О́zgege ómir syılaǵan

Búginde Astanada jahandyq je­tis­tik­terdiń ozyq úlgilerimen ja­raqtandy­rylǵan jańa aýrýhana ashyldy degen habar eldi eleńdeter erekshe jańalyq bolmaı qaldy. Memleket basshysynyń bastamasymen elordamyzda álemdik ozyq tehnologııalardy tuǵyr etken, órke­nıetti medısınanyń barlyq talaptaryna jaýap beretin tutas bir medısınalyq klaster qalyptasty. Dál­dik dıagnostıkamen qarýlanǵan, dertke daýa tıimdi em qoldanatyn ǵylymı-zertteý ortalyq­tary boı kóterdi. Keń baıtaq Qazaq­stannyń túkpir-túkpirinen kelgen otandastarymyz osy medısı­nalyq ortalyq­tarda emdelip, asqynǵan syrqattaryna shıpa taýyp, alǵystaryn aqtaryp jatady.

Búginde Astanada jahandyq je­tis­tik­terdiń ozyq úlgilerimen ja­raqtandy­rylǵan jańa aýrýhana ashyldy degen habar eldi eleńdeter erekshe jańalyq bolmaı qaldy. Memleket basshysynyń bastamasymen elordamyzda álemdik ozyq tehnologııalardy tuǵyr etken, órke­nıetti medısınanyń barlyq talaptaryna jaýap beretin tutas bir medısınalyq klaster qalyptasty. Dál­dik dıagnostıkamen qarýlanǵan, dertke daýa tıimdi em qoldanatyn ǵylymı-zertteý ortalyq­tary boı kóterdi. Keń baıtaq Qazaq­stannyń túkpir-túkpirinen kelgen otandastarymyz osy medısı­nalyq ortalyq­tarda emdelip, asqynǵan syrqattaryna shıpa taýyp, alǵystaryn aqtaryp jatady.

«Jańadan ashylǵan №2 qalalyq aý­rýhanaǵa qoly dýaly bir jas hırýrg bas dáriger bolyp kelipti. Jaryq dúnıedegi sanaýly demi bitken, úmitsiz naýqastar­dyń ózine kúrdeli operasııa jasap, ómir­lerin uzartypty. Talaı emdeý oryndary kúderin úzgen meniń ákemdi…, aǵamdy.., dosymdy… qatarǵa qosyp, ekinshi ómir syılady». Osyndaı áńgimeler sońǵy kezde kóp aýzynda jıi aıtylatyn boldy. «Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy».
«Jaqsyny kórmek úshin» degen qaǵı­dany qanat qylyp, qala shetin­degi qa­shyqtaý №2 qalalyq aýrýhanaǵa jettik. Astananyń sándi saltanatyna saı salyn­ǵan aýrýhana ǵımaraty alys­tan-aq «men mundalaıdy» eken. Qurylys ındýstrııa­synyń bar­lyq sońǵy úlgilerin qoldan­ǵan jańa aýrýhananyń syrtqy kelbeti men ishki qurylymy da halyqaralyq medısınalyq stan­darttaryna saı jab­dyq­tal­ǵan eken. Aldyn ala kelisimimiz bola tura, bul joly bas dárigermen kezdesemiz degen úmitimiz aqtalmady.

«Maqsat Áskeruly jańa sizderdiń aldaryńyzda ǵana «jedel járdemmen» jetkizilgen syrqatqa shuǵyl operasııa jasaýǵa kirisip ketti. Operasııa óte kúrdeli, 5-6 saǵatqa sozylýy múmkin…» dedi bizge aýrýhanany tanystyryp júr­gen bas dárigerdiń orynbasary keshirim ótingendeı, qınala sóılep.
Budan keıin de shuǵyl operasııalarǵa baılanysty bas dárigermen kezdesý týraly birneshe kelisimimizdi keıinge qal­dyrýǵa týra keldi. Aqyry josparly operasııalar belgilenbeıtin senbi kúni saǵat keshki segizden asa №2 qalalyq aýrýhananyń bas dárigerimen kezdesýdiń sáti tústi.
