Olar tańnyń atýyn kúte almady

Álımanyń qarapaıym ári jaıly úıi men aýlada jaıqalyp ósken aǵashtary kóktemniń sol bir shýaqty kúninde nazdana aǵyp jatqan Jaıyqqa bas shulǵyp turdy. Atqan tań-shyq­qan kúnniń jańadan túsken jaryǵynda kúmis jambydaı jarqyrap aqty ózen. Tabıǵattyń tulymshaqty qyzdaı túrtinektep oınaǵan osy bir tylsym sátinde Álımanyń shańyraǵyna bir áıel keldi. Qonaq áıel kelgen kúnnen bastap, nege ekeni belgisiz, Álıma ózenge qaraǵan terezeniń perdesin qymtap qoıatyn boldy.
Bir kúni qonaq áıel as úıine kirip, jabýly turǵan perdeni ysyryp, jaıbaraqat aǵyp jatqan ózennen muńǵa tolǵan janaryn aıyra almaı qaldy. Kólkildegen kókjıekten kózi talyp jaýyn aldynda úıirilgen bult ispetti tolyq­sydy. Sodan soń ózenniń atyn surady.

Álımanyń qarapaıym ári jaıly úıi men aýlada jaıqalyp ósken aǵashtary kóktemniń sol bir shýaqty kúninde nazdana aǵyp jatqan Jaıyqqa bas shulǵyp turdy. Atqan tań-shyq­qan kúnniń jańadan túsken jaryǵynda kúmis jambydaı jarqyrap aqty ózen. Tabıǵattyń tulymshaqty qyzdaı túrtinektep oınaǵan osy bir tylsym sátinde Álımanyń shańyraǵyna bir áıel keldi. Qonaq áıel kelgen kúnnen bastap, nege ekeni belgisiz, Álıma ózenge qaraǵan terezeniń perdesin qymtap qoıatyn boldy.
Bir kúni qonaq áıel as úıine kirip, jabýly turǵan perdeni ysyryp, jaıbaraqat aǵyp jatqan ózennen muńǵa tolǵan janaryn aıyra almaı qaldy. Kólkildegen kókjıekten kózi talyp jaýyn aldynda úıirilgen bult ispetti tolyq­sydy. Sodan soń ózenniń atyn surady.
Álıma kókiregine tolǵan ashy jasqa tunshy­ǵyp, sóıleı alar emes. Bir kezde jutynyp baryp: “Ja-a-aıy-yq”, – dedi aqyryn ǵana. Jaıyq – álgi qonaq áıeldi súıikti perzentinen aıyrǵan tuńǵıyq ózen-tuǵyn.
Álıma ózenniń atyn estigen soń qonaq áıel­diń kóńili bosap, balasyn joqtap, ózendi laǵy­netteıdi dep oılaǵan. Tipti onyń ózi de birde­mege daıyn turǵandaı edi. Alaıda álgi áıel únsiz ǵana: “Rabbym qandaı keremet jaratqan,” – dedi de, perdeni jaýyp tastady. Odan keıin ashpady.
* * *
Qazaqtyń keń dalasyna alǵash kelýim osydan on jyl buryn bolatyn. Sol kúndi qalaı umytasyń? Ushaǵymyz ushy-qıyrsyz shalqar dalaǵa qona bergende, kóńilim alaburtyp, áldenege sabyrsyzdana bastaǵan.
Shyńǵys Aıtmatovtyń shyǵarmasyndaǵy “Saryózek” osy jer me edi? Batys jaqtan Kún­shyǵysqa ótetin, Shyǵys jaqtan Kúnbatysqa ótetin shoıyn jol osynda ma edi? Armansyz shapqylap júretin ıesiz júırik attar osy dalany mekendeı me?
Tún jarymynda alqarakók aspany ıisi jýsan ańqyǵan dalanyń qushaǵyna qulaıtyn, jalt-jult etken badanadaı juldyzdary japan dalany kúzetip turǵan shejireli shynarlardyń butaǵynda gúldeıtin kıeli meken osy ma?
Neshe jyldan keıin atajurtymmen qaýysh­qan osy bir syrly sátte qýanysh sezimi aqkó­biktenip aqqan ózendeı týlady.
Alaıda, ushaqtyń esigi ashylar-ashylmas sátte boıymdaǵy álgindegi asyp-tasyǵan sezimdi dalanyń lap qoıǵan yzǵarly jeli jutyp qoıdy.
О́mirimde sonshalyqty tońǵan emespin.
Resmı delegasııa bizderdi tosyp aldy.
Qushaq jaıa qarsy alǵan jas jigittiń túrik tilinde “Qosh keldińizder!” degen sózi tońǵan janymdy jylytyp, kenetten júregim shymyrlap, baýyrym ezildi. Týǵan tilimiz asyl ananyń ystyq meıirindeı balqyp quıyldy jan-júıe­mizge. Shyntýaıtyna kelgende, bulaı qarsy alady dep kútpegen bolatynmyn. Sóıtsem, bizdi jyly shyraımen qarsy alǵan jas jigit qazaq-túrik lıseıiniń túlegi eken.
