Bizge beımálim «Amangeldi» romany

Ol jaryqqa shyqpaı qalsa da klassıkterden jaqsy baǵa alǵan edi

Aldymen, kezinde memlekettik bas­padan shyǵarýdyń sáti túspegen «Amangeldi» romanynyń avtory týraly az ǵana málimet bere keteıik. Baqyt Imanov – Amangeldi Imanov­tyń nemere inisi. Dálirek aıtsaq, Imannyń úlken uly Balyqtan týǵan Kóshimbekten – Baıegiz, odan – Baqyt. Al Imannyń ekinshi uly Úder­baıdan Amangeldi ómirge kel­ge­ni jalpaq jurtqa belgili ǵoı. Baqyt Imanov 1914 jyly týyp, 1975 jyly qaıtys bolǵan.

Ol jaryqqa shyqpaı qalsa da klassıkterden jaqsy baǵa alǵan edi

Aldymen, kezinde memlekettik bas­padan shyǵarýdyń sáti túspegen «Amangeldi» romanynyń avtory týraly az ǵana málimet bere keteıik. Baqyt Imanov – Amangeldi Imanov­tyń nemere inisi. Dálirek aıtsaq, Imannyń úlken uly Balyqtan týǵan Kóshimbekten – Baıegiz, odan – Baqyt. Al Imannyń ekinshi uly Úder­baıdan Amangeldi ómirge kel­ge­ni jalpaq jurtqa belgili ǵoı. Baqyt Imanov 1914 jyly týyp, 1975 jyly qaıtys bolǵan.

Baqyt 40-jyldardyń basynda Qazaq jýrnalıstıka ınstıtýtynyń (KIJ) 2 kýrsyn támamdap, alǵashqy kásibı maman retinde týǵan jeri – Batpaqqara (búgingi Qostanaı obly­sy­nyń Amangeldi aýdany) óńirinde osy salada jemisti eńbek etken. Keıin aýdandyq «Sosıalıstik sharýa» gazetiniń redaktory bolyp júr­gende ol talapty jastardy jazýǵa baýlı bilipti. Bul qamqorlyǵynyń zaıa ketpegenin myna mysaldan ań­ǵaramyz. Qazaq baspasó­ziniń beldi tulǵalary Tóleýbaı Ydy­rysov pen Sapabek Ásip, jýrnalıstıkada ózin­dik qoltańbalaryn qalyptas­tyrǵan Qaıyrjan Eleshov pen Músilim Dosmaǵanbetov, Bóget­baı Álmaǵan­bet jáne basqalar Ba­qyt­tyń úmit etken shákirtteri bol­ǵan. Bulardyń qaı-qaısysy da ustaz senimin naqty isterimen aqtaı bilgen qalam jor­ǵalary ekendigin aıtqan lázim.
Amangeldi batyrdyń ekinshi uly Shárip Imanov «Atanyń asyl mura­sy» degen esteliginde («Batyrdyń bıik tulǵasy», 1986 j., Almaty, «Qazaqstan» baspasy) bylaı jazady: «Baqyt Imanov jazý ǵana emes, aýyzeki áńgimege sheber, ótken-ketken atalar shejiresin kóp biletin, sóz ustaǵan kisi bolatyn. Amangeldi shejiresin jan bitkennen qyzǵanyp, jan adamǵa jarııa etpeı, jasyryn ustaǵany da sondyqtan bolar.
Ákemniń shejire-tizbesinen kóz jazyp qalǵan men 1953 jyly semıammen demalysqa elge barǵanda qoljazbanyń úlken bir bóliminiń Baqyt Imanovtyń qolynda ekenin estidim de, qoıar da qoımaı Almatyǵa alyp qaıttym».