Aq halatty, aqquba óńdi jap-jas elgezek jigit bizdi jyly shyraımen qarsy aldy. Ataǵy el aýzyna erte ilikken bilikti hırýrg, №2 qalalyq aýrýhananyń bas dárigeri Maqsat Áskeruly Jantur­ǵanov aldymyzda tur. Júzinen jylylyq lebi esken, tabıǵı kishipeıildiligi boı­daǵy tereń kisilik kelbetti pash etken bas dárigermen áńgimemiz birden jarasyp júre berdi.
1991 jyly hımııa men bıologııa pá­nin tereńdeı oqytýǵa beıimdelgen №1 orta mektepti támamdaǵan Maqsat kóp oılan­bas­tan Aqtóbe memlekettik medı­sı­nalyq akademııasyna oqýǵa túsipti. Bir qyzyǵy, sol jyly Aqtóbedegi №1 orta mektepti bitirgen túlekter túgeldeı derlik osy joǵary oqý ornyn qalaǵan kórinedi.
– Ákem – Ásker Emenulynyń ma­mandyǵy ınjener, anam – Turar Ahmet­qyzy ekonomıst bolatyn. Jaqyn týǵan-týystarymyzdyń arasynda da aq halatty abzal jandar joq. Mektep qabyrǵa­synda júrgende-aq ákem meniń ınjener bolǵanymdy, anam ekonomıst bolǵa­nym­dy qalady. Nege ekenin bilmeımin, óz basym jastaıymnan ózgeniń janyna bat­qan jarasyn jazýdy, qınalǵan jannyń aýyrtpalyǵyn jeńildetýdi armandadym. Instıtýttyń alǵashqy kýrstarynda biz balalar aýrýhanasynda tájirıbeden ótip, jetim balalar úıindegi dimkás búl­dirshinderge kómek kórsettik. Men balalar úıindegi syrqat balalarǵa qolymnan kelgenshe medısınalyq kómek kórsete júrip, ómirde óz mamandyǵymdy durys tańdaǵanyma talaı kóz jetkizdim, – deıdi Maqsat aǵynan jaryla, tebirene sóılep.
Tórtinshi kýrstan bastap Maqsat hırýrg bolýǵa bet burdy. Onyń ishinde kardıohırýrgııalyq salaǵa beıimdelýdi maqsat etti. Oǵan jastaıynan júrek aqaýyna (porok serdsa) ushyraǵan búl­dir­shinderdiń jan azabyn jeńildetsem degen izgi sezim sebep boldy. Osy maqsatpen Maqsat jıi-jıi aýrýhanalarǵa kezekshilikke baryp, óz erkimen operasııa jasaǵan hırýrgterge assıstent retinde kómek kórsetti. Instıtýt qabyrǵasynda júrip-aq birneshe jylǵa sozylǵan osy tájirıbe úrdisinde oǵan Namaz Izenbergenov, Bazylbek Jaqıev, Salbet Kelim­berdıev sııaqty belgili hırýrgter tálim­gerlik tárbıe berdi. Osy tájirıbeli tálimgerlerdiń qoldaýymen Maqsat ıns­tıtýttyń tórtinshi kýrsynda júrgende-aq óz qolymen jeke operasııa jasady. Jas mamannyń alǵashqy bastamasy sátti ótip, kásibı dárigerlerdiń joǵary baǵasyn aldy.
1997 jyly Aqtóbe Medısınalyq aka­demııasyn oıdaǵydaı támamdaǵan. Maq­sat Janturǵanov bilimin odan ári jalǵastyrý úshin RMǴA-nyń Máskeýdegi A.N.Bakýlev atyndaǵy júrek-qan tamyrlary hırýrgııasynyń ǵylymı-zert­teý ortalyǵynyń klınıkalyq ordınatýrasyna qabyldandy. Osy jerde ol orystyń ataqty professorlarynan dá­ris ala júrip, kásibı bilimin tájirıbelik biliktilikpen jalǵastyrdy. Ǵylymı ortalyqta eki jyl klınıkalyq ordınatýradan ótkennen keıin ol osy orta­lyqtyń júrek aýrýlaryn hırýrgııa­lyq jolmen emdeý bó­lim­shesiniń klını­kalyq aspırantýrasyna oqýǵa tústi.