Ertesine Qazaq eliniń Kóshbasshysymen júz­de­sip, sálemdesýge Aqordaǵa keldik. Burynǵy Prezıdentimiz marqum Turǵyt О́zaldyń: “Baýyrym, qýanyshtan tańnyń atýyn kúte almadym” – dep, tún ortasynda telefon soǵyp, táýelsizdikti eń alǵash Túrkııanyń moıyndaǵanyn qazaqtyń dara tulǵasy Nursultan Nazarbaevtan estý kádimgideı ishimizdi jylytty. “Osy joly keshik­peı, tańnyń atýyn kútip, qol qýsyryp otyr­maǵan ekenbiz” degen oıǵa battym.
…Yzǵarly jelden yǵysqandaı bir-birine minbeleı turǵan úıleri kókke qaraı jantalasa boı kótergen osy bir qalany kún baryn tógip jylytyp jatsa da, dalanyń boranyna shydas bermeı, qaýqarsyz kúı keshkendeı. Qalanyń kindiginen shashyrap-shoqtanyp shyqqan sondaı bir súıkimdi sáýleniń ishinde uıytqı jaýǵan qardyń astynda kele jatqan syrt kıimi juqa  ǵarip adammen kezdestik.
О́mirdiń qaıǵy-qasiretin ótkergeni asyqpaı, anyq basyp kele jatqanynan baıqaldy. О́zi orta boıly bolǵanymen, sonaý Táńirtaýdyń bıik shyńdarynan qarap turǵandaı edi. Eki ıyǵyna muńǵa batqan perishteler qonyp, uly Esep kúninen buryn esepke tartyp jatqandaı sezildi. Iá, kóz janary qam-qaıǵyǵa tolǵan osy bir ǵajap adam muzda jalǵyz qalǵan birqazandy eriksiz elestetken. Ony kórer-kórmesten tula boıym shymyrlap, kóńilim kóterildi.
“Tanysyp qoıyńyz, Iasınniń ákesi” dep tanystyrdy ony bizge jolbasshy jigit.
Buryn Iasın týraly áńgimeni jarym-jartylaı estigenmin. Bir-birimen jaǵalasyp, jantalas­qan sezimder Jaıyqqa súńgip, toqtaýsyz aǵy­syna ileserdeı. Aıqasyp-shaıqasqan eki tarap­tyń ortasynda ne isterin bilmeı ańtarylǵan jýrnalıster ispetti ishki jáne syrtqy topan oıdyń qaqtyǵysynda sasqalaqtap turǵandaı edim. Apyr-aý, Iasınniń ákesi bul jerde ne istep júr? Álgi “alystaǵy baýyrynyń” mekenine nege keldi eken? Ǵariptiktiń yzǵaryna tózip, nege tońyp júr? Tastaı aýyr júk arqalaǵan júregine salmaq salmaıyn dep ózinen suraýǵa batylym barmady.
Aıbyndy Atyraý qalasyna barǵanymyzda, Iasın týraly áńgimeni mektep muǵalimderi aıtyp berdi.
Kedeı otbasynan shyqqan eki uldyń tuńǵy­shy Iasın orta mektepti támamdaǵan soń, Orta Azııaǵa óziniń ata jurtyna baryp, joǵary bilim alýǵa bekinedi. Iasındi áke-sheshesi men inisi sol týǵan jerinen shyǵaryp salady. Balasy avtobýstyń áıneginen qol bulǵaǵan sátte óziniń qımastyq sezimin kórsetkisi kelmegen ákesi kóz jasyn jasyryp, úı arasyna kirip ketedi.
Iasın Atyraýǵa kelgende, on segiz jasta edi. Kórkem minezdi jas jigit az ǵana ýaqytta dostarynyń eń súıikti ári senimdi serigine aınalady. Atyraýdaǵy ýnıversıtette ári bilim alyp, ári qazaq-túrik lıseıinde oqyp júrgen balalar­dyń tárbıeshisi bolyp qyzmet isteıdi.
Kóktemniń sulý qyzdaı sándengen bir kúnin­de bar ádemiligin qanatyna jasyrǵan kóbelekteı oqýshylarymen birge ol Jaıyq jaǵasyna keledi. Túsi ózgerip, laılanyp aqqan Jaıyqtyń ja­ǵasyna kelgen soń olar qarynnyń ashqanyn sezingen. Sóıtip, tamaqtanyp almaqqa qam jasap jatqanda oqýshylardyń biri ózenge túsken dop­ty qýalaı sýǵa súńgip ketedi.
Jaıyqtyń aıaýsyz aǵysyna berilip, sýǵa batyp-shyǵyp maltyqqan oqýshynyń: “Qutqa­ryn­dar! Qutqaryńdar meni!” degen daýysyn estigen Iasın: “Bul balalar bizge amanat qoı, áke-sheshesine ne betimdi aıtamyn,” – dep onyń artynan oılanbastan sýǵa sekiredi.
