Respýblıkalyq «Qazaqstan», «Habar», halyqaralyq «Mır» telekompanııalaryndaǵy talaılardy tamsandyrǵan taldamaly habarlardy tereńnen terbeı júrgizýi, Vatıkanǵa baryp Rım Papasynyń qolyn alýy, arnaıy delegasııa quramynda Izraıl Premer-mınıstri Ishak Rabınıdiń jerleý rásimine qatysyp, sol arada qazdaı tizilip qatar turǵan AQSh-tyń ár jyldardaǵy Djerald Ford, Djımmı Karter, Ronald Reıgan, Djordj Býsh, Bıll Klınton sekildi bes birdeı Prezıdentin kórýi kánigi telejýrnalıst ómirindegi orny bólek oqıǵalar. Sondaı-aq sonyǵa soqpaq salyp, baspasóz keńistigine kelip qosylǵan «Aıqyn» jáne «Lıter» gazetterin oqyrmannyń rýhanı oljasyna aınaldyrǵanyn aýyzǵa almasaq arymyzǵa syn.
Jer júziniń jetpisten astam elin aralaǵan elgezek áriptesimizdiń kórgen-bilgeni de, kóńilge túıgeni de kóp bolǵandyqtan áriden qozǵap aıtar áńgimesi de az emes. Biraq ol búgin óz shyǵarmashylyǵyndaǵy ózgeshe óris – Elbasynyń shetelderge resmı saparlary barysynda baıqaǵan paıymdaýlary, tuǵyry bıik osynaý tulǵa týraly derekti fılmder túsirgende kókeıine túıgenderi, jeke kezdesýleri kezinde esinde erekshe saqtalyp qalǵan sáýleli sátter tóńireginde taǵylymdy oı tolǵaıdy.
«Sizderge Qudaı parasatty Prezıdent bergen»
Senesiz be, árbir qazaqstandyqtyń mereıin tasytyp, mártebesin ósirer bul sózge búginde qulaǵymyz ábden úırengen syńaıly. Eki kúnniń birinde estımiz. Ásirese álemdik dárejedegi áıdik jıyndardyń bıik minberinen aıtylǵanda keýdemizdi maqtanysh kerneıdi. Ultymyzdyń ulyqtaýǵa laıyq kóregen kóshbasshysy bolǵanyna ishteı shúkirshilik etemiz.
Osyndaıda oıǵa oralady. Ilgeride «Mır» telekompanııasynyń Qazaqstandaǵy fılıalyn basqaryp turǵan kezimde Dýshanbede ótken dırektorlar keńesine qatystym. Sonda bir tájik maǵan «Eger bizde sizderdikindeı Prezıdentimiz bolsa, alaqanymyzǵa salyp aıalar edik» dedi muńaıyp. Sosyn sál únsiz qaldy da úzilgen sózin qaıta jalǵady. «Sizder soǵystyń ne ekenin bilmeısizder. Onyń betin aýlaq qylsyn!» Sonda baryp álgi áriptesimniń jan-dúnıesin kúızeltken aýyr kúrsinistiń astarynda qandaı zil jatqanyn ańǵardym. Beıbitshilik pen turaqtylyq berekeli tirliktiń tutqasy ekenin túsindim. Baqyt ordasyndaı Otanymyzdaǵy saltanat qurǵan tynyshtyq Prezıdentimizdiń sarabdal saıasatynyń arqasynda ornaǵanyn baǵalaý qajettigin uqtym. Jýyrda jumys babymen Kıevke bardym. Dnepr boıyndaǵy bul ásem qalada baıaǵyda bala kúnimde bolǵan edim. Balǵyn shaqtyń ádemi áserleri jadymda jıi jańǵyrady. Araǵa jyldar salyp kelgenimde Ýkraına astanasynyń burynǵy ajar-kórkin kóre almadym. Eldiń damýyn tejegen daǵdarystyń aıqyn kórinisi emeı nemene bul?!
Altybaqan alaýyzdyqtyń aıaǵy qaıda aparyp soǵatyny atam zamannan belgili. Sondyqtan tatý-tátti qarym-qatynasqa negizdelgen qoǵam qurýdyń mańyzy qashanda zor.