«Izdengen jeter muratqa» degendeı tabıǵı tabandylyǵy men tańdaǵan mamandyǵyna degen adaldyǵyn qatar ushtastyrǵan Maqsat júrek aýrýlaryn hırýrgııalyq jolmen emdeý bólim­shesiniń professory V.S.Rabotnıkovtyń jetekshiligimen jeke ǵylymı jumyspen aınalysa bastady. Reseı Medısına ǵylymy akademııasynyń belgili ǵalymy Vladımır Semenovıch Rabotnıkov Maq­sattyń dárigerlik ǵylymǵa, onyń ishinde adam júreginiń kinárattaryn emdeýge degen qushtarlyǵyn ushtady. Maqsat adam aǵzasynyń búkil tirshilik tetigine nár berip, sekónt saıyn qan quıyp, damylsyz dúrsildep turǵan judyryqtaı ǵana júrektiń barlyq qudiretin búge-shigesine deıin bilýge umtyldy. Qart professor, barlyq sanaly ǵumyryn júrek aýrýlaryn zertteýge arnaǵan maman-ǵalym Vladımır Rabotnıkovtyń basshylyǵymen júrek qurylymyna úńilgen saıyn Maqsat onyń qudireti quryq boılatpaıtyn tylsym ekenin túsindi. Túsingen saıyn sol tylsymnyń qupııasyna yntyǵyp, tuńǵıyǵyna tereńdeı berdi.
– Kandıdattyq dıssertasııa jazý barysynda men máskeýlik ustazdarymnyń bergen dárisin mise tutpaı, ózimshe tereń izdenis jolyna tústim. Kitaphanalardaǵy tom-tom ǵylymı eńbekterdi aqtaryp, ınternet arqyly osy salanyń talaı-talaı suńǵylalarymen hat almastym. Ǵylymı derekter jınaý barysynda júrek aýrýlaryn hırýrgııalyq jolmen emdeý salasynda dúnıe júzinde aldyńǵy qatarǵa shyqqan nemis ǵalymdarymen jan-jaqty baılanysqa shyqtym. Bul rette Germa­nııanyń Fraıbýrg qalasyndaǵy ýnıver­sıtettik klınıkasynyń professory Baıersdorftyń balamasyz ustazdyq tálimin erekshe joǵary baǵalaımyn, – deıdi Maqsat Janturǵanov naǵyz ǵalym­ǵa tán ashyqtyqpen.
2002 jyly Maqsat Janturǵanov Reseı Medısına ǵylymy akademııasynda professor Vladımır Rabotnıkovtyń jetekshi­ligimen júrek aýrýlaryn hırýr­gııalyq jolmen emdeý máseleleri boıynsha kandıdattyq dıssertasııasyn oıdaǵy­daı qorǵap shyqty. Máskeýdiń óńkeı yǵaı men syǵaı akademıkteriniń synynan súrinbeı ótip, ǵylym kandıdaty ataný aıtýǵa ǵana ońaı. 28-ge endi ǵana tolǵan jas jigit úshin bul az abyroı emes. Endi elge oralyp, táýir bir qyzmettiń oryntaǵyna otyrsa da bolady. Basqa bireý bolsa, sóıter me edi, biraq Maqsat emes…
Ǵylym kandıdattyǵynyń dıssertasııasyn qorǵap, endi ǵana eńbek demalysyna shyqqaly otyrǵan Maqsat Germa­nııa­dan shuǵyl shaqyrtý qaǵazyn aldy. «DAAD» Nemis akademııasynyń tájirıbe almasý ortalyǵynyń stıpendıaty retin­de professor Baıersdorftyń jetekshi­ligimen «Júrek-qan tamyrlary hırýr­gııasy» bóliminde ǵylymı-zertteý jáne naqty tájirıbe jumystaryn júrgizýge shaqyrypty. Maqsat eshbir oılanbastan kelisimin berip, Germanııaǵa attandy. Bas­tap­qy kezde til máselesinen azdap qıyn­dyq kórgeni bolmasa, bul orta jas ǵa­lymǵa naǵyz ómir mektebine aınaldy. Osy jerde júrip, ortalyqtyń arnaıy joldamasymen Ulybrıtanııanyń Bırmıngem qalasyndaǵy Elızaveta Korol­dik gospıtaliniń medısınalyq ortaly­ǵynda júrek-qan tamyrlary hırýrgııasy boıynsha tájirıbe almasý kýrstarynan ótti.
