Shýravı

Tutqynda eken. Badaber dep atalatyn to­zaqtyń tutqyny…
Munyń tutqynǵa tús­ke­nine alty aıdaı bolǵan. Osy kúnderde talaı márte suraqqa alyp, neshe qaıtara ólimshi etip sabaǵan. «Etińdi tirideı ıtke jegi­ze­miz… otqa tirideı jaǵamyz… tirideı jerge kómemiz», dep modjahedter ortalyǵynyń bastyǵy ári osy lager qojaıyny Qudi­retolla ózi kóndirmek bolǵan. Baıbýranyń aýzy­nan jarytymdy jaýap ala almaı, jumbaq tutqynnyń sózben jer-jebirine jetse de, azaptaýmen tánine ıne shabaqtasa da, eshteme óndire almaı kúıgen edi.

Tutqynda eken. Badaber dep atalatyn to­zaqtyń tutqyny…
Munyń tutqynǵa tús­ke­nine alty aıdaı bolǵan. Osy kúnderde talaı márte suraqqa alyp, neshe qaıtara ólimshi etip sabaǵan. «Etińdi tirideı ıtke jegi­ze­miz… otqa tirideı jaǵamyz… tirideı jerge kómemiz», dep modjahedter ortalyǵynyń bastyǵy ári osy lager qojaıyny Qudi­retolla ózi kóndirmek bolǵan. Baıbýranyń aýzy­nan jarytymdy jaýap ala almaı, jumbaq tutqynnyń sózben jer-jebirine jetse de, azaptaýmen tánine ıne shabaqtasa da, eshteme óndire almaı kúıgen edi.
Aýmaǵy at shaptyrym Badaber eldi meke­niniń negizgi turǵyny – Aýǵanstandaǵy 1978 jyly halyqtyq-demokratııalyq partııa basshylary bastaǵan qarýly kóterilisten keıin azamattyq soǵysqa, odan Sovet Odaǵy aralasýy kesirinen azattyq soǵysyna ulasqan qandy qyrǵynnan Pákstan shekarasyna aýǵan kedeı-kepshik halyq. Kúnge kúıip ketken toz-toz shatyr astynda turyp, baqalshy saýdamen aınalysyp, pákstandyq emıssarlardyń bergen bolmashy tıyn-tebenin talǵajý kórip, aıanyshty aýyr ómir súrip jatqan jurt ortasynda modjahedter daıyndaıtyn áskerı lager jasyrylǵan edi. Aýǵanstandy shýravı – qyzyl juldyzdy keńestik áskerlerden azat etýge tıis jankeshti jaýyngerlerdi daıyndaıtyn lager – bıiktigi segiz metrlik balshyq dýalmen qorshalyp, tórt bir­deı qaraýylshy munarasy kerik basyndaı tóbeden tóngen áıgili bekinis qorǵany bolatyn. Bar bále orta ǵasyrlyq osy qorǵan ishinde balalap jatatyn.
Al Qudiretolla qudaısyzdardy jazalaýdan táni de, jany da lázzat alatyn. Adam balasyn azaptaǵan saıyn qolynyń quryshy, janynyń qumary qanatyn. Adam qanyn urttaǵan qan­­isherdiń naq ózi. Qasyna aıyna eki márte appaq kostıým kıgen amerıkalyq áskerı nusqaýshy erip kelip júredi. Ol daıyndalyp jatqan modjahedter men Baıbýra sekildi sovettiń on eki áskerı tutqynyna, memlekettik qaýipsizdik qyzmetkerleri dep tutqyndalǵan qyryq shaqty aýǵandyq tutqyndarǵa «varsan» degen laqap atpen belgili. Qudiretollaǵa taǵy da bes-alty sheteldik nusqaýshylar kómektesedi, biraq bárinen de yqpaldysy – Varsan.
Varsan pýshtý, darı, orys tilderinde erkin sóıleıdi. Asa tájirıbeli barlaýshy ekeni sózi men isinen baıqalyp turady. Badaber bekinis qorǵanynyń ishinde daıyndalyp jatqan mod­­ja­hedterdiń jaı-kúıin jıi tekseredi. Maıor Qudiretolla men basqa da batys pen arab el­derinen kelgen nusqaýshylarǵa keńes beredi.
