Baýkeń úıiniń lıýstrasy

Batyr dúnıeden ozardan bir apta buryn ózinen ózi qulap túsipti

Er Baýkeńniń qara shańyra­ǵynyń shyraqshysyna aınalyp, batyr tutynǵan zattardy kóziniń qarashyǵyndaı saqtap kele jatqan balasy Baqytjan men kelini Zeınep ekeni belgili. Burnaǵy jyly Jýaly aýdanyndaǵy batyr atyn­daǵy oblystyq mýzeıge aty ańyzǵa aınalǵan adamnyń taǵylymdy tarıhy mol zattaryn Zeınep apaı óz qolymen ákelip tapsyrdy. Tapsyryp qana qoıǵan joq, birtýar batyrdyń ot basy, oshaq qasyn­daǵy alýan túrli kóńil-kúı aýanynan syr shertetin eksponattardyń ǵıbratyn amanatqa adal kelinniń kózimen áńgimelep berýge tyrysty.

Batyr dúnıeden ozardan bir apta buryn ózinen ózi qulap túsipti

Er Baýkeńniń qara shańyra­ǵynyń shyraqshysyna aınalyp, batyr tutynǵan zattardy kóziniń qarashyǵyndaı saqtap kele jatqan balasy Baqytjan men kelini Zeınep ekeni belgili. Burnaǵy jyly Jýaly aýdanyndaǵy batyr atyn­daǵy oblystyq mýzeıge aty ańyzǵa aınalǵan adamnyń taǵylymdy tarıhy mol zattaryn Zeınep apaı óz qolymen ákelip tapsyrdy. Tapsyryp qana qoıǵan joq, birtýar batyrdyń ot basy, oshaq qasyn­daǵy alýan túrli kóńil-kúı aýanynan syr shertetin eksponattardyń ǵıbratyn amanatqa adal kelinniń kózimen áńgimelep berýge tyrysty.

– Atam dúnıege eshýaqytta qy­zyqqan adam emes. Artyna qaldyr­ǵan baılyǵy da, amanaty da, ósıeti de – qarapaıymdylyq pen qanaǵat boldy. Kezinde biz úshin de, eli úshin de eń úlken qazyna – ol kisi­niń ózi men sózi bolatyn. Qazir she? Qazir oılap otyrsam, endigi qazy­na atam jazyp qaldyrǵan dúnıe­ler eken. Odan keıin qarııanyń tutynǵan zattary da kózime óte ystyq kórinedi. Tipti eskirip, zaman kóshinen qalyp qoısa da, qı­maıtyn sııaqtymyn. О́ıtkeni onyń árqaısysynda ata qolynyń taby qalǵan. Batyr rýhyn ańsap, erlik pen órlikke yntyzar urpaq úshin de eń bas­ty qazyna osylar dep bilemin…
Zeınep jeńeshem osylaı dep baryp bir toqtady. Jazýdy ja­ńa bastap júrgen ke-zimde «Shýaqty kún­deri» janyma bulttan shyqqan kúnniń shýa­ǵyndaı áser etken. Kitabyn bir demmen oqyp shyǵyp, qysqa kúnde qyryq qubyla­tyn batyr minezine kelininiń kónbistik ta­nytqan tózimdiligine tańǵalǵanym bar. Bertin kele tanys-bilis bol­dyq. Jeńistiń 60 jyldyǵynda Ba­qytjan aǵa, Zeınep jeńeshe, taǵy biraz kisi bar, bárimiz Máskeýge sapar shekkenbiz. Batyrdyń dańqyn aspandatqan Volokolamsk tas jolynyń boıymen ataqty 28 batyr shaıqasqan tarıhı jerge de tabanymyz tıgen. Qaharman qolba­sy­lar Panfılov pen Momysh­ulyna Qazaq eli atynan qoıylǵan eskertkishti Prezıdent Nursultan Nazarbaev óz qolymen ashqan. Más­keýlik qazaqtar bolsa batyr­dyń uly men kelinin syılap, qa­raǵaıly orman arasyndaǵy úıle­rine alyp bardy. Aýlasyna kıiz úı tigip, sonyń tórine shyǵaryp kútti, sonda baıqaǵanym, jeńeshem, shynynda, qyzyl tilde anaý-my­naýyńa des bermes sheshen eken. Al Baqytjan kókem bolsa qoı aýzynan shóp almas momynnyń ózi, tipti, jeńeshem myń ret sóılegen­de, ol kisi bir ret qana: «Sózdi Zeınepke berdik qoı», dep jymıǵan da qoıǵan. Jýalydaǵy mýzeıden de sol dilmar jeńgemdi kórdim.