Astyn syzyp atap óterlik taǵy bir jaıt, Elbasynyń syrtqy saparlarynda onymen kezdesýge, sóılesýge, birge sýretke túsýge umtylýshylardyń qarasy moldyǵyn talaı baıqadym. Abyroı-bedeliniń bıiktigin aıtyp jetkize almaımyn. Amerıkada azýyn aıǵa bilegen alpaýyt kompanııalar jetekshileriniń, astam minezdi mıllıarderlerdiń Nursultan Ábishulymen jylyushyraı júzdeskenderin, sóılegen sózderin siltideı tynyp tyńdaǵandaryn kórip eriksiz tańdaı qaqtym. Eger qyzyǵýshylyq tanytpasa olardyń kez kelgeni ornynan turyp ketip qalar edi.
Jaqynda Brıýsseldegi ASEM sammıtinde de eń iri eýropalyq kompanııalardyń basshylary Nazarbaevtyń naǵyz saıasat serkesi retindegi reıtıngisiniń joǵarylyǵyna kóz jetkizdik. Qozǵalǵan taqyryptardyń tamyryn tap basýy, qoıylǵan suraqtarǵa suńǵylalyqpen jaýap qaıtarýy jınalǵandardy qatty súısintti. Mundaı moıyndaýlarǵa boıymyz úırengeli qashan. Áıtse de árqıly jahandyq jıyndarda jalpy adamzatqa ortaq aýqymdy problemalardy qozǵap, ordaly oı qorytatyn Nuraǵańnyń baǵaly bastamalaryna biraýyzdan qoldaý bildirgen jaqsy-jaısańdardyń jyly lebizderin estigende tóbemiz kókke eki-aq eli jetpeıtinin nesine jasyraıyq.
Tarıhtaǵy tulǵanyń róli týraly oılaǵanda meniń kóz aldyma ylǵı ózimizdiń Elbasynyń jarqyn beınesi turady. «Sizderge Qudaı parasatty Prezıdent bergen» dep edi birde bizge TMD-lyq qalamdasymyz qyzyǵa ári qyzǵana qarap.
«Osy sen qaıda júrsiń, elge qaıtpaısyń ba?»
Táýelsizdigimiz aıaǵyn táı-táı basqan toqsanynshy jyldardyń basy-tuǵyn. Onda radıoda qyzmet isteıtinmin. Sheteldik sapardan oralǵan Prezıdentti qarsy alýǵa Almaty áýejaıyna kelgenbiz. Sol ýaqytta ushaqtan túsken Memleket basshysyna jýrnalısterdiń jan-jaqtan saýal jaýdyratyn salty bolatyn. Qalyptasqan dástúr boıynsha alǵashqy kezekti televızııa ókilderi alatyn. Men sol stereotıpti buzǵym keldi de, tusymyzdan ótip bara jatqan Nursultan Ábishulyna daýystap suraq qoıýǵa oqtaldym. Alaıda aty-jónin aıtqanymsha ol alysqa uzap úlgerdi. Úlken tolqý ústinde únim shyqpaı qalǵanyn sezdim. Sonymen kókeıimdi tesken saýalym kómeıimde qalyp qoıdy. Elbasymen eń alǵashqy kezdesýim osylaısha sátsizdeý aıaqtaldy.
Keıinirek taǵy bir «qyzyq» jaǵdaıǵa tap boldym. Televıdenıede shyǵarýshy redaktor mindetin atqaryp júrgenimde qolyma Nursultan Nazarbaev pen Borıs Elsınniń Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy máıekti máselege baılanysty telefon arqyly sóılesý mátini tıdi. Shuǵyl sheshim qabyldap, áńgimeniń qysqartylǵan nusqasyn keshki altydaǵy «Jańalyqtarǵa» usynyp, tolyq nusqasyn saǵat toǵyzdaǵy «Sharaınaǵa» bergendi jón sanadym. О́zimshe «qýlyq» jasap, kógildir ekran kórermenderiniń eki kózin tórt qylyp túngi habardy kúttirmek bolǵan túrim ǵoı. Sonyń alǵashqysyn úıine qaıtar jolda avtokólik ishinde kórgen Nursultan Ábishuly tıisti adamdardan telefonmen tildesýdi kimniń «kúzegenin» surap bilipti. Meniń famılııamdy Prezıdent birinshi ret sirá, sol joly estigen bolar. Sál keıinirek, Máskeýdegi Birinshi arnada jumys istep júrgenimde issaparmen Almatyǵa at basyn burdym. Áldebir baspasóz máslıhatynda Prezıdent meni kórip qalyp, «Osy, sen qaıda júrsiń, elge qaıtpaısyń ba? Astanaǵa nege kóshpeısiń?» degeninde úlken kisiniń ózimsingen qamqorlyǵyna bólengendeı bólekshe kúıge engenim esimde.