Tutqyndarǵa aıtatyn úgiti – osy bir qudaı da umytyp ketken jerdegi qarǵys atqan jurtpen nesine soǵysasyńdar deıdi. Ádiletsiz soǵystan ádilet kútpeńder, elderińe jetýdiń jolyn oılańdar; sender oqyǵan, bilimdi mem­lekettiń adamysyńdar, saýatsyz da nadan halyqty qorǵaımyn dep áýre bolmańdar dep bir qoıady. Sóıtedi de aralaryńda ofıserler de bar men sekildi, maǵan erip shetelge ketińder, Amerıkaǵa barmasańdar, Eýropa elderine – Germanııa, Fransııa, Ispanııa, Italııa, tipti Kanada asyńdar degen oıdy da aıtyp qalady. Endi Sovet Odaǵyna sender qaýipti jansyńdar. Satqyn deıdi KGB janalǵyshtary. Qaı-qaısyńdy da Sibir kútip tur… Oılanyńdar! Senderge deıin de segiz sovettik áskerıler Badaberdiń dámin tatqan. Olardyń úsheýi úsh memlekette emin-erkin ómir súrip jatyr, tipti úıli-barandy. Mynaý Kanadada, mynaý Fransııada, mynaý Belgııada dep sýdyratady sózin ári qaraı.
…Sıqyrly sózdi et júregińnen ótkizip, súıegińe sińirip jiberetin amerıkalyq emıssar Varsan sol kúni de tań atpaı keldi. О́zimen birge fransýz reporteri Alen Gııo degendi ertipti. Bilezik pen qyzyl asyqty jara qylyp qajap tastaǵan kisen shynjyrlary tas qabyr­ǵaǵa bekitilip, pýlemet patronynan jasalǵan maı shamnyń óleýsiregen jaryǵymen jer as­tynda otyrǵan sovettik tutqyndardy ádeıi kórsin dese kerek. Ol tutqyndardy áńgimege tartqysy kelgen. Oǵan biraq bular syr ash­qylary kelmedi.
– Sender buǵan senbeı turǵan shyǵar­syńdar. Bul – sovet tutqyndary týraly jazyp júrgen jýrnalıst. Batysta qazir: «Sovet áskerleri Aýǵanstannan keshikpeı shyǵa bastaıdy», dep jatqan kórinedi. Sony osy Alen aıtyp júr, – dep toqtady Varsan. – Senderge de bostandyq berý kerek deıdi…
– Biz bostanbyz, – dep qaldy Baıbýra.
Varsan qarqyldap kep kúldi de tez toqtady. Qarakóleńke jer astynda bir sát shybynnyń yzyńy estiler tynyshtyq ornady.
– Sonymen Alenge eshteńe aıtpaısyńdar ma?
Eshkim úndemedi.
– Jaraıdy, – dedi Varsan jádigóılene kúlip. – Sender de men sııaqty áskerı joǵary bilimdi, álemdik elıtalyq armııa ókilderi­siń­der… Aqylǵa kelińder. Men bilem: tánderiń azap tartsa da, jandaryń saý-salamat. «Adamdy opat qylsań da, ony jeńý múmkin emes», degen Hemıngýeı. Rýh jeńilmeıdi. Máńgilik ómir de rýhqa tán. Al maǵan jeńilmeıtin, rýhy kúshti jandar kerek… Senderdiń esendikteriń qajet. Sovetke kerek bolmasańdar da, adamzatqa kerek­sińder. Adamzat barda, aqyl-oı amanda teke­tiresken soǵys oıyny toqtamaıdy. Soǵysty júrgizý, sony aýyzdyqtaý úshin de sender men bizder – bılik etkenderge zárý adamdarmyz… Eki jaǵymyz da osy araǵa qantógisti toqta­tamyz dep kelgen joqpyz ba?! Biraq Abyl men Qabyldyń qantógisi shyr etip jerge túsken sátten bastalǵan. Ol – ómir qozǵalysynyń, adamzat aqyl-oı qaqtyǵysynyń, tipti órkenıet órisiniń kepili.
Varsan fransýz jýrnalısi aldynda bir jaǵynan ózin kórsetip qalǵysy kelip te dil­mar­sydy. Sóıtti de: «Senderdi qasqa mańdaıynda qarǵys tańbaly qaly bar gensekteriń satyp ketti… Senderge mártebeli bılik… mártebeli Sovet Odaǵy… Otandaryń opasyzdyq etti. Osyny túsinetin túrleriń joq», – dep bir toqtady.