– … Atam kempir alyp, bizden «bólinip shyqqanda» tek qana bir shabadanmen ketti. Al qoly tıgen, ıisi sińgen zattarynyń barlyǵy úıde qaldy. Men, mine, otyz jyldan astam ýaqyt boıy atamnyń sol buıymdaryn kózimniń qarashyǵyn­daı saqtap kelem. Árıne, ol kisi­niń artynda urpaǵy bar, uly bar, nemeresi bar, shóbereleri bar, olarǵa da eskertkish kerek, son­dyq­tan úıge de birazyn qaldyr­dym. Al kóptegen dúnıesin batyr mýzeıine kelgen jurt pen jas urpaq kórip, ulaǵat alsyn dep uıǵardy otbasymyz.
Atamyzdan qalǵan jádigerler­diń barlyǵyn murajaıǵa ákelip bere salý da ońaı emes. Bireý júregimdi julyp alyp jatqandaı qatty qınaldym. Sondyqtan bolar, tolqyp ta turmyn qazir. О́ıt­keni ár zattyń ózindik tarıhy bar. Mysaly, mynaý 1908 jyly jasalǵan seıf eken. Tipti jasaǵan adamyna deıin, ıaǵnı Pıvovarov degen sheberdiń tegine deıin jazýly tur. Osy seıfke baılanysty mynandaı bir qyzyq oqıǵa boldy.
Atamnyń qolyna kóship kelgen kezimiz. Kiletti ashsam osy jáshik tur eken, «Myna qara temirdi munda nege qoıǵan?» degen oımen shyǵarmaq bolǵanym sol edi atam: «Tıispe oǵan! Ne trogaı!» dep, aıǵaılap jiberdi. Shoshyp kettim. Sóıtsem meniń «qara temir» dep mensinbegen zatym soǵysta aldymen batalonnyń, keıin Panfılov dıvızııasynyń búkil qupııa qujattary saqtalǵan seıf eken. Syrty qap-qara bolyp, kózge qorashtaý kórinip turǵany­men, bul temir jáshik árbir shaıqas taǵdyryn sheshýge qatysty talaı qujattardy ishine saqtaǵan, tórt jylǵy qyp-qyzyl ot pen oqtyń ishinen elge aman-esen kelgen jaýyngerdeı qat dúnıe bolyp shyqty. Atam: «Tıispe!» degen soń, men de ony osy kúnge deıin kózimniń qarashyǵyndaı saqtadym.
Al endi mynaý aldaryńda tur­ǵan lıýstranyń da «tarıhy» bar. Sonaý 1962 jyly Chehoslovakııa­nyń Vaslav Kýbık degen jýrna­lısi Almatyǵa kelip atamnyń úıin­de qonaq bolyp, úsh saǵattan asa áńgimelesken eken. Batyr bolsa áńgimeden soń ózine tán keń­peıil minezimen jýrnalısti úlken syı-sııapatpen shyǵaryp salady. Arada bir jyl ótkende atam Ký­baǵa barady. Ol kezde barys-kelis tek qana sosıalıstik elder ar­qy­ly ótetin bolǵandyq­tan, jol-jónekeı Che­hos­lovakııaǵa aıaldaıdy. Árıne, atamnyń keleti­ninen habardar Vaslav aldynan shyqqan, qu­shaq jaıa qarsy alǵan. Sol jerde basqa jýrnalıster de qonaqtan suhbat alyp, búkil gazet-jýrnal jarysa ma­qala jazady. Vaslav­tyń «Praga-Moskva» degen jýrnalda óte úlken maqa­lasy shyqqan eken, sony kórsetedi. Ol basylym qazir úıde tur. Sodan keıin atamdy Ký­baǵa shyǵaryp salady. Qaıtar jolda taǵy da Pragaǵa joly túsip, taǵy da sol baıaǵy Vaslav Kýbık qarsy alyp, «zaıybyńyzǵa syıly­ǵym» dep qoıar­da-qoımaı osy lıýstrany beredi. Chehtardyń ataqty hrýstali dep baǵalanatyn bul dúnıe ol kezde qasqaldaqtyń qa­nyn­daı qat nárse. Bizdiń eldiń dúkenderine, tipti, túspeıtin de edi.