Alaı-dúleı aqqan sýdyń aıaýsyz alaqanynan oqýshysyn sýyryp alsa da, oljasynan aıyryl­ǵan ózen ashýlanǵandaı áreń degende oqýshysyn súırep jaǵaǵa shyǵarǵan Iasınniń qol-aıaǵyna jarmasyp ózine qaraı tartyp áketedi.
Oqýshysyn sýdyń betine qaraı ıtere serpi­gen Iasın dármeninen aıyrylyp, ózen uıyǵyna batyp kete bardy.
Jel sarnaı esedi keń dalada. Butaǵyn shildeniń shilińgir ystyǵyna jaıǵan aǵashta aq kógershin qus typyrlaıdy.
Oqýshylar shorshyp jatqan balyqtar ispetti Jaıyqtyń jaǵasynda.
Shalqar dalada shoqyraqtap shapqan attyń joly kesildi. Qara habar yzǵarly jelmen jetti otbasyna. Súıikti anasy: “Sezip edim,” – dep esinen tanyp qulaǵan.
Qazaqtyń qara domalaqtary óz-ózderin túpsiz kóńildiń súıispenshiligine berse, Iasın Jaıyq­tyń qurbanyna aınaldy. Qazaq qandastarymyz Iasındi jibermedi. “Balalarymyz úshin janyn pıda qylǵan jas kóshetti óz jerimizge otyrǵyzyp, kók baıraǵymyz ispetti Qazaq dalasynda jelbiretip qoıǵymyz keledi” dedi. Iasın uly Azııa jerine shoqtaı bolyp tústi.
Balalaryn Táńirtaýdyń eteginde qaldyryp ketken áke-sheshesi Túrkııaǵa syımady.
“Bizdiń ólke elsiz, bizdiń qoldar sensiz, balapanym-aý… Sensiz jasaı almaımyz,” – dep, bar-joǵyn satyp, keri qaraı oralmaıtyndaı Iasıni jatqan kıeli jerge kóship keldi.
Iasınniń anasy Atyraýǵa kelgende, Álımanyń úıine tústi.
Úı ıesiniń mekenjaıy kún astynda aq jambydaı jarqyraǵan Jaıyqqa qaraıdy. Kóktem mezgilinde jaǵasynda aǵashy gúl ashqan Jaıyq ózeni nazdana aǵady.
Álıma Iasınniń anasy úılerine kelgen kúnnen beri ózenge qaraǵan perdeni jaýyp júrdi. Bir kúni as úıge kirse, Iasınniń anasy perdeni ashyp, muńaıǵan kúıde ózenge qarap turypty. Kózine jas irkilip, kirpikteri jasqa shylanǵan kúıde Álımaǵa burylyp ózenniń atyn surady. Álıma aqyryn ǵana: “Jaıyq,” – dedi.
Iasınniń anasy jylaıdy, balasyn jutqan ózendi laǵynetteı bastaıtyn bolar dep, ýaıymdady Álıma. Jylaýǵa ol da ázir-tuǵyn.
Alaıda Iasınniń anasy únsiz ǵana: “Alla qandaı keremet jaratqan eken,” – dep perdeni qaıta jaýyp qoıdy.
* * *
On jyldan keıin qaıta oralǵan atajur­tymnyń keń alqabynda japalaqtap qar jaýyp jatty. Dalanyń borandy jeli shahardy qorshap alǵandaı.
Aǵashtar ádemi sáýkele, búrmeli kóılek kıgen kelinder ispetti qalany sándendirip tur.
Iasınniń ákesimen kezdestim. Álemniń ásem qalasy Almatyda zaıybymen birge sút taǵam­daryn satyp kún kórip júr eken. Jumys ornynda Iasınniń anasy ydys-aıaǵyn jýyp beredi.
Qazaqtyń qyzdary úlken shara uıymdas­tyryp, oǵan “Jyl anasy” ataǵyn beripti. Sonan soń ydys-aıaq jýatyn máshıne syılapty. Biraq ol kisi ony almapty.
* * *
Qazaqtyń shalqar da jazıra dalasynda qar jaýyp jatty.
Perishteler aıaýly alaqandarymen jaýdyryp jatqandaı qandaı súıkimdi…
Jaýdyrǵanda da, adamdarǵa zııany tıip ketpesin degendeı ár aq úlpekti jerge sondaı sypaıylyqpen qondyryp, qonaqtatýda…
Tańnyń atýyn kútpeı sheksizdiktiń raqymyna jetken sáýle sáıgúlikteriniń túgeli baqshada jatyr…
Shirkin-aı, Táńirtaý bolsa, appaq eskertish­teı eńsesin tiktep tur. Kók júzi egin alqabyndaı erte jınalǵan tárizdi.
Tańnyń atýyn kúte almaǵan bir jigittiń basyndaǵy borap jaýǵan qar jýyp-shaıyp jatqan mármár tasyna qadalady jasaýraǵan kózimiz: “Sheıit bolǵan Iasın Chalkym”, degen jazý tur.
Harýn TOKAK, jazýshy.
Túrik tilinen tárjimalaǵan Málik OTARBAEV.
Ystambul.