Eýrazııa ıdeıasy – túrki yqpaldastyǵynyń negizi

Al eýrazııalyq jobany kózdegen Pre­zıdent Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıa­sy sol kezde sánge aınalǵan «órke­nıetti ajyrasýdy» emes, ıntegrasııalanýdy maqsat etken bolatyn, sóıtip Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy qurylǵan edi. Demek, ol ýaqytta postkeńestik keńistikte qandaı da bolmasyn bir ıtegrasııalandyrý tetikteri, ıntegrasııalyq ahýal bolǵan joq jáne bizdiń oıymyzsha, eýrazııalyq ıdeıanyń ózi jabýly qazan kúıinde jatqan.

Al endi osy Táýelsiz Mem­leket­ter Dostas­tyǵyn qurý Orta­lyq Azııa res­pýb­­lıkalaryna, bu­ryn­ǵy Odaq musyl­mandaryna, tipti barlyq musyl­man álemine qarsy «slavıandyq odaq» týraly tezısti nasıhattaý úrdisine ulasty. Sol kúnderi Ashhabadta Orta­lyq Azııa men Qazaqstan memleketteri basshylarynyń keńesi ótip jatty. Mine, osy keńeste Nazarbaevqa Or­ta­lyq Azııa aımaǵyn­da túrkilik odaq qu­rýǵa qajettilik joq ekeni týraly dáleldeýge týra keldi. Prezıdent sol ýaqyttaǵy jaǵdaıdy «Ǵasyr toǵy­synda» atty kitabynda bylaı dep jazady: «Men burynǵy KSRO aıma­ǵynda túrkiler jáne slavıandar odaqtaryn qurý ssenarııine jol bermeýge bar kúshimdi saldym. Eger ol kezde mundaıǵa jol ber­sek, arada kóp jyl ótken soń, biz­diń qandaı kepke tap bolatyny­myzdy kim bilgen?!». Aqyr aıaǵyn­da Ortalyq Azııa elderi  «barlyq sýbektileriniń múddesin kózdeıtin Táýelsiz Memleketter Dostas­ty­ǵynyń teńquqyly  birlesken quryltaıshylary bolýǵa» sheshim qabyldady. TMD-ny túpkilikti qurý túıini alma­ty­lyq kezdesý boldy. Sóıtip Táýel­siz Memleketter Dostas­tyǵy qurylysymen, burynǵy alyp eldiń qurama bólikterin «órke­­nıetti» bólisý jaıy da bekitildi. 

Sodan KSRO taralýyna dóp kelgen osy bir almaǵaıyp kezeńde, ıaǵnı 1994 jyly kútpegen jerden Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nursultan Nazar­baev Máskeý memle­kettik ýnıver­sı­tetinde «Eýrazııalyq odaq» tujy­rymdamasyn jarııalady. Biraq bul jurtqa ashyq aspan astyn­daǵy naızaǵaı jarqylyndaı áser etti. Álem demin tart­qandaı boldy. 

Alaıda áýelgide Táýelsiz Mem­­­le­ketter Dostastyǵy elderi­­niń saıasatkerleri men ǵa­lym­dary tarapynan Nazarbaev­tyń eýra­zııalyq ıdeıasy jetkilikti túrde qoldaý tappady. Resmı Máskeý eshqandaı pikir bildirmesten, únsiz qaldy. Biraq sol kezde nebir qarsy pikirler aıtylmaı da qalmady. Q.Toqaev jazǵanyn­daı, Nursultan Nazarbaevtyń tujyrym­damasyna kúıe jaǵý­shylar da tabyldy. Olar reseı­lik qoǵam aldynda tujyrym­da­ma­nyń óńin aınaldyra qara­lap, Prezıdenttiń bedelin túsi­rý­ge kúsh saldy. Bul bizge qar­sy naǵyz josparlanǵan, aldyn ala ábden oılastyrylyp uıym­das­ty­rylǵan aqparattyq naýqan eke­nin túsindik, deıdi ol.