«Jańasha baǵdarlamalar jasaıtyn bol»
Prezıdenttiń Teleradıokeshenin basqarý jónindegi usynysyn bildirgende Nursultan Ábishuly «Jańasha baǵdarlamalar jasaıtyn bol» degen tilegin qosa jetkizdi. Onyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń belgili bir elderge saparynyń tek resmı hronıkasy tizbektelip qana qoımaı, sol elder jaıynda tarıhı, jaǵrapııalyq, tanymdyq turǵydan tartymdy materıaldar berilse telekórermender úshin áldeqaıda qyzǵylyqty bolady eken. Sodan sol ıgi ıdeıany júzege asyrýǵa kirisip kettik. Uzaq ýaqyt boıy respýblıkanyń telearnalarynda joǵary suranysqa ıe bolyp kele jatqan «Álemge kózqaras» atty derekti fılmder legi osylaısha paıda bolǵanyn bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Bul fılmder otandyq derekti kıno óndirisinde oıyp otyryp óz ornyn alǵany anyq.
Keıde Prezıdenttiń qatysýymen ótetin protokoldyq is-sharalar kezinde de júrekke jylylyq uıalatatyn ózgeshe oqıǵalardyń kýásine aınalyp jatatynymyz bar. Áli esimde, Fransııada, Elıseı saraıyndaǵy qabyldaýda fransýz orkestri tanymal qazaq án-áýenderin quıqyljyta jóneldi. Mýzykanttar Abaıdyń «Kózimniń qarasyn» oınaǵanda Elbasymyz erekshe eltip, ádemi qońyr daýysymen qosyla ketti. Keremet kórinisti túsirtip almaq nıetimen jan-jaǵyma qarasam, jaqyn mańda birde-bir kamera bolsashy. Basqa amaldyń joqtyǵynan uıaly telefonymnyń beınejazba tetigin qosýǵa týra keldi. Sol keshtegi eksklıýzıvti túsirilim sóıtip kınokadrǵa kirdi. Mundaı mereıli mezetter teginde az bolmaıdy. Qal-qaderimizshe sondaı qaıtalanbas sátterdi qalt jibermeýge tyrysamyz. Shyǵarmashylyq toptyń ártúrli deńgeıdegi kelissózder úderisiniń qysqa qaıyrym úzikterimen shektelmeı, kadr syrtyndaǵy kózaıym kórinisterdi de qamtyp qalýyn udaıy nazarda ustaımyz.
Kezekti kezdesýlerdiń birinde Prezıdent osy telejobaǵa qatysty óziniń kózqarasyn bildire otyryp «Jaraısyzdar, sizder elimizdiń tarıhyn jazyp jatyrsyzdar» dedi maqtaýymyzdy asyryp. Ile-shala «tarıhty jazyp jatqan Sizsiz, Nursultan Ábishuly! Biz tek sony taspaǵa tańbalaýshylarmyz» dedim men de kóńildegi kórikti oıymdy irikpesten.
«Erlan, úıge barǵan soń sóılesemiz...»
Birneshe jyldan beri Prezıdenttiń Teleradıokeshenine jetekshilik etip kelemin. Atalmysh qurylymnyń basty mindeti – el Prezıdentiniń san qıly qyzmetin saralap kórsetýge ózindik úles qosý.
Men Elbasynyń elýge tarta saparlarynda qazaqstandyq jýrnalıster qatarynda boldym. Dúnıe júziniń nebir dúldúl qaıratkerleri ony qalaı qurmetteıtinin kózimmen kórdim. Sondaǵy baıqaǵanym, ultymyzdyń uly perzenti, salıqaly saıasat sardary Nursultan Nazarbaevtyń kósemdik kóregendigi, adamı asyl qasıetteri aınalasyndaǵy adamdardy magnıtteı tartyp turady. Asqan aqyl-oı arnasyn adamzattyq ıgi ıdeıalardy júzege asyrýǵa bura biledi. Soǵan qaramastan ózin óte qarapaıym ustaıdy. Halyqqa túsinikti tilde sóıleıdi. Tyǵyryqtan shyǵý joldaryn tez tabady. Utymdy usynystarmen eldi eleń etkizedi. Bastaǵan sharýasyn baıandy etpeı tynbaıdy. Uly murattarǵa umtylady. Bul jasampazdyqtyń belgisi.