Sonymen atamnyń bólmesinde ilýli turatyn cheh lıýstrasy ózi qaıtys bolarynan jeti kún bu­ryn… qulap tústi. Qulap túskende, elektr jelisinen jarq-jurq etip ot shyǵyp, bir jaǵy kúıip, bir jaǵy synyp, týra mıstıkalyq fılmderdegi kórinisterdeı záre­miz­di ushyrdy. Men ol kezde túkke túsinbeppin. «Lıýstrany áni-mini jóndetemin», dep júrgende atam da qaıtys boldy. Keıin baryp sanama jetti, bul batyrdyń: «Áı, meniń shyraǵym sóneıin dep jatyr, meniń shyraǵym sónip bara jatyr», degen belgisi eken ǵoı bizge bildirgen. Biz bolsaq ony túsinbeppiz. Biraq lıýstrany sodan keıin qaıtyp ilgen joqpyz. Tek osy murajaıǵa ákelerdiń aldynda ǵana jýyp, tazaladym, tipti, mon­shaqtarynyń qalaı jınalatynyn da umytyp qalyppyn…
Jeńeshem áńgimesin odan ary jalǵastyrdy. Biz bir top jýrna­lıs­ter uıyp tyńdap turmyz.
– Al mynaý shaǵyn ústeldiń basynda Dımash ata Qonaevtan bas­tap Sábıt Muqanov, Tahaýı Ahtanov, Ábdilda Tájibaev sııaqty qa­zaqtyń talaı marqasqalary otyr­ǵan. Meniń bul ústeldiń ústine jaıa­tyn dastarqanym, oramaldarym da bar. Aıtpaqshy, bul ústeldiń de atamyzǵa qatysty óz «qupııasy» bar.
Bárimiz úıde otyrǵanbyz. Bir kezde meni qarııa shaqyryp alyp: «Qońyr papkany ákel», dedi. Tez taýyp aparyp berip edim: «Endi meni mazalamańdar, uıyqtaı beriń­der», dedi. Uıqyly-oıaý jatyp murnyma bir ıis kelgenin sezdim. Baqytjandy oıatyp, atamnyń ból­mesine barsaq, ústeldiń ústi janyp jatyr. Atamnyń beti tútinnen qap-qara kúıe bop ketken, ózi ból­meniń ortasyna turyp alyp jalyndy shapanymen uryp, sóndi­rýde. Ústeldiń ústindegi qaǵazdar­dan shyqqan otty óshirip bolǵan kezde men qarap turmaı: «Kilem órten­bepti», dep qaldym qýa­nyp. «Kilemdi qaıtesiń, atańnyń qaǵaz­dary órtendi ǵoı», dep ókindi Ba­qytjan. Ústeldiń de kishkene jeri janyp, kúıip qalypty. Baqytjan: «Jóndeýge bolady», dep edi, ákesi: «Ne trogaıte, bul meniń «qyl­mysymnyń» kýási bolyp osylaı tursyn», dedi.
Biz ústel ústindegi kúıik shalǵan jerge qara­dyq. «Batyr ańǵal», degen. Shynynda lak jaǵylǵan jyltyr ústel er Baýkeńniń ańǵaldyǵynan syr shertip turǵandaı. Mura­jaıdaǵy «jol bastaýshy­nyń» keı­pine engen jeńgemiz endi nazaryn basqa jádigerlerge aýdarǵan.
– Atamyz dám tatqan ydys­tar da ystyq. Almatyda qatty jer silkinisi bol­ǵanda kóbisi qulap, synyp qaldy. Degenmen birazy saq­taldy, qazir mundaı zattar joq, ózi sondaı juqa, sondaı názik jasalǵan farforlar.
Batyrdyń dostary óte kóp bolatyn. Sonyń biri Ishanbaı Qaraǵulov edi. Sol kisi atamyzdyń 60 jyldyǵyna kúlsalǵysh syılady. Aqyn Ábilda Tájibaevty bilesizder. Atamnyń bala kezden birge ósken dosy. Ekeýi Shymkent­tiń ınternatynda birge oqyǵan. Sol aqyn atamyzdyń da syılyǵy bar. Momyshuly otbasy úshin bul da úlken eskertkish. Lenıngradqa barǵan kezinde stakandar ákeldi. Úıge kelgen qurmetti qonaqtaryna sol stakandarǵa konıak quıyp beretin. Al batyr tutynǵan kúmis qasyq úsheý edi, ekeýin nemere­lerine qaldyrdym da, bireýin mu­ra­jaıǵa dep ákeldim. Atam qoldan jasalǵan aǵash qasyqty jaqsy kóretin, jurt kórsin dep sol qasyqty da qaldyrǵanym joq. Batyr shaı ishken samaýryn da tańsyq qoı ata ómirin ónege-úlgi tutatyndarǵa. Murajaı esigin ashqandar ony da kórsin dedim.