Júrek aýrýlary medısınalyq ǵyly­my­nyń ǵulamasy, professor Baıers­dorf­tyń qaramaǵyndaǵy klınıkada ót­kiz­gen eki jyl ǵylymı tájirıbe jumysy jas ǵalym Maqsat Janturǵanovtyń ómi­rine óshpes iz qaldyrǵan maman retindegi shyńdalý, ǵalym retindegi tolysý kezeńi boldy. О́kinishke oraı, 2004 jyly Ger­manııanyń Fraıbýrg qalasyndaǵy ýnı­ver­sıtettik klınıkanyń júrek jáne qan tamyrlary bólimshesinde professor Baıers­dorftyń jetekshiligimen júr­gizil­gen ǵy­ly­mı-zertteý jáne naqty tá­jirıbe stı­pendıanttyǵynyń merzimi aıaqtaldy.
Tańdaǵan mamandyǵynyń tuńǵıyǵy­nan tereń sýsyndaıtyn taptyrmas ǵyly­mı ortadan Maqsattyń ketkisi kelmedi. Bolashaǵynan mol úmit kúttirgen týa bitken talantty jas hırýrgti professor Baıersdorftyń da jibergisi joq edi. Biraq arnaıy stıpendııasyz ýnıver­sı­tettik klınıkada jumysty jalǵastyrýǵa taǵy bolmaıdy. Uzaq tolǵanystan keıin Maqsat Germanııanyń Bohým qalasyn­daǵy ýnıversıtettik klınıkasyna aýysyp, «Kardıo-torakaldyq hırýrgııa» bólimshesine kelisim-shart arqyly dári­ger-hırýrg retinde eńbek etýge kelisti. Osy jerde ol eki jyl boıy eńbek ete júrip, bilikti nemis hırýrgtarynan tájirıbe almasyp, sheberligin shyńdady.
Tájirıbesi tolysqan jas hırýrg-ǵalymdy 2006 jyly Drezden qalasyn­daǵy nemistiń ataqty «Júrek ortalyǵy» atty júrek hırýrgııasy klınıkasy jumysqa shaqyrdy. Múıizi qaraǵaıdaı jergilikti mamandardyń ózi jumysqa qabyldanýdy armandap, jyldar boıy kezek kútetin bedeldi klınıkanyń Maqsat­qa arnaıy shaqyrtý jiberýiniń ózi kóp jaıdy ańǵartsa kerek. Baıersdorf sııaq­ty álemdik deńgeıdegi ǵalymnan tálim alǵan qazaqtyń jas hırýrgine nemis mamandary da úlken úmit artty. Maqsat osy ortalyqta dúnıe júzine áıgili ǵalymdar­men birge talaı-talaı júrekke kúrdeli operasııalar jasap, «adam ómirine arasha tursam» degen balalyq armanynyń bıik murattaryn júzege asyra bastady.
Drezden qalasyndaǵy «Júrek orta­lyǵynda» jyldan astam eńbek etken Maqsat kúzge salym Qazaqstan medısı­na­lyq salasynyń bilikti basshysy, belgili ǵalym, jaqsy syılasatyn aǵasy Abaı Baıgenjınnen hat aldy. Ol óz hatynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasymen elimizdiń medısınalyq salasynda túbe­geıli reformalar jasalyp jatqanyn aıtypty. Elbasynyń bastamasymen Astana qalasynda álemdik deńgeıdegi «Medı­sınalyq klaster» qurýdyń qolǵa alyn­ǵandyǵyn habarlapty. О́kinishke oraı, elimizde bilikti ulttyq kadrlardyń je­tis­peı jatqandyǵyn aıtyp, Abaı Baıgenjın hatyn azamattyq qaryz, perzent­tik paryz sııaqty asqaq uǵymdarmen aıaqtapty.