Osy sátte: «Iá, – dep tutqyn podpolkovnık Serafım Kýnısyn sózin bóldi. – Bılik bizdi satsa da, biz birlikti satqan joqpyz. Aramyzda hohol da, qazaq ta, tatar da, tájik te bar… Otan bizge opasyzdyq qylsa da, biz adamdyq qalpymyzdy buzǵan joqpyz. Gensek satsa da, satylsa da, halyq satylǵan emes… Mynaý musylman qaýymy óz aqıqaty – haq jıhaty jolynda shahıd bolsa, biz de óz arymyz aldynda aq ólim qushamyz. Tamuq kókte emes – jerde… jumaq tánde emes – janda.
Osyny aıtqan Serafım emıssar Varsanǵa qadala sóılep, Alen Gııoǵa qarady. – Biz erte me, kesh pe aýǵan jerinen ketermiz. Amerı­kalyqtardyń da alysqa sozǵan qoly jeter. Sol kezde ózderiń ólimge daıyndaǵan myńdaǵan modjahed-shahıdter ajal bop atylar… Olardan kóresini kórip, bizdi de eske alarsyńdar. Ol kún de alys emes. Álemdi shahıd jolyna túsirgen sender – amerıkandyqtar… Terrordyń azabyn endi Batys ta, Shyǵys ta tartady… Oǵan áli-aq adamzat kózi jetedi. Mine, sol kezde tilderińdi tisteısińder. Sen jýrnalıst bolsań, osyny jaz, Alen! Qatygezdikke qalamyń qarý bolsyn!
Varsan ary qaraı sóz talastyrǵysy kelmedi bilem, qabaǵyn kerip, «amal qansha» degendeı alaqanyn jaıdy. Alen Gııoǵa aǵylshynsha áldene dep aıtyp, Badaberdiń sup-sýyq jerasty abaqtysynan jyldam shyǵyp ketisti. Al ólim lebi esken zyndanda ajal aýasymen tynystaǵan shynjyrlaýly tutqyndar únsiz qala berdi.
Nasybaı men chars atty esirtki aralastyrǵan las bylamyqty túski astan keıin bulardy aýlaǵa alyp shyqty. Mundaı astan keıin kóbisi qusyp tastaıtyn. Baıbýra da asqazanyn aldaǵanmen, artynsha qolyn aýzyna tosty. Júrip keledi. Bular on úsh tutqyn kún aralatyp, aýǵandyq tut­qyndarǵa qosylyp, kisenderin shyldyrlata ár túrli jumys isteıtin. Badaber qorǵandy bekinis buryshyndaǵy áskerı qoımalarǵa kelgen júk mashınalarynan qarý-jaraq túsiredi, modjahedterge arnalǵan kazarma-úılerdi sypyrady.
Bul joly sovettik tutqyndardy syrty brezentpen qaptalǵan pákstandyq áskerı kólikterge otyrǵyzdy. Qastaryna alty birdeı qarýly kúzet qosa mindi de, aıdalaǵa tartty.
Aldyda – amerıkalyq «Hammer» áskerı kóligine mingen Qudiretolla. Jelsiz tymyq kún­de oıly-qyrly kebir dalanyń shańy aspanǵa quıyndaı kóterilip, sońdarynda býdaq-býdaq qalyp, seldireı seıilip jatyr. Ishi-baýyrdy sol­qyldatqan jaısyz jolmen bir saǵattaı júrip, jan-jaǵyn jataǵan jondar qorshaǵan keń qoltyqqa kelip toqtady.
On úsh tutqyn jerge túskende kórdi: adam men salt attylar qarasy mol eken. Tuıyq qoltyqtyń tórin irgeleı ósken kókjasań arasyna appaq shatyrlar tigilipti. Al jasań shetinen bastalatyn shańdaq alań at tuıaǵynan tozypty. Týlaqtaı tap-taqyr. Baıbýra birden túsindi: bul aýǵandyqtar «buzqashy» ataıtyn, al qazaqtar «kókpar» deıtin ejelgi ulttyq dástúrmen ulasqan oıyn ótetin jer. Anaý bir jyldary aýyldaǵy mektepti támamdaǵan mamyrda Baıbýra da boz serkeni taqymǵa basyp, bozbala kúshin synap kórgen. Qyrǵyn dodada basyna qamshy da tıip, jaýyrynynan qyzyl tobylǵy sap ta batqan. Delebesi qozyp, et qyzýymen eshteńeni elemegen.
– Hazar, tebe eto znakomo je, – dedi ýkraın Vıktor kisenderin shyldyrlatyp.