Jeńgemiz batyr ómirinen syr shertetin ár zatqa muqııat toqtala­dy. Ol úshin jádigerlerdiń úlken-kishisi joq. Baýkeń tutynǵan zattyń bári úlken, bári qasterli.
– Ol kezde qazirgideı bir ret qana egiletin ýkol joq, onyń ıneleri men shprısterin ydysqa salyp, saqyrlatyp turyp qaına­typ alatynbyz. Al ýkoldy atama Baqytjannyń ózi ege beretin. Belinde oqtyń jaryqshaǵy bolǵan­dyqtan jıi aýyryp qala beretin edi ǵoı jaryqtyq. Beline qoıatyn elektrli jylytqyshyn da ala keldim. Atamnyń teri sińgen zat bolǵan soń sol qalpy tursyn dep tysyn ǵana tazalap, ishki jaǵyna sý tıgizgen joqpyn…
Etektegi el ishinde: «Maǵan Baýkeń dombyra syılady». «Qy­lysh tartý etti», degen turǵydaǵy áńgime kóp aıtylatyn. Zeınep jeńeshemizdiń Baýkeńniń dombyrasy týraly áńgimesi mundaı bos maqtan men alypqashpa sózge núkte qoıǵan sııaqty.
– Atalaryńnyń eki dombyrasy boldy. Bireýin nemere, shóbereleri úshin qara shańyraqta tursyn dep alyp qaldym. Al myna dombyrany atamnyń 60 jyl­dyǵyna qyzdar pedagogıka­lyq ıns­tıtýtynyń (JenPI) ujymy syılaǵan.
Soǵys kezinde ataǵa 4 jyl aspaz bolǵan, barlyq kitap­tarynda aıtylatyn Jambyl Qazıev degen kisi boldy. Sol kisi: «Siz ala taqııa kımeısiz, myna ózbek shapanyn kıińiz», dep batyrdyń 60 jyldy­ǵyna juqa ózbek shapanyn alyp kelgen. Atamyz ony balkonǵa shyqqanda ıyǵyna jamylyp júrdi. Al myna lýpa qalamgerdiń jazý ústelindegi quraldyń biri.
Atamnyń minezi keıde áskerı adamnan góri jany názik aqyn, jazýshyǵa qatty uqsap ketetin. Mysaly, myna ıttiń músinin Lenıngradtaǵy Kırov zaýyty jumysshylary syılaǵan eken. О́zi taza shoıynnan quıylǵandyqtan zilbatpan aýyr. Men osynyń shańyn súrtip qoıaıyn dep nıettensem, ol kisi: «Súrtpe, ıttiń «júni» kórinbeı qalady», deıtin, jaryq­tyq…
Zeınep jeńgemizdiń áńgimesinen ata men kelin nemese áke men qyz arasyndaǵy meıirim men syı­lastyqty ańǵarýǵa bolady. Baýkeń týraly jazǵan jýrnalıs­ter ol kisini kóbinese qatal, ashýshań, tik minezdi adam retinde kórsetip, al janynyń kúngeı jaǵyn, ıaǵnı aınalasyna meıirimin tógip, jany jadyrap kúlgen sátterin az qamtıdy. Biz Baýkeńniń kelinin tyńdap turyp, onyń sol «qatal» adamnyń «názik» sezimde­rine degen úlken qurmetin anyq ańǵardyq.
– Jeńistiń 30 jyldyǵy ja­qyndap qalǵan. Sol dataly kúnge baılanysty ol kisige bir erekshe nárse syılaǵym kelip, kóp oılandym. Artynsha: «Ne de bolsa óz qolymmen bir nárse isteıin», dep mynaý jastyq qapty tiktim, aldymen sýret salyp, ony kesteledim. Sóıtip syılyǵymdy usynyp edim: «Mynaý ne pále, uzatatyn qyz qusatyp», dep ursyp berdi. Sodan renjip qaldym da: «Ata, men muny sizge óz qolymmen tigip edim», dedim. «A-a, solaı ma!» dep sıpap kórdi de: «Balam, mynaý týra mashınadan shyqqandaı ǵoı», dep edi, men: «О́zim tiktim», dep maqtan­dym. Sodan keıin baryp: «Rahmet!» dedi. Ertesine Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda Azat Súleev degen referent jigit bar eken, sony shaqyryp aldy da, qasyna ilestirip bir jaqqa ketti. Buryn meni ertip alatyn. Sodan ekeýiniń qaıda barǵandaryn bilmeımin, bir kezde qaıtyp kelip: «Mine, saǵan Jeńistiń 30 jyldyǵyna!» dep, «Raketa» degen shańsorǵyshty ákelip tur. Mynaý sol… «Raketa». Biraq atam álgi jastyqty basyna jastanǵan kúni-aq shylymnyń kúlin túsirip, kúıdirip aldy, sodan soń oıylyp qalǵan jerdi jamasam yńǵaısyz bolǵandyqtan kún sııaq­ty ǵyp kestelep, toqyp qoıdym.