Birde men Reseı prezıdenti­niń kómekshisi bolyp isteıtin Kreml sarapshysymen áńgimelestim. Odan Qazaqstan Prezıdenti­niń tujyrymdamasyna Máskeý nelikten osynshama kúmánmen qaraıtynyn suradym. Sóıtsek, onyń syry saıası qyzǵanyshta jatyr eken. Kreml Nursultan Nazarbaev óziniń eýrazııalyq ıdeıasymen asyǵystyq jasaǵan dep eseptepti, óıtkeni áýeli ony jarııalamas buryn B.Elsınmen jáne onyń aınalasyndaǵylar­men aqyldasýy kerek eken. Solaı istegende, deıdi álgi meniń áńgi­me­le­sý­shim, eýrazııalyq tujy­rym­da­manyń baǵy janatyn edi, áıtpese, báribir ony aqparat­tyq qol­daýǵa Qazaqstannyń múmkindigi jet­peıdi ǵoı. Árıne, sol kezde onyń bizdiń aqparat­tyq áleýetimizdiń álsizdigi týraly aıtqanymen kelispeske amal bolmady.

Nursultan Nazarbaev bul ba­ǵytta eshkimmen ashyq aıtys­qa túsip, pikir talastyrǵan joq. О́ziniń aımaq boıynsha árip­tes­terimen berik baılanys­ty nyǵaıta berdi. Ol Qazaqstan­da ózge el basshylaryn jyly qabyl­dap, olarmen kóptegen kez­desý ótkizip, ózi de kórshiles mem­le­ketterge shaqy­rý­men jıi shy­ǵyp turdy. «On bir jyl ishin­de men nebir kezdesýler men kelis­sózderdiń kýási boldym. Olar­dyń arasynda ózara hatta­malyq-dostyq sharalar da ótti, biraq keıde óte tereń má­sele­ler qozǵalǵan ashy da, ót­kir, qatty sózder qoldanylǵan kelissózder de boldy», dep jazady Q.Toqaev. 

Birde men ózimniń shaǵyn mura­ǵattarymdy aqtarý ústinde 1998 jyldyń qańtar aıynda Astana qalasynda  N.Nazarbaev, I.Kári­mov jáne A.Aqaevpen birge ót­ken kezdesýdiń jazbasyn taptym. Bul kezdesý jańadan turǵy­zylǵan syrty sándi, ishi ádemi pre­zı­denttik rezıdensııada ótti. Soǵan qarap, osy jaınaǵan jańa apartamentter áseri kezdesýdi joǵary dıplomatııalyq kúıge bóleýi kerek edi deımiz ǵoı. Alaıda kezdesý barysy óte qatań ekpinmen bastaldy. Ony О́zbekstan pre­zıdenti bol­ǵan marqum Islam Kárimov tý­ǵyzdy. Áýeli aıtys ózbek eks­­port sharabynyń Qazaqstan aıma­ǵynda tasymaldanýyn shekteý jónindegi bizdiń úkimettiń qaýlysyna saı týyndady. Odan keıin О́zbekstan prezıdenti As­qar Aqaevty qyr­ǵyz-ózbek ekono­mıkalyq qarym-qa­ty­nasy jaǵ­daıyn jetik bil­meı­di dep keıis­tik bildirdi. Sol kezde shara­nyń tóreshisi retinde araǵa N.Nazarbaev túsip, syn ózegin ózine qaratyp, dáleldi derektermen tigisin jatqyzyp jiberdi. 

I.Kárimov múlde kelispegen Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq reformaǵa baılanysty týyn­da­ǵan pi­kir­talas ta este qalypty. Onda Nur­sultan Nazarbaev halyq­­aralyq qarjy ınstıtýtta­rymen tyǵyz baılanys ornatyp, she­teldik tikeleı ınves­tı­sııa­lar­dy tartý, soǵan saı sala­lyq re­for­­malarǵa jaǵdaı jasaý kerek­tigin, ınfraqurylym job­a­laryna altyn-valıýta qoryn shy­ǵyn­damaı, ulttyq valıý­ta­nyń aıyrbastalymy men jeke­she­len­dirýge qoryqpaı qadam jasaý qajettigin alǵa tartty.  Pikir­talas uzaqqa sozylyp, óte qatty ótti. Sonyń saldarynan dástúrli sal­tanatty keshki as ta bir saǵatqa shegerildi.