– Da, – dedi Baıbýra da «Hazar musylman» degen laqap atyna alty aıdan beri úırengen qalyppen. – Iýnýs, – dedi bul da Badaber lageri saltyn buzbaı Vıktorǵa burylyp: – ý nas «kokpar» nazyvaetsıa. Etı vsadnıkı podgotovlennye lıýdı…
Kúzetshilerdiń biri Baıbýranyń sózin aıaq­tatpaı jelkeden túıip qaldy. Pýshtýn tilinde álde ne dep barq etti. Bularǵa ara túspek nıetpen bir-eki aýyz sóz aıtyp qalǵan eki tutqyn – Muhammed Azız ben Qasym da Kalashnıkov avtomatynyń aǵash dúmin jedi. Bárin de malsha aıdap jasań ústine, alańǵa jaqyn qoıylǵan sovettik áskerı «Kamaz» kóligi janyna ákep, tizerletip qoıdy.
Kókte kún shaqyraıyp tur. Tóbeni tesip barady. Al áskerı kóliktiń qorap qashaǵasy ashylyp, ústine ústel men oryndyqtar qoıylypty. Kún túspes úshin sovettik kók brezent kóleńkeleı tartylǵan.
On úsh shýravı tizelerin búger-búkpesten kókjasań ishindegi shatyrdan shyqqan adamdar bularǵa qaraı bettedi. Aldarynda aq sáldeli, aq jibek shapandy, orta boıly, býryl saqaldy adam alshańdaı basady. Qasynda qatarlasa ergen Qudiretolla men Varsan, olardyń sońyn ala bir top áskerıler men Alen Gııo keledi.
Elýdiń mol ishindegi jibek shapandy, orta boıly álgi adam:
– Assalaýmaǵaleıkúm, mu­sylman baýyrlar! – dedi oryssha tilin buraı sóılep.
Baıbýralar aýyzdaryn jybyrlatyp qana qoıdy. Al olar sovettik áskerı kólikti aınala berip, ar jaǵyna qoıylǵan satymen kóleńkeli qorap ústine kóterildi. Alańqaıdyń arǵy ja­ǵynda álekedeı jalanyp turǵan jıyrma shaqty attylar da qozǵala bastady. Aralarynan ekeýi bólinip shyǵyp, kókjasań ishindegi kók buta-qaraǵan arasynan aldaryna óńgerip, jeldirtken boıy áldebireýdi tutqyndardyń aldyna dúrs etkizip tastaı saldy.
Bul kúnge kúıgen gımnasterkasy ábden aǵa­ryp ketken, jez juldyzdary da qaraıa bastaǵan sovet soldaty eken. Jaraly. Bet-aýzyna qan qatyp, topyraq jabysypty. Álsiz yńyrsıdy.
Abdolla Rahman shydamady bilem, tap aldyna qulaǵan jaraly jaýyngerdiń basyn súıeı berdi. Kúzetshilerdiń biri umtyla berip edi, jibek shapandy egde adam kólik ústinen qolyn kóterip, tıispe degendi ısharamen bildirdi. Ile darı tilinde bappen estirte sóıledi. Daýysy quran aıatyn oqıtyn qarıdaı áýezdi eken. Onyń sózin Varsan orys tiline aýdaryp otyrdy.
– Baýyrlar, – dedi Varsan, – uly Burha­nıddın ámir senderge bostandyq beredi. Álbette, ol tegin berilmeıdi. Bostandyq qanmen keledi… Osy ýaqytqa deıin sender ábden oılandy dep esepteıdi. Myna bir ımansyz sol úshin qurbandyqqa shalynady… Keshe ǵana qolǵa túsken jazyqsyz pende.
– Ah, svolochı! – dep, Abdolla Rahman – podpolkovnık Serafım Kýnısyn tisin shyqyrlatty. – Jigitter, shydańdar! Shydańdar!
Sovettik tutqyndar yzadan jarylyp kete jazdap, búktisip otyr.
Jaraly jan:
– Proshaıte! Prostıte! – dedi qyryldaı. – Ne zabyvaıte menıa! Sıbırıak ıa… Gerasım Hromov.
Osy sátte:
– Aýǵanstannyń azattyǵy úshin sheıit bolady… Sender úshin jan beredi, baýyrlar! – dep toq­tady Varsan da. – Qajet bolsa, sender de qurban bola­syńdar. Oılanyńdar, baýyrlar! Daıyn bolyńdar!