– Keremet jádiger eken. Atańyz taǵy qandaı syı jasady? Ylǵı «ursa» bermegen shyǵar?
– Ol ýaqyttaǵy áıelderdiń kúnin búgingi kelinderge kórsete kórmesin. Kir jýý úshin qazirgideı hımııalyq neshe túrli untaqtar joq kez. Áýeli sabyndy ezemiz, sodan keıin kirdi qaınatamyz, odan soń shaıamyz, krahmaldaımyz, áı­teýir eki kúnniń birinde kir jýyp jatamyz. Bir kúni atam: «Balam-aý, óziń bir japyraqsyń, qolyń sýdan shyqpaıdy, qolyńdy sý soryp tas­tamaı ma, kir jýatyn birdeńe bar deıdi ǵoı», dedi. Men: «Bar, biraq qymbat», dedim. «Qansha turady?» dedi. Men: «85 som turady» dedim. Ol kezde 85 som degen bir adamnyń aılyǵy. Bir úıdi bir aı asyraýǵa bolady. Sodan 1973 jyly qarasha aıynyń pensııasyn alýǵa bardy da «Almaty» degen myna kir jý­ǵyshty áperdi.
– Baýkeńniń jazý mashınkala­rynyń tarıhy da taǵylymdy shyǵar?
– Atamda 3 jazý mashınkasy bolǵan. Bireýin jolǵa shyqqanda alyp júretin. Shaǵyn, al mynaý eń kónesi. Osyny mamama ózi qa­zaqshalatyp bergen eken. О́zi de paıdalanǵan. Keıin Baqytjannyń birneshe kitaptary da osy mashınkamen jazyldy. Mynaý keıingisi. Munymen de biraz jumys istedi. Ásirese, Baqytjan kóp ýaqyt paıdalandy, «Voshojdenıe…» kitaby osy mashınkamen jazylǵan.
Munyń bári atamnyń ózi jumys istegen myna ústelinde turdy. Qaǵazdary da osy ústelde saqtalǵan. Kúlásh apa­myzdyń, Ǵ.Qur­­­man­ǵalıev, Q.Jan­darbekovtiń jaqsy kórgen ánderi jazylǵan kúıta­baqtary da bar. «Bulbul» dep atalatyn kúıtabaq sol jyldardan habary bar jurttyń esin­de bolsa kerek. Aıtpaq­shy, atama qoltańbamen syılaǵan kitaptardyń ózi bir tóbe. Ol kisi Qasym Amanjolovty óte kóp oqıtyn. Mynaý batyrdyń polıak tilinde, al mynaý tájik tilinde shyqqan kitap­tary.
Al jazýshy Á.Satybaldın óziniń kita­byn: «Aıbyndy aǵam Baýyrjan men qadirli jeńeshem Kámeshke sheksiz qurmet­pen…» dep jazyp beripti. Jazýshy, jýrnalıst Ázilhan aǵa: «Mahabbat qyzyq mol jyldar» atty kitabyna: «Uly Otan soǵy­synda erligimen elge tanylyp, halqynyń abyroıyn asyr­ǵan, onyń ataǵyn búkil dúnıe júzine tanytqan qaharman qolbas­shy, qazaq áskerı danyshpany, ulttyq máńgilik maq­tanyshymyz Baýyrjan Momysh­ulyna, Otan so­ǵysy­nyń soldatynan, shyn júrek­ten, sheksiz súıis­penshi­likten, adal­dyqpen, yqy­laspen inilik iltıpat­pen. 1970. Almaty» dep jazypty…
Zeınep jeńgemizdiń maıda tili­nen batyr tutynǵan jádigerlerdiń tarıhyn estip turyp, qatty tolqydym. Otyz jyldan astam ýaqyt el nazarynan tys qalyp kelgen estelik dúnıelerdi batyr urpaqtarynyń murajaıǵa ótkizge­nine de rıza boldym. Bul óskeleń urpaq batyr tutynǵan buıymdar­dyń tarıhynan taǵylym alsyn degen danalyq qoı, bile bilgenderge.
Kósemáli SÁTTIBAIULY.
Jambyl oblysy, Jýaly aýdany, Baýyrjan Momyshuly aýyly.
Sýretterde: Baýkeń úıiniń lıýstrasy; jazý ústeli men mashınkasy; maıdannan kelgen úshburyshty hattar.