Abaı aǵasynyń aǵynan jaryla jaz­ǵan ashyq haty Maqsatty qatty tolǵan­dyrdy. Uzaq on jyl boıy shet elderde júrip, sheberligin shyńdaǵany da ras. Ota­­nyn shyn súıgen adamnyń tańdaýyn tap basyp, eliniń aldyndaǵy azamattyq paryzyn aqtaıtyn kezeńi bolatyndyǵy da aqıqat. Endeshe, Maqsat úshin tańdaýyn tanytar, on jyl boıy jyraqta júrip alǵan bilimi men tájirıbesin el ıgiligine jaratar ýaqyt jetti. Osyndaı shynaıy tebirenis onyń boıyndaǵy otanshyldyq sezimin oıatyp, alystaǵy nemis jerinen ata qonysqa alyp ushty…
Maqsat Janturǵanov 2007 jyly elge oralǵannan keıin Astanadaǵy №2 Ult­tyq ǵylymı medısınalyq ortalyqta kardıo­hırýr­gııalyq bólim ashý jumysyn qolǵa aldy. Biraz ýaqyt bólimdi qalyp­tastyrý, maman-kadrlar irikteý sharalarymen ótti. Aqyry Maqsat Áskeruly ǵylymı medısı­nalyq ortalyqta 10 oryn­dyq kar­dıohırýr­gııalyq bólim ashyp, júrek aýrýlary asqynǵan qazaqstandyqtardy hı­rýr­­gııa­lyq jolmen emdeý jumysyn qolǵa aldy.
«Is tetigin maman sheshedi». Aıtýǵa ońaı. Al bilimdi de bilikti mamandy bir sátte qoldan jasaı almaısyń. Ol jyldar boıy júıeli túrde sheshilýge tıis. Ǵylymı medısınalyq ortalyqta kar­dıo­hı­rýrgııalyq ortalyq qurýdy qolǵa alǵan Maqsattyń alǵash tirelgen tyǵy­ryǵy osy boldy. Astanada operasııa jasaıtyn bilikti hırýrgtar bylaı tursyn, júrek aýrýynyń dıagnozyn durys qoıa biletin kardıologtardyń ózi saýsaqpen sanar­lyqtaı eken. Maqsat shet elde alǵan tájirıbesine júginip, RMǴA-nyń A.N.Ba­kýlev atyndaǵy júrek-­qan tamyrlary hırýrgııasy ǵylymı-zertteý ortalyǵyn­da tórt jyl boıy tájirıbe almasyp júrgen Ádiljan Álbazarovty attaı qalap aldyrdy. Júrek hırýrgııasy salasynda mamandanyp júrgen Kenjebek Áltenov, Sáýle Nuraqaeva sııaqty jas mamandardy toptastyrdy.
Ǵylymı medısınalyq ortalyqtyń kardıohırýrgııalyq ortalyǵy qurylyp, tolyq jan-jaqty jumys isteı bastaǵan kezeńde, bir jyl ishinde Maqsat Jantur­ǵanov bastaǵan dárigerler 440 adamnyń júregine ashyq operasııa jasady. Oılap kórińiz, 440 sanynyń astarynda ne jatyr?! Bul – 440 ómir! Buryn bul adamdardyń júregine osyndaı ashyq operasııa jasatý úshin mıllıondaǵan teńge aqsha tólep, shet elderge barýy kerek edi. Oǵan ekiniń biri bara ala ma?! Árıne joq. Endeshe, qanshama adamnyń taǵdyry qyl ústinde tur edi. Endi mine, Maqsat Janturǵanov bastaǵan aq halatty abzal jandardyń aıaly alaqanynyń arqasynda 440 ómir qaıta oraldy!
Astananyń jylt etken jaqsylyǵyna jol ashyp, bas qalanyń bedelin kóterý jolynda barlyq kúsh-jigerin jumsap kele jatqan qala ákimi Imanǵalı Tasma­ǵambetovtiń nazarynan óz isiniń naǵyz mamany, bilikti jas ǵylym Maqsat Janturǵanov ta syrt qalmady. Qala ákimdigi ótken jyldyń sáýir aıynda ony jańadan boı kótergen №2 qalalyq aýrýhanaǵa bas dáriger etip taǵaıyn­dady. 350 oryndyq bul zamanaýı emdeý ortalyǵynyń elor­damyzdyń densaýlyq salasy úshin mańyzdylyǵyn aıtyp jatýdyń ózi artyq. Astanalyqtar úshin aýadaı qajet jan-jaqty jabdyqtalǵan jańa aýrý­hanaǵa Memleket basshysynyń ózi sáttilik tilep, tusaýkeserin ótkizgen bolatyn. Aýrýhanada bes iri bólimshe jumys isteıdi. Bul bólimshelerdi professor Sársen Qobylandın, Temir Muratov sııaqty bilikti de tájirıbeli mamandar basqarady.