Varsan sózi aıaqtalmastan álgindegi eki salt atty jerden jamby ilgendeı, qarýly bilek­terimen jap-jas, aryq, syryqtaı soldatty julyp áketti. Sol-aq eken shańdaq aıqaı men qıqýǵa toldy. О́lim men ómir arasynda kún keship jatqan on úsh tutqyn da oryndarynan qalaı atyp turǵanyn sezbeı qaldy.
Jıyrmaǵa jýyq buzqashy buzyqtar mal ornyna adamdy kókparǵa tartqan sumdyq bastaldy da ketti. Baıbýra men Vıktor qalshyldap qoıa berdi. Kýnısyn judyryǵyn túıgen qalpy kózi attylarǵa qadala qatyp qalǵan. Al basqa tutqyndardyń biri boqtyqpen sybap jatsa, biri óz shashyn ózi jula bastady.
Tamshy sý tımegen alańdy topyrlaǵan tuıaq testi. Shańdaq shańnan perde tutyldy. Esirip alǵan adamdar men elirgen attar ekilene umtylysqan. Tirideı kókparǵa tastalǵan tán sút pisirim ýaqytqa ǵana shydady. Kergige túsken Hromov Gerasımniń buty – but, qoly – qol bólinip, at tuıaǵynda taptalyp jatty…
Bul joly biraq áıgili amerıkalyq psıholog-nusqaýshy Varsan qatty qatelesti. Tutqyndardy salt attylar taqymynda ajal tapqan orys jaýyngeriniń ólimi úreılendirmeı, kerisinshe boılaryn yza-kek býdy. Badaberge bular modjahed – «dýhtar» oılaǵandaı ıinderi túsip, rýhtary jeńilip qaıtqan joq. Qaıta kókirekteri sherge tolyp, júrekteri shemen bop qatty.
Jol boıynda Abdolla Rahman – Kýnısyn tutqyn serjanttar Iýnýs – Vıktor Dýhovchenko men Hazar – Baıbýra Maıdanovqa keshki aqsham namazynda: «Spýgnem vorobıa! dep, daıyn bolýlaryn eskertti. Olar da «vorobeı» degen jalǵyz aýyz sózdi kirpik qaqpaı qadalyp, tutqyn bastaryn tómen tuqyrtyp otyrǵan qalǵandarǵa sybyrlaı jetkizgen. Ol túrme zaqyndaǵy: «Qulypty buzamyz», – degen jargon sóz edi.
…Bular qorǵandy bekinis ishine kirgende kún de keshkirip qalǵan edi. Qandary keýip, erinderi jalaqtana jarylyp, bir urttam sý ishpeı kelgen on úsh tutqyndy qarý-jaraq qoımasynyń aldyna bir-aq ákeldi. Kelgen boıda qatar turǵan eki júk kóligine qoımadaǵy qarýdy asyǵys tıep jatqan aýǵandyq tutqyndarǵa qosyldy. Al modjahed tálipter bular kelgen soń júk artýdan qutylyp, ońashalaý baryp otyrysty.
Alty birdeı avtomatshy tutqyn júkshilerden kóz aıyrmaı baqylaıdy. Jáshik-jáshik oq-dári japsyrmalarynan Italııa men Qytaıdyń, Anglııa men AQSh-tyń, SSSR men Germanııanyń belgi-bederleri menmundalaıdy. Aýǵan men Pákstan jerine ólim sebetin osynaý qarý quraldary tutqyndarǵa da etene tanys: Ita­lııannyń plastık mınasy, Anglııanyń «BÝR» atanǵan áıgili eski vıntovkasy, amerıkanyń qolmen-aq kóterip júretin «Stınger» raketasy deısiz be – tolyp jatqan qarý túrleri Aýǵanstan soǵysynda synaqtan ótip, synǵa túsip jatyr. Qasiret-qaıǵyǵa toly mundaǵy jurt – adamzat qurbany, qanǵa shylanǵan Gındýkýsh atyraby – soǵys polıgony… Munda kelgen kelimsekter – orysy bar, ormany bar; amerıkany bar, albastysy bar; jahıly bar, jarymesi bar – adam balasy arasynan shyqqan ázireıilder: qanǵa toımas qorqaýlar.
