Ulaǵatty ustanym

Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan bul kitaptyń avtory Baqbergen Dosmanbetov – elimizdegi tanymal jandardyń biri. Ardaqty azamat, qarymdy qaıratker, bilikti ǵalym. Máskeý ınjenerlik-ekonomıkalyq ınstı­týtynyń túlegi. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnı­versıtetiniń rektory, Qyzylorda qalasynyń ákimi – Qyzyl­orda arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy ákimshilik keńesiniń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń ekinshi, úshinshi, tórtinshi shaqyry­lymynyń depýtaty boldy. Senatqa kelgen 1999 jyldan bas­tap, ótken jylǵa deıin Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi, hatshysy retinde joǵary palatada júıeli jumys júrgizdi. Onyń Parlamenttegi belsendi depýtattardyń biri bolǵanyna el kýá.

Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan bul kitaptyń avtory Baqbergen Dosmanbetov – elimizdegi tanymal jandardyń biri. Ardaqty azamat, qarymdy qaıratker, bilikti ǵalym. Máskeý ınjenerlik-ekonomıkalyq ınstı­týtynyń túlegi. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnı­versıtetiniń rektory, Qyzylorda qalasynyń ákimi – Qyzyl­orda arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy ákimshilik keńesiniń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń ekinshi, úshinshi, tórtinshi shaqyry­lymynyń depýtaty boldy. Senatqa kelgen 1999 jyldan bas­tap, ótken jylǵa deıin Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi, hatshysy retinde joǵary palatada júıeli jumys júrgizdi. Onyń Parlamenttegi belsendi depýtattardyń biri bolǵanyna el kýá. Sondyqtan Baqbergen Sársenulynyń Senat minberinen kótergen máseleleriniń negizinde jazǵan osy kitaby oqyrmandy beı-jaı qaldyra qoımas dep oılaımyz.
Qoǵam jáne memleket qaıratkeri Qýanysh Sultanov atalmysh kitapqa arnaıy jazǵan «Azamattyq ustanym» atty alǵy sózinde bylaı deıdi: «Senat quramy – memleketshil, ıntellektýaldyq erekshe ujym. Mun­da, negizinen, ómirden mol tá­jirıbe jı­naq­ta­ǵan, elimizdiń ár salasynda, óńir­lerde mańyzdy-mańyzdy degen asa jaýapty qyz­met atqarǵan, bi­limi, parasaty mol adamdar jı­naq­talǵan… Bul eńbek – tek bir senatordyń ju­my­sy ǵana emes, sol bir adamnyń qyzmeti arqyly tipti búkil Se­nat­tyń qyzmetinen maǵlumat beredi desem, artyq aıt­qandyq bolmas. Osy kitappen tanysyp, senator Dos­man­betovtiń us­tanymdaryn baıqaýǵa bolady».
Baqbergen Dosmanbetovtiń Par­lamenttegi áriptesteriniń biri bolǵandyqtan men bul tujyrymnyń dál aıtylǵanyn aıǵaqtaı alamyn. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymy Parlamentaralyq assambleıasynyń mú­shesi retinde birqatar shet elderde issaparda birge boldyq. Onyń bıik minberden sóz alyp, talaı ret baǵaly pikir aıtyp, utymdy usynys bildirgenine tánti boldym jáne bul jınaqqa ózek bolyp otyrǵan senator usta­nymdarymen jaqsy tanys­pyn.
«Ustanym» jınaǵyna Qazaqstan Respýblıkasy Par­lamenti Palatalarynyń birlesken májilisteriniń, Senattyń, Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń depýtattary qatysqan otyrystarynyń stenogrammalyq esepteri, senator-avtordyń depýtattyq saýaldary, baspasózde jarııalanǵan maqalalary men suhbattary, oı-pikirleri men alqaly jıyndarda sóı­legen sózderi engizilgen. Demek, bul eńbekten Senat depý­tatynyń kúndelikti qyzmeti, zań shyǵarý isine qosqan úlesi, onyń dúnıetanymy, oı-órisi, rýhanı álemi týraly mol málimet alýǵa bolady. Osy turǵydan alǵanda, halyq qalaýlysynyń bul kitaby ózge áriptesterine de úlgi ekenin aıta ketken jón.
Táýelsiz eldiń taǵdyry týraly tolǵanys – bul kitaptaǵy jıi kezdesetin oıly oralymdardyń biri. On eki jyl boıy Senat qabyrǵasynda tynbaı eńbek etken abyroıly azamat Qazaq eliniń alǵa basqan ár qadamyna shyn qýanady. Memleketimizdiń me­reıli keleshegi týraly baıyptama jasaıdy, táýelsizdikti tuǵyryna qon­dyrǵan eldiń de, onyń týyn bıik ustaǵan erdiń de laıyqty baǵasyn beredi. Baqbergen Dosmanbetovtiń: «Táýelsizdik Nursultan Ábishulynyń tabıǵı talantyn ashty, al Nazarbaev eliniń baǵyn ashty. Tarıh degenimiz máńgilik ólshemindegi derekter men dáıekter. Sol dáıekterdi taǵy jańǵyrtyp ótsek, Jańa Qazaqstannyń jańa tarıhyndaǵy jasampaz tulǵa jarqyrap shyǵa keledi», degen túıindi paıymy osyny ańǵartady.