Baqyt shyǵarmashylyǵynyń shy­ńy dep, onyń qalamynan týyndaǵan «Amangeldi» romanyn aıtar edik. Ol úsh kitaptan turady. Birinshisi 1879-1891 jyl aralyǵyn, ıaǵnı batyrdyń jastyq shaǵyn qamtysa, ekinshi ki­tapta 1895-1914 jyldarǵy tarıhı oqı­ǵalardy negiz etip alyp, 1914-1919 jyldarǵy kezeńdi úshinshi kitapqa enshilepti. Osy jerde aıta keteıik, Baqyt sonymen birge aty ańyzǵa aınalǵan atasy jaıly «Qan­dy tas» degen dastan jazǵan tósel­gen aqyn da bolǵan. Ne kerek, búkil sanaly ǵumyryn osy halyq mereıin asqaqtatatyn almastaı san qyrly taqyrypty tereń zertteýge arnap, kórkem kesteleýge kemeldengen eken. Shynaıy talant ıesi osy maqsatyna jetken de sııaqty edi. Biraq roman­nyń qoljazbasyn ázir etkenimen, onyń birneshe taraýlary ártúrli deńgeıdegi baspasózde jarııalanyp, ókinishtisi sol, kitap bolyp basylǵa­nyn kórýge taǵdyr jazbapty oǵan.
Baqyt Imanovtyń bul romany jóninde jazýshy, ǵalym Sapabek Ásip jaqsy pikir bildire kelip, av­tordyń ózine arnap jibergen qol­jaz­basyn qaraýyndaǵy jýrnalısterge ysyra salýǵa qımaı, tııanaq­tap qarap, redaktordyń orynba­sarlyǵy qyzmetin atqaryp otyrǵan Qostanaı oblystyq «Kommýnızm tańy» gazetiniń on nómirine basqa­nyn aıtty. Tili kórkem, kompozısııasy shymyr, tarıhı oqıǵalardy baıandaýda dáldik turǵysynan min taqqyz­baıtyn shynshyl shyǵarmany oqyr­mandar jyly qabyldapty. Bul 1968 jyl bolsa kerek.
– Taǵy bir esimde qalǵany, Baqyt ustazymyzdyń sol romanyna qatys­ty Qostanaı obkomyna Almatydan arnaıy resmı hat kelgen, – dep Sákeń meniń qolymda saqtaýly bir qujattyń mánisine tereń boılaı túsýge túrtki bolyp edi.
Endi sol qujatty túzetýsiz, tolyq keltireıik. «QKP Qostanaı oblystyq komı­tetiniń sekretaryna. Kóshirmesi: Amangeldi aýdandyq «Sosıalıstik sharýa» gazetiniń redaktory Imanov joldasqa.
SSSR Ǵylym akademııasy qazaq­standyq fılıaly janyndaǵy Til-áde­bıet jáne tarıh ınstıtýty qyz­metkerleri men jazýshylarynyń qaty­nasýy arqyly jınalysynda jazýshy B.Imanovtyń Amangeldi batyrdyń ba­lalyq shaǵy taqyrybyna jazǵan po­vesin (bul – «Amangeldi» romanynyń birinshi kitaby bolsa kerek – Q.Á.) tyńdady. Jınalysqa Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, til-ádebıet ǵyly­mynyń doktory Saýranbaev, synshy Ysmaıylov, Kenjebaev, taǵy basqa joldastar qatynasty.
Batyrdyń obrazyn jasaýdaǵy ro­man­nyń tiliniń áserliligi men qatyna­sý­­­­shy geroılardyń, jeke adam­dardyń, tabıǵat qubylystarynyń kór­kemdigi tym sheberlikpen kórsetilgen. Joldas Imanovtyń Amangeldi zama­nyndaǵy eski ómirge, salt-sanaǵa baı túsinýiniń, jańa sol zamannyń adam­darynyń uǵymyn táýir etip bergenine qaraǵanda eńbektiń qundy bolatynyna kúmándanýǵa bolmaıdy.
Romannyń qurylysy men jeke adamdardyń oı-sanasyna úńilýi jó­ninde avtordyń birkelki olqylyǵy bar. Biraq bul is ústinde túzetýge bolatyn kemshilik. Bul eńbek qazaq halqynyń kórkem ádebıetinde Amangeldi sııaqty batyrdyń beınesin kórsetetin tuńǵysh shyǵarma bolatyny anyq.