Bul kezde Ortalyq Azııa ishinde jalpy ıntegrasııalyq shyǵynǵa saı ulttyq múdde basym­­dylyǵy qaǵıdaty qatań saq­tal­dy. Alaıda ulttyq ar­tyq­shylyqty ózara kelisý júıesi álsiz ıakı ol múlde ju­mys is­te­me­gendikten arada qaıshy­lyq­­tar únemi týyndap otyrdy. Bul, má­selen, ómirlik ma­ńy­zy bar fak­torlar – jer men sý­dy ból­i­sý men paıdalanýda anyq kórindi. Nursultan Nazarbaev О́zbekstanmen ara­daǵy qarym-qatynasqa baılanysty «turaqsyzdyq áleýeti jáne oǵan tamyzdyq ta bar. Jáne qandaı deseńizshi! О́zbekter men qazaqtar shekaralas aımaqtarda aralas turady, baý-baqshany sýǵarýda sý úshin únemi daý shyǵady. Bolmashy ketpen urysynyń arty úlken daýǵa aınalmasyna kim kepil» dep kelisim jaıyn alǵa tartty. О́ıtkeni etnıkalyq jolaqtar áleýetti pikirtalastar týǵyzady, bul jaǵdaıda aımaq­tyń bir-biriniń isine aralasýy da múmkin. Bul jóninde Prezıdent Kárimov tipten ashyq aıtty: «Kommýnıkasııa – О́zbekstannyń eń osal tusy. Bizge tek ázirge Soltústikke ǵana shyǵar jol bar. Qudaı saqtasyn, bul joldy tek bireý-mireý jaba kórmesin!» Al Soltústik – bul Qazaqstan.

Ortalyq Azııa elderiniń mem­le­ketaralyq qarym-qatyna­sy­na shekaralyq máseleler kóleń­­kesin túsirmeı qoımady. Máse­len, qyrǵyz-tájik shekarasy 630 kılometrge sozylyp jatyr jáne Qyr­ǵyz­stannyń ońtús­tiginde 40 daýly ýchaskeni quraı­dy. Al daýdyń negizi, sarap­shy­lar piki­rin­she, ke­zin­de KSRO Orta­lyq Azııa res­pýb­­lıka­lary­nyń arasyndaǵy she­­karany ból­gende, aldymen eko­no­mı­kalyq tıimdilikti eskerip, tek sosyn ǵana etnıkalyq jáne ult­­tyq fak­torlardy qaperge alyp atústi belgileýiniń saldary kórinedi.

Shekarany mejeleý máselesi boıynsha ózbek-qyrǵyz kelissózi óte kúrdeli jáne qarama-qaı­shy­lyqqa toly boldy. Búginde endi eki týysqan halyqtyń baqytyna oraı О́zbekstannyń jańa Pre­zıdenti Sh.Mırzııoev  bul máse­le­lerdi sheshýde qısyndy da, syndarly baǵyt ustanyp otyr.

Sońǵy jyldary Eýrazııalyq ıdeıanyń ómirsheńdigi ómirdiń ózimen, saıası tájirıbemen dálel­denip keledi. Eýrazııalyq ınte­gra­sııanyń mańyzdy bir ólshemi retinde Kedendik odaq, Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq qoǵamdas­tyq, Ujym­dyq qaýipsizdik shart uıymy qurylyp, Birtutas ekono­mı­ka­lyq keńistik kelisimine qol qo­ıyl­ǵandyǵyn aıtýǵa bolady. Bular qazirgi kezde naqty jú­zege asyrylǵan bar dúnıeler, bo­la­shaqtyń jarqyn úlgileri, olar is júzinde bolashaq Eýrazııalyq odaq­tyń negizin qurap otyr. Bul Odaqty qurý barysynda TMD el­deriniń joǵary dárejeli saıa­sı qaıratkerleriniń de eńbegi bar ek­eni jasyryn emes, áıtse de ǵa­lym­dar N.Nazarbaevtyń salǵan jo­ly barlyq jerden aıqyn baı­qa­latynyn aıtady. Onyń bul ty­nymsyz ıntegrasııalyq us­ta­­ny­my bizdiń týysqan elder­diń kúshin – beıbitshilik, qaýip­siz­­­dik, ekonomıkalyq órleý, dinı já­ne mádenı birigý sekildi bir­tu­t­as dos­­­tyq alańdy qurýǵa jı­naq­taı­dy. О́ıt­keni ıntegrasııa­lyq pro­ses­terge taldaý jasaý barysy bul salada Nursul­tan Nazar­baev­­tyń róli zor ekenin kórsetedi. Eý­­ra­­­zııa­lyq qurylystyń ushar ba­­syn­da onyń jigeri, sheberligi, ózi­ne tán joly aıqyn baıqalady, ony óz­gemen shatystyrý múmkin emes.