Baıbýralar qalǵan júkti tez arada artyp bolǵanda azan shaqyrylyp, modjahed tálipter aqsham namazyna sapqa turyp jatty. Kólikter oryndarynan qozǵalyp ketisimen, aýǵandyq tutqyndar da namazǵa jınala bastaǵan. Baıbýra Vıktor men Kýnısynǵa ıek qaqty. On úsh shýravı de qarý-jaraq qoımasy aýzyn jappastan júgire basyp, aýǵandyq tutqyndar qatary sońyna namaz sabyn túzedi.
Sońǵy birer aıda Baıbýramen namazǵa jyǵylyp júrgen birer sovet tut­qyndaryna ishteri jylyp qalǵan qaraýylshy jendetterdi de jaıbaraqattyq bıleı bastap edi… Olar da Kalashnıkov avtomattaryn qastaryna tas­tap, bulardyń tý syrtynan kelip namaz oqıtyn. Búgingi aqshamda da solaı boldy.
Kúreńitken kún uıasyna enip bara jatqan kez-tuǵyn…
Podpolkovnık Serafım Kýnısynnyń kópten beri oılastyrǵan josparyn júzege asyratyn syn sáti týǵanyn on úshi de túsindi. Bári de ún-túnsiz namazǵa turyp, bastaryn salbyratyp alǵan. Imam áýezine uıyǵan ýyz mezgil. Ishteı duǵa qaıyrysyp, Baıbýranyń bastaýymen bári de birdeı tize búgisip, júgine jyǵylysyp, mańdaılaryn sájde ornyna Badaberdiń kebir topyraǵyna tıgizisken.
Aqsham namazynyń úsh rákat paryzyna al­ǵaýsyz jyǵylǵan. Bekinis ishin bir ýaq tynyshtyq bılegen. Tek anda-sanda: «Áýmın!..» degen áýen ǵana aýany terbep, kernep ketedi. Osy bir namazǵa uıyǵan sátte mynaý ajal ǵana toryǵan Badaber qorǵany ústinen ólim lebi sap tıylyp, ómirge degen qushtarlyqqa toly keshki samal soǵyp ótedi. Tap qazir de qorǵannan asyp kelgen salqyn samal tutqyndar men jendetterdiń júzin jelpip ótti.
Jalpy, jurt aqsham namazynyń ekinshi – sońǵy rákatyna jyǵylǵanda, Baıbýra eńkeıe bere oqys aıqaılap, artqy jaǵynda eki qadamdaı ǵana jerde sájdege bas qoıǵan qaraýylshy modjahedke buryla atyldy. Aldyn ala kelisilgen ıshara boıynsha on eki tutqyn da tý syrtyndaǵy qaraýylshy jendetterge arystansha bas saldy. Olar da dáp namaz ústinde tarpa bas salady dep kútpese kerek. Yzaly júrek, doly qol men taptalǵan namys, surapyl sezim taýdan júrgen atqydaı áp-sátte alty kúzetshini avtomat dúmimen ezgilep, bilekterindegi shynjyrmen býyndyryp, jandaryn jahannamǵa jiberdi.
Aqsham namazy aıaq astynan qaza boldy…
Alasapyran bastaldy da ketti. Sovet tutqyn­darynyń kúzetshilerdi alyp-uryp jatqanyn kórgen aýǵandyq tutqyndar da qarýsyz shákirt modjahedterge tura umtyldy. Olar da bas saýǵalaı tym-tyraqaı qashty.
Osy bir oıran-topyr sátti paıdalanǵan on úsh sovettik tutqynnyń biri – Muhammed Islam shákirt modjahedtermen birge jaý jaǵyna qashyp ketken edi. Jan berisip, jan alysqan sumdyq kezde onyń jylystap ketkenin eshkim bilmeı de qalǵan. Al boıy kesken terekteı eki metrlik Abdolla Rahman – Serafım Kýnısynnyń oryssha bergen buıryǵy men aýǵan tutqyndary ishinen senimdi tilektes Gúl Muhammedtiń darıshe daryldaı aqyrǵan daýsy bárin de dereý tártipke keltirdi.
Qas qaraıyp qalǵan edi.
Jaý bekinisi ishinde qarýly kóteriliske beldi bekem býǵan tutqyndar qaýyrt qımylǵa kóshti. Lager qojaıyny Qudiretolla modjahedteri men pákstandyq jaýyngerler es jııam degenshe, kóterilisshiler ymyrt jabylmaı Badaber bekinis qorǵanyn basyp aldy. Qoımadaǵy qarýmen muzdaı qarýlanǵan tutqyndar tún jamyla sytylyp shyǵýdy kózdegen. Biraq bul jospar júzege aspady. Aýǵandyq ofıser Gúl Muhammedtiń júk kólikterimen qashamyz degen úmiti aqtalmady. Qudiretolla qanisherleri bekinis qaqpasy aýzynan shyǵartpady.