Biraq sol talapty jınaqtap bitirý úshin jazýshyǵa turmys jóninen kómek kórsetilip, tvorchestvolyq oılanyp-tolǵanýyna birtalaı qamqorlyq kerek sııaqty. Bizdiń sizge hat jazǵanda suraıtynymyzdyń ózi osy másele.
1944 jylǵy QKP Qostanaı obko­mynyń qaýlysynyń negizinde jas jazýshyǵa kómek kórsetilse deımiz. Múmkindigi bolsa qyzmetinen bosatylyp, bastaǵan eńbegin aıaqtaýǵa jaǵdaı jasalsa talap ıesine tikeleı qamqor­lyq bolar edi. Jáne taıaý ýaqytta Aman­geldi jóninde kúrdeli kórkem shy­ǵarma jasaý bárimizge ardaqty borysh.
Jazýshylar men til ǵylymı qyz­met­kerleriniń usynysy boıynsha:
SSSR Ǵylym akademııasy qazaq­standyq fılıalynyń Til-ádebıet, tarıh ınstıtýtynyń dırektory – N.Saýranbaev (Jazylǵan merzimi durys ajyratylmady – Q.Á.)».
Ańǵarǵan adamǵa osy qujattyń ón boıynan qalam ıesiniń eńbegine degen yqylas, taqyrypty meılinshe erkin meńgerip, sapaly shyǵarma týdyrýǵa degen zor senim baıqalyp, oǵan turmys­tyq jaǵynan tıisti qamqorlyq jasaý jóninen is-sharalar belgilense degen tilek baıqalady. Bul qatynas qaǵazdan qandaı nátıje boldy? О́kinishke qaraı, ol jaǵy beımálim.
Árıne, mundaı qatynas qaǵazdar belgili tujyrymǵa negizdelip jazylady emes pe? Osy rette jazýshy S.Omarovtyń talqylaýǵa qatysyp, B.Imanovtyń romany týraly bildirgen pikirin egjeı-tegjeıli keltirýdi oryndy dep taptyq.
«Avtordy da, onyń halyq batyry A.Imanov jaıly eńbegin de men sonaý qyrqynshy jyldardan beri bilemin. Sol kezdiń ózinde-aq Baqyt Imanov úlken prozada kúretamyry kóp, kúrdeli eńbekter jaza alatyn talanty bar ekendigin tanytqan-dy. Áli esimde, so­ǵystan keıingi jyldary Qazaq SSR Ǵylym akademııasynda Imanovtyń «Ba­tyrdyń balalyq shaǵy» atty osy eń­begi talqylandy. Sonda Muhtar Áýe­zov, Sábıt Muqanov syndy ádebıet alyptary, Esmaǵanbet Ysmaıylov, Beısenbaı Kenjebaev, Nyǵmet Saýranbaev tárizdi ǵalymdar Imanov eńbegin qundy eńbek dep tanytqan-dy. Keıbir tolyqtyrýlar men jóndeýler jasaý jaıly avtorǵa keleli keńes te berilgen. Sodan keıin de shırek ǵasyrdaı ýaqyt ótti. Osynsha ýaqytty avtor bosqa ótkizgen joq. Eńbeginiń alǵashqy varıantyn merzimdi baspasózderde jarııalatty. Sol úzindilerdiń ózi oqyr­mandardyń pikirtalasyn týǵyzdy. Avtor oqýshylardan kóptegen hattar aldy. B.Imanov úlken jazýshylardyń, iri ǵalymdardyń, jýrnalısterdiń, Aman­geldimen úzeńgiles qarttardyń, búkil oqýshy qaýymynyń syn-eskertpelerin eskere otyryp, qoljazbaǵa kóptegen ózgerister men tolyqtyrýlar engizdi. Araǵa 20 jyl salyp qaıyra kelgen qoljazbany qaıta oqyǵanda men av­tordyń óziniń qalamgerlik paryzyna meılinshe mán bergen jaýapkershiligine, asqan eńbekkerligine dán rıza boldym.