Maqsat Janturǵanov ózi basqaratyn №2 qalalyq aýrýhanada da kardıohırýr­gııalyq bólim ashty. Bul bólimde Ádil­jan Álbazarov sııaqty tájirıbeli hırýrgtar eńbek etedi. Jańa aýrýhana ashylǵannan bergi ýaqyt ishinde munda Maqsat Janturǵanovtyń tikeleı basshy­ly­ǵymen 250 adamnyń júregine kúrdeli ashyq operasııalar jasaldy. Taǵy da asqynǵan dert aranynan arashalap alynǵan 250 ómir!..
Bul kóp pe, az ba?! Biz osy oıymyzdy halyqaralyq dárejedegi hırýrg Maqsat Áskerulyna ańǵarttyq.
– Adamzat úshin HHI ǵasyrda asa qaýipti bolyp otyrǵan keseldiń biri – júrek kináraty. Bul keseldiń aldyn alý úshin álemdik statıstıka boıynsha árbir 1 mıllıon adamǵa 1 myń operasııa jasalýy kerek. Osy statıstıkaǵa súıenetin bolsaq, Qazaqstanda jylyna kem degende 16 myń júrek operasııasy jasalýy kerek. Ázirge bul kórsetkish 4-5 myńǵa da jetpeıdi, – dedi Maqsat Janturǵanov.
«Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» demekshi, jas ta bolsa, bas bolyp, halyq densaýlyǵyn qorǵaý jolynda «qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı» qaltqysyz qyzmet jasap júrgen №2 qalalyq aýrýhananyń bas dárigeri, halyqaralyq dárejedegi hırýrg, ǵalym Maqsat Janturǵanovtyń izdenisti eńbek joly týraly azdy-kópti qalam terbedik. Bolashaǵy zor bilikti jas mamannyń ónegeli isteri haqyndaǵy alǵashqy maqa­lanyń el gazeti – «Egemen Qazaqstanda» jaryq kórýiniń ózinde yrymdy oı túıer mán bar sııaqty. Bas dáriger, jas ǵalym, halyqaralyq dárejedegi bilikti hırýrg Maqsat Janturǵanov týraly tuńǵysh maqalanyń jazylýyna «Egemen Qazaq­stan» gazetiniń bas redaktory Janbolat Aýpbaevtyń muryndyq bolǵanyn atap aıtýdyń da artyqtyǵy bolmas. Ol kisige keıipkerimiz týraly kóptegen adamdardan hat kelgen. Aıtatyndary – aq jeleńdi abzal janǵa degen alǵys. Bas redaktor olardy oqyp otyryp sheshim qabyldaǵan. Adam tanıtyn, shynaıy mamandy baǵalaıtyn jýrnalıst ekenimiz shyn bolsa, Maqsat Jantur­ǵanov jaıynda talaı basylymdar áli jarysa jazatyn bolady.
Aýrýhanadan shyǵar sátte bizdiń qasymyzǵa samaılaryn aq qyraý shalǵan jigit aǵasy keldi.
– Meniń aty-jónim – Ǵarıfolla Slam­ǵazıev, – dep tanystyrdy ol ózin. – Osydan eki apta buryn «jedel járdem­men» hal ústinde osy aýrýhanaǵa kelip tústim. Eshqandaı kvota da joq, erteńgi ómirden múlde kúder úzgen bolatynmyn. Jyldar boıy janymdy jegideı jep bitken bul júrek kináratynan aman qalam degen oı da bolǵan joq. Balala­rymnyń tileýi men talaıym taǵdyrym Maqsat Áskeruly Janturǵanovqa kez qylypty. Ol eshteńege qaramastan, hal ústinde jatqan maǵan shuǵyl operasııa jasady. Mine, eki jumadan beri men jaryq dúnıege jańa kózqaraspen qarap júrmin. Tátti tirshilikke qaıta oraldym. Meni ómirge ekinshi ret ákelgen shıpaly alaqanyńnan aınalaıyn Maqsat!..
Jylqybaı JAǴYPARULY.
Astana.
Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.