Ǵalymnyń ustanymy únemi eldik murattarmen, ulttyq múddemen oraılasyp turady. Oı-tujyrymdary memleketshildik kózqaraspen de, qazaqy qalyppen de berik úılesedi. Birde ol bilim máselesin talqylaýǵa arnalǵan Senat otyrysynda bylaı dedi: «О́tken ǵasyrlarda balalaryn Máskeý, Peterbor, Qazan, Ekaterınbýrgta oqytqan qazaqtyń aýqattylary el ishinde talabymen kózge túsken jarly-jaqybaılardyń da balalaryn úlken qalalarǵa oqýǵa jiberip, bar shyǵyndaryn kóterip otyrǵan. Nátıjesinde talantty urpaqtar HIH ǵasyrda, HH ǵasyrdyń basynda qazaqtyń zııalylyq ortasyn qurady, ultqa qaltqysyz qyzmet etti, tipti olar jahandyq tóńkeris jasaǵan bolshevızmge de qaımyqpaı qarsy tura biledi. Ulttyq sana degen osy». Mundaı tanymdyq máni bar mańyzdy pikirlerdi jınaqtan kóptep kezdestirýge bolady.
Baqbergen Dosmambetov saılaýshylardyń amanatyn esten shyǵarmaı, eldiń Premer-Mınıstri men Úkimet múshelerine depýtattyq saýaldaryn udaıy joldap otyrdy. Keıde jeke, keıde áriptesterimen birlesip, Baı­qońyr­dyń ahýaly týraly birneshe ret másele kóterdi. Shynynda da eki memleket bıliginiń arasynda áýre-sarsańǵa túsken halyqtyń áleýmettik muqtaj­dyqtary jetip-artylady. Bul iske onyń bastamasymen О́.Baıgeldı, Á.Kekilbaev, Q.Sultanov, O.Sápıev, M.О́tebaev sııaq­ty tájirıbeli senatorlar da belsene atsalysty. Respýblıkadaǵy sýarmaly jerlerdiń jaǵdaıy, «Kóksaraı» sý qoımasynyń ahýaly, Qyzyl­or­dadaǵy «Qorqyt ata» áýejaıyn qaıta jetildirý jaıy týraly máseleler senator Dosmanbetovtiń Úkimet basshysyna arnalǵan depýtattyq saýaldaryna ózek boldy. Sonymen qatar ol aýyl sharýashylyǵyndaǵy kók­temgi egis jumystaryn memlekettik qoldaý, salyq salý, kásipkerlikti qoldaý jáne damytý, kúrish sharýashylyǵyna sý tapshylyǵynan tónip tur­ǵan qaýip-qater, Jańaqorǵan aýdanynyń aýyl sharýashylyǵy, Tóretam jáne Aqaı aýyldarynyń muń-muqtajy týraly problemalardy da der kezinde Úkimet aldyna qoıdy.
Qaı qyzmetinde de ónerge janashyrlyǵymen kózge túsken Baqbergen Dosmanbetov adam taǵdyry máselesin umytqan joq. Bul oraıda árıne, onyń kóptegen depýtattyq saýaldary ózi týyp-ósken Syr boıynda qordalanyp qalǵan jáıtterge baılanysty bolǵany ras. Kezinde KSRO Joǵarǵy Keńe­siniń depýtaty bolǵan, Sosıalıstik Eńbek Eri, ataqty kúrishshi Qazyna Júsipovanyń joǵalǵan nagradalarynyń jaı-japsary, aýyr naýqasqa shaldyq­qan qyzylordalyq Erlan Kakmet degen ulanǵa medısınalyq kómek kórsetý týraly usynys ta Baqbergen Dosmanbetov tarapynan aıtyldy. Al Aral ahýaly onyń Parlamentte tilge tıek etetin negizgi taqyryptarynyń biri boldy. Bul kitaptan oqyrman osy depýtattyq saýaldardyń mátinin oqyp, soǵan oraı tıisti oryndardyń qandaı sheshim qabyldanǵany jónindegi málimetke qanyǵady. Sol turǵydan alǵanda, jınaqta tek onyń depýtattyq ustanymy ǵana emes, azamattyq tulǵasy da aıqyn kórinis tapqan.
Qoryta aıtqanda, bul eńbek – Qazaqstan parlamentarızmi táji­rıbesindegi sony bastama. Baqbergen Dosmanbetovtiń «Usta­nymy» qaı turǵydan da salmaqtap-saralaýǵa, baıyptap-baǵalaýǵa laıyq eńbek.
Ádil AHMETOV, Parlament Senatynyń depýtaty, professor.