Bul jerde shyǵarma mazmunyn qaıtalap jatýdyń qajeti shamaly. Men bir ǵana nársege, osy qoljazbanyń az-kem óńdeýler men qysqartýlardan keıin oqýshylarǵa uıalmaı usynatyn týyndy ekendigine basa nazar aýdarǵym keledi. Munda Amangeldiniń 20 jasqa deıingi ómiri sýrettelip, batyrdyń tolyqqan­dy beınesi jasalǵan. Sonymen birge munda Beket, Balyq, Qalampyr, Shapyrash, Qusbegi tárizdi jaqsy daralanǵan, oqýshy kókeıinde qalatyn adamdar obrazy da bar. Avtor kóp rette umytyla bastaǵan kóne sózderdi retin taýyp paıdalanǵan. Sol sózderdiń ózi sheshen sóıleıdi, sheber oınaıdy.
B.Imanovtyń «Batyrdyń balalyq shaǵy» atty eńbegin múmkindiginshe te­zirek oqýshyǵa usynǵan jón».
Iá, qaıtalap aıtaıyq, bul pikirdi jazǵan belgili jazýshy Seıitjan Omarov edi. Ol sonymen birge romandy talqylaýǵa qatysqan, joǵaryda esim­deri atalǵan klassıkterderdiń de, aıtýly ǵalymdardyń da pikirin jıyn­tyqtap syıdyra bilgen syńaıly. Ortaq pikirdi syǵymdap, jaqsy jaǵymen qosa kemshilikterin de batyl kórsetkeni seziledi. Saıyp kelgende, barsha­synyń da aıtpaǵy bir arnaǵa toǵy­sady: qaıtkende de tarıhı mańyzy eleýli bul romandy baspadan tezirek shyǵaryp, oqyrmandarǵa usyný qajetigine nazar aýdarady.
Mundaı janashyrlyq oılardy basqa da iri oqymystylar qýatta­ǵanyn dáleldeıtin qujattar qoly­myzda bar edi. Endi sonyń yńǵaıyna kósheıik. Sonyń biregeıi – Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń prezı­denti Q.Sátbaev pen osy akademııaǵa qatysty Til-ádebıet ınstıtýtynyń dırektory E.Ysmaıylovtyń Qosta­naı oblystyq partııa komıtetiniń sekretary Zolotýhınge (Kóshirmesi: Amangeldi aýdandyq partııa komı­tetiniń sekretary J.Ahmetjanovqa) joldaǵan ótinish-haty bolatyn. Ýa­qy­tyn dóp basyp ajyrata almaǵan sol qujatty qaz-qalpynda sóıle­teıik: «Qazaqstan Ǵylym akademııa­synyń janyndaǵy Til-ádebıet ıns­tıtýtynyń qyzmetkerleri men birneshe jazýshylardyń pikiri boıynsha respýblıkamyzda alǵash ret jazylyp, tuńǵysh eńbek bolǵaly otyrǵan jas jazýshy Baqyt Ima­novtyń «Batyrdyń balalyq shaǵy» degen povestiń qundy bolyp shy­ǵatynyn eskerip, bul kitaptyń biter shaǵy taıanǵandyqtan jáne eńbektiń qazaq halqynyń batyry Amangeldi Imanovtyń ómiri men erlik isterin kórsetetin áńgime bolyp shyǵýyna baılanysty joldas B.Imanov qyz­metinen bosatylyp Almatyǵa kelýine erik berýińizdi jáne partııa-sovet uıymdarynyń osy ıgi maq­satqa kómektesýin suraımyz».