Kúsh te teń emes edi. Tún ortasy aýǵansha qyryq shaqty aýǵandyq pen on eki sovettik tutqyn bekinis munaralary men qorǵan qabyr­ǵalaryn, qoıma tóbelerin sheńberleı qorǵanys etip, Qudiretolla shabýylshyla­rynyń ıt silikpesin shyǵardy.
Sáýirdiń tańy da talaýraı atty…
Túnimen uıyqtamaǵannan kózi qantalap, qara saqaldy júzi yzadan kúıip ketken páks­tandyq maıor Qudiretolla men Peshevardan jantalasa jetken aýǵandyq ámir Burhanıddın Rabbanı qulqyn sáriden kóterilisshilermen kelissóz júrgizbekke áreket jasady. Bularynan biraq túk shyqpady.
– Eı, Abdolla Rahman! Alla atymen ant sýyn isheıin, – degen ámir Rabbanı. – Senderge keshirim jasaımyn! Qarsylasqandy toqtatyń­dar. Dúnıeniń tórt buryshyna ketińder, tek qarýdy tastańdar. Alla bárin keshiredi, ol meıirimdi de adal!
Sonda podpolkovnık Kýnısyn:
– Allanyń atyn jamylma, ámir, – degen, – Alla – ádiletti, al sen… sen… Alla dep aıtýǵa laıyq emesssiń. Bizge Pákstandaǵy Sovet elshiligin shaqyrt. BUU-nyń ókilin jiber. Qyzyl krest sarapshylaryn aldyr. Sonda ǵana senderden tartyp alǵan qarýdy tastaımyz. Al ana bir alty birdeı tárbıeshi nusqaýshy men on pákstandyq qyzmetker bizge «tiri» qalqan. Olardy qarý-jaraq qoımasy ishine baılap, bizge salǵan kisenderińmen bir-birine shynjyrlap tastadyq. Qanǵa – qan, janǵa – jan… Varsan aıtqandaı, qurmetti ámir, sen de oılan!..
– Oılanaıyn, – degen Rabbanı.
– Uzaq oılanýdyń qajeti joq. Biz bir qu­daıdyń erkindiginde týǵanbyz, sol erkindikte ólgeli turmyz. Erkindikte qolda qarýmen ólgen­nen artyq arman joq. Bárimizdiń túbi barar jerimiz bir. Sender shahıd tárbıelep áýresińder, sol shahıd biz – shýravı… Biz daıynbyz. Anaý súmelek satqyn Muhammed Islamdy da qaıta­ryńdar… Ol bizdiń qolymyzdan ólýi tıis.
Rabbanı aýzyna Kabýl qumy quıylǵandaı tym-tyrys qalǵan. Bul talaptardyń oryndalmaıtynyn eki jaǵy da túsingen. Kóterilisshiler jańa shyqqan kúnniń jaryǵyn bir sátke bolsa da uzartýdy kózdese, jaýlary tyǵyryqqa tirelgennen kelissózdi sozýǵa tyrysqan.
Baıbýra men Vıktor qaraýyl munarasy basyna bekingen edi. Kún arqan boıy kóterilip ketken. Kókjıekke deıin sozylǵan Pákstan men Aýǵanstan shekarasyndaǵy Badaber – Peshevar aımaǵy áýirleı qyza bastaǵan. Jaýlary kóteri­lisshiler qoıǵan talapty oryndasa, Pákstan memleketi men Sovet Odaǵynyń arty ashylatynyn jaqsy biledi. Sondyqtan da qoldary baılaýly, bastary noqtaýly… Qysylmasqa da sharalary joq: birneshe sheteldik nusqaýshylar men pákstandyq saıası qyzmetkerler, eń bastysy – qarý-jaraq qoımasyndaǵy asa qymbat turatyn eki myńdaı ártúrli tıptegi raketalar, bombalar, onshaqty avtomobıl men kóp mól­sherdegi atys qarýlary kóterilisshilerdiń qolynda qalyp barady. Erteń ony bergen jarylqaýshy qojaıyndaryna Rabbanı jaýap berý kerek. Ámirdiń raqymy sondyqtan da sóz júzinde tutqyndarǵa túsip tur.
