr. Al Qazaqstanda osy sala boıynsha mamandardy daıyndaıtyn jalǵyz joǵary oqý orny – ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıteti jylyna 35-40 adamdy daıyndaıdy. Sondyqtan atalǵan baǵdarlamanyń tabys­ty júzege asýy úshin eldegi arhıv isi mamandaryn daıyndaý baǵdarlamasyna túbegeıli ózge­rister qajet dep sanaımyn.

N.Á.Nazarbaevtyń «Arhıv − 2025» baǵdarlamasyn da­ıyndaý týraly bastamasyn biz­diń áriptesterimiz, jalpy arhıv qaýymdastyǵy Elbasynyń arhıvshilerdiń jumysyna degen erekshe nazary dep qabyldady. «Uly dalanyń jeti qyry» − qazaq halqynyń baı tarıhı bastaýyn negizge ala otyryp, qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń, álemdik órkenıet keńistiginde qazaq ultynyń orny men rólin anyqtaýǵa baǵyttalǵan Elbasy bastamalarynyń zańdy jalǵasy bolyp tabylatyny sózsiz.

Jámıla Ábdiqadyrova,

Qazaqstan Respýblıkasy

Prezıdenti arhıviniń dırektory

ALMATY