Al endi ázilge ustalyǵy óz aldyna bir tóbe. Birde Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń beıresmı basqosýynan keıin ol baspasóz ortalyǵynda málimdeme jasady. Sóziniń sońynda ádettegideı «qoıatyn saýaldaryńyz bolsa, jaýap berýge ázirmin» dedi. Sodan men «Moskovskıı komsomolestiń» tilshisi Arkadıı Dýbkovtyń mıkrofon surap otyrǵanyn bildirmekke qolymdy kóterip álgi áriptesim jaqty nusqamaımyn ba. Sony baıqaǵan Prezıdent meni suraq qoıǵysy kelip otyr dep oılasa kerek. «Erlan, senimen úıge barǵan soń sóılesemiz» dep zaldaǵylardy dý kúldirdi.
Men Prezıdentten aspanda da ıntervıý aldym. Ushaq bortyndaǵy kabınetine kirgenimde nege ekenin bilmeımin, eptep sasqalaqtap qaldym. Myqtynyń mysy bassa kerek. Otyr degendeı ısharatpen qarsy aldyndaǵy kreslony kórsetti. Otyrýǵa yńǵaılanyp álgi oryndyqty jyljytsam, qatyp qalǵandaı ornynan qozǵalmaıdy. Qattyraq tarta bastadym. Tapjylmaıdy. Bárin únsiz baqylap otyrǵan Nursultan Ábishuly ábden ábigerlengen maǵan qarap: «Aqyryn, qazynanyń múlkin syndyrasyń. Anaý tetik turǵan joq pa, sony bassań boldy», dep jyly jymıǵanda mańdaıymnan ter burq ete qaldy.
«Nazarbaevpen basty másele týraly»
Bizdiń teleradıokeshen túsirgen fılmderdiń bárin taldasaq talaıǵa silteýimiz múmkin. Men solardyń ishinen basqalarmen salystyrǵanda moıny ozyqtaý sııaqty kórinetin bir-ekeýine toqtala keteıin. Máselen, «Úlken saıasattaǵy galstýksiz kezdesýler» deıtin týyndymyz burynǵylardan bólekteý formatta qoıyldy. Rejısserlerimiz tyń izdenisterge baryp, álemdik lıderlerdiń beıresmı ómirin beıneleıtin kınoarhıv materıaldaryn aqtardy. Solardyń arasynan buryn-sońdy kórsetilmegen tosyndaý sıýjetterdi iriktedi. Elbasymyzdyń galstýksiz kezdesýlerinen syr shertetin ǵajaıyp kadrlar tańdalyp alyndy. Mine, Nursultan Nazarbaev pen Vladımır Pýtın taý-tasty kezip júr, áne Elbasy qasyna QHR-dyń eks-tóraǵasy Hý Szıntaony otyrǵyzyp alyp elektrokarmen quıǵytyp keledi. Nuraǵanyń Dmıtrıı Medvedevpen birge balyq aýlaǵan kórinisi tipti qyzyq. AQSh-tyń burynǵy Prezıdenti Bıll Klınton men qazaq úıdiń ishinde emin-erkin suhbat quryp otyrǵan Prezıdentimizdiń bet-álpetinde qonaǵyn qoshemettegen dala perzentiniń danalyq belgisi qylań beredi. Biz bul arqyly memleket basshylary arasyndaǵy dostyq pen syılastyq saıasattyń siresken muzyn eritýge oń áserin tıgizetinin aıtqymyz keldi.
Al kózi qaraqaty kópshiliktiń ystyq yqylasyna bólengen «Nazarbaevpen basty másele týraly» atty fılmdi aıryqsha atap ótkenimiz abzal. Munda buǵan deıingi suhbattardyń birde-birinde aıtylmaǵan syrlar aqtaryldy. О́zekti áńgime órbidi. Aıtylmaǵan aqıqat qalmaǵandaı.
Prezıdent bul fılmde ózi jaıynda, zaman jaıynda keńinen kósilip tolǵady. Qazaqstannyń keshegisi men bolashaǵy haqynda aǵynan jaryldy. Kógildir ekran aldyndaǵy kórermender tolǵaýy toqsan tirshiliktiń tolyp jatqan saýaldaryna jan-jaqty jaýap aldy. Suhbat barysynda ótken-ketkendi eske salatyn muraǵattyq taspalar usynyldy. Menińshe, eldiń bárin tánti etken erek tulǵa týraly basty fılmderdi túsiretin ýaqyt áli alda.
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan»