Podpolkovnık Kýnısyn – Abdolla Rahman:
– Aýǵandyq baýyrlar, – degen bárine estirte aıqaılap: – biz senderge razymyz! Gúl Muham­med, qazir olar sońǵy soqqy beredi… Qoıma mańynan aýlaq ketińder. Bekinisten sytylyp shyǵýǵa tyrysyńdar.
– Al sender she? – dedi Gúl Muhammed.
– Biz basymyzdy ólimge baılaǵanbyz. Quldyqta qor bolǵansha, erkindikte ajal alsyn… Qosh bolyńdar!
Kýnısyn aýzyn jıyp alǵansha, tamuq oty lap etti. Saǵat tańǵy segiz kezi edi. Aýyr artıllerııadan atylǵan oq qarý-jaraq qoımasy túbi­nen oqys jaryldy. Kelesi zeńbirek oǵy bekinis qorǵanynyń qabyrǵasyn apandaı etip oıyp tústi. Dúnıeni shań-tozań basty da ketti.
Qaqpa jaqtan umtylǵan modjahedter men pákstandyq áskerlerge Baıbýra pýlemetten oq jaýdyrdy. Onshaqty jendet oraqpen orǵandaı baýdaı tústi. Vıktor men ózge jigitter de qarap qalmady, oqty qarsha boratty. Polkovnık Kýnısyn granatametten atqan.
Ámir Rabbanı men maıor Qudiretolla qaha­ryna minse kerek, Badaber bekinisin tozaq qazanyna aınaldyrýǵa kóshti. Jaýdyń beril­mesin bilgen olar aýyr artıllerııa oqpanynan gúrsildete atqylaı bastady. Ilezde bekinis ishin shań-tozań qaptap, boraǵan oq pen qoparyla qulaǵan shym-kesek topyraqtan kórinbeı qaldy. Jaralanǵan adamdar men janyp jatqan kólik, modjahed jappalary jyn oınaǵandaı kúıge túsip, yńyrana shyńǵyrǵan daýys pen shatyrlaı janǵan ot, qolqany qapqan qara­qoshqyl tútin ıisi tóńirekti alyp ketti.
Aıaq astynan ǵarasat maıdany ashylǵandaı alasapyran bastaldy. Shybyn jan úshin bas saýǵalap, alapat arasynan aýǵandyq tutqyndar synalaı syrtqa umtylyp jatty. Biri oqqa ushsa, biri otqa tutylyp, qaısybireýi bekinistiń tústigin ala jatqan qula túz ben kókjasań ishine qutyla sińdi. Olardyń arasynda Gúl Muhammed te bar bolatyn.
Pákstandaǵy asa qupııa túrde sovettik áske­rı tutqyndardy jasyryp otyrǵan Pákstan úkimeti kóterilisshilerdi yń-shyńsyz joıyp jiberýdi Rabbanıǵa buıryq etse kerek, zeńbi­rek­pen atqy­laǵany bylaı tursyn, Pákstan qarýly kúsh­teriniń áskerı tikushaǵyn maıdanǵa qosty. Amerıkalyq «Appachı» vertoletteri qııa­laǵan bette «áýe-jer» raketalaryn jaýdyrdy.
Eki munara basyna bekingen Baıbýra men Vıktor tikushaqty kózdeı atyp, toıtarys bermekke áreket etti. Vıktordyń qolyndaǵy iri kalıbrli pýlemet oǵy bir tikushaqtyń motorynan tıip, ol shaıqalaqtaı ushyp, uzap baryp, aıdalaǵa áreń qondy.
Osy bir sát aýyr zeńbirek snarıadtarynyń biri qoıma tóbesine dál tústi. Sol-aq eken jarylǵysh qarýǵa toly qoıma oqys gúrs etti. Al qaıyra aınalyp soqqan jalǵyz tikushaq ta Baıbýra otyrǵan bıik munarany ny­sanaǵa alǵan edi. Munara bel ortadan omyryla qulaı berdi. Onymen birge aýdarylyp bara jatqan Baıbýra qarý-jaraq qoımasynyń da dúleı kúshpen jaryla bastaǵanyn baıqap úlgerdi. Alyp otty shardyń kók aspanǵa sheńber­lene ata kóterilgenin kóz qıyǵymen shy­ǵaryp saldy. Ile qoıý shań men qalyń topyraq ústinen basa qulaǵanyn sezdi.
Sol boıy esi aýyp, kózi jumylyp ketti…
Asqar ALTAI.