О́kinishke qaraı, bul ótinishter aıaqsyz qalǵan edi. B.Imanovqa tıisti qamqorlyq kórsetilmedi. Jazýshy ózi­niń hattarynda Almatyda alysta jatqandyqtan romanǵa qatysty shap­shań is-qımyldar jasaı almaǵa­nyna barmaq shaınaıdy. Basqa da keder­giler onyń jolyna kese-kóldeneń turyp alǵan edi. Jergilikti turǵyn­dardyń týystyq kózqarastan týyn­daǵan kitap keıipkerlerine qatysty túrli retsiz ózgerister engizý jónin­degi qısynsyz usynystarynan basyn arashalaı almaǵan avtor ábden diń­kelep sharshaǵan-tyn. Biraq tek av­torlyq tanymyn, baǵytyn berik ustanymmen qorǵaı bilgen jazýshy derbes únimen dáıekti sharýa tyndyrdy. О́z kezeginde «Jazýshy» baspasynan roman qoljazbasyna qa­tys­ty joldanǵan birneshe hattardyń ıeleri­men (M.Mamajanov, A.Shamkenov,   A.Baı­tanaev, t.b.) yntymaq­tasyp ju­mys isteýge tyrysyp baqty. Shyǵar­mashylyq oraıyndaǵy eskertpelerge mán berip, yqtııatpen óńdedi.
Átteń-aı, biraq bári-bári qur sózben qurdymǵa ketkendeı boldy. Roman jaryqqa shyqpaı qaldy. Degenmen, keń oramdy týyndynyń úsh kitabynyń birinshisi úzip-julyp merzimdi baspasóz betterinde jarııa­lanǵan edi. Soǵan da shúkirlik etip júrgende, jergilikti qalamger Bó­getbaı Álmaǵanbet «Amangeldi» roma­­nynyń ózge de beımálim qol­jazbasyn Baqyttyń zaıyby Hadısha Tastanqyzynan alyp, 2003 jyly Qostanaı qalasyndaǵy «Kopı-Sentrden» basyp shyǵarýǵa muryndyq boldy. Bul – kózi kórýden qalǵan qart jýrnalıstiń asqan erligi deýge turarlyq qareket bolatyn.
Sonymen Baqyt Imanovtyń «Aman­­geldi» romanynyń «Batyrdyń balalyq shaǵy» dep atalatyn birinshi kitaby (bul eńbekti batyrdyń uly Ramazan Amangeldıevtiń «Batyrdyń balalyq shaǵy» dep atalatyn pove­simen áste shatastyrýǵa bolmaıdy. Attas shyǵarma bolǵanymen, ol ózin­dik derbes dúnıe – Q.Á.) ob­lystyq deńgeıdegi baspadan áıteýir shyqty ǵoı dep, kóńildi bir demdeýge bolar edi. Ondaı kóńil jubatatyn toqtam­nyń aýyly alys ekendigin ashyp aıtpaqpyz. Roman mundaı kúldi-badam, saldyr-salaq kúıindegi mátini­men basylyp shyqpaǵany jón edi. Árip qateleri órip júr. Eki sózdiń birinde desek, asyra sil­tege­nimiz emes. Sóılemderin uǵý qıyn. Kórkem tirkesterdiń tóbesinen ashyq kúnde jaı túskendeı. Muny avtor eńbegin qorlaý dep túıgenimiz jón. Baspa jaýapkershiligi qaıda? Oqyr­manda­ryn syılamas pa? Ult múd­desine nege qııanat jasalǵan? Kitap, betin ashyp qoıa salý úshin shyǵaryla ma? Mundaı óreskeldikke qashan tyıym bolady? О́kinishke qaraı, osyndaı sapasyz ónimder áli de balalap jatyr.
Sózdiń tobyqtaı túıinin aıtar bolsaq, Baqyt Imanovtyń «Aman­geldi» romanyn tolyq kúıinde mem­lekettik baspadan shyǵaryp, oqyr­mandardyń rýhanı suranysyn óteýge jedel kirisken abzal deımiz. Kezinde klassık jazýshylar men kórnekti ǵalymdardyń iltıpatyna bólengen aıtýly roman tutas bolmysymen (keıbir varıanttary qoldy bolǵany aıtylyp júr – Q.Á.) oqyrmandar ıgiligine jaraıtyn kún ábden týǵan sekildi. Úmitti bolaıyq!
Qaısar ÁLIM.
Astana.