Qazaqstan Respýblıkasy aldymen Kedendik odaqtyń, sosyn 2012 jyldyń qańtarynda tusaýy kesilgen Birtutas eko­no­­mı­kalyq keńistiktiń tolyq­qan­­dy jumys isteýine barynsha kúsh saldy. Aqpan aıynda Eýra­zııalyq ekono­mı­kalyq komıs­sııa jumysyna kiristi. Mun­daǵy Nursultan Nazar­­baev­tyń temirdeı ustanymy tarap­tardyń «bir el – bir daýys» qa­ǵıdaty men bir deńgeıde pátýa­ǵa kelýi boıynsha teń ókildik etý mindeti.

Sóıtip ýaqyttyń ózi kór­set­­kendeı, eýrazııalyq tujy­rym­dama qa­zirgi tańdaǵy qoǵamdyq sana­nyń asa qajet etetin jáne tıimdi baǵytyn tap basyp otyr. Qazaq­stan Prezıdentiniń júıeli de dáıekti kúsh-jigeri arqasyn­da «eýra­zııa­lyq naqtylyq» Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaq el­deriniń damýynyń irgetasyn qalap, eý­razııalyq ıntegra­sııa­nyń odan ári jańa damý múm­kindikterin qalyptastyrýda.

Táýelsizdik jyldarynda ege­mendi Qazaqstan álemge jahan­dyq qa­ýymdastyqtyń áldeqaıda úıle­simdi de ádil damýynyń oı­la­s­­ty­rylǵan sheshimderin birne­she ret usyndy. Sonyń biri, má­se­len, 2012 jyly negizdelgen G-GLOBAL jobasy.

Jobanyń alǵashqy qaǵıdat­tary 2012 jyldyń 23 mamyrynda ótken V Astana ekonomıkalyq forýmynda jarııalandy. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev álem iskerleriniń aldyna shyǵyp sóılegen sózinde, ádil álemdik qurylym negizderin jiktep berdi. Birinshi – «evolıýsııa, tóńkeris emes». Adamzat ótken ǵasyrda-aq, saıası revolıýsııa shegin taýys­qan. Sondyqtan reforma joly – bul HHI ǵasyrdaǵy jalǵyz jol. Ekinshi – «ádildik, teńdik jáne kelisim». HHI ǵasyrda elder­di uly jáne ekinshi, kóshbas­taý­­shy jáne jetekshi dep bólý es­kir­­gen. Mem­leketterdiń teńdi­gine ne­gizdelgen álemdik ádil saıa­sat pen ekonomıka qajet. Úshin­shi – «jahandyq tózimdilik pen senim­dilik». Memleketter ara­syndaǵy baı­lanys geosaıası sal­maqqa qara­mastan tózimdilikke negiz­delg­en bolýǵa tıis. Tórtinshi – «jahan­dyq transparenttilik». Álem G-GLOBAL – bul ashyq qoǵam, onda eshqandaı qosar­lan­ǵan qalyptar bolýy tıis emes. Besin­shi – «syndarly kóp­po­lıar­ly­lyq». Mine, osy janjal­dan keıin­gi kóppolıarlylyq jahan­dyq shaqyrtýlardy eńserýge múm­kin­dik berip, HHI ǵasyrda adam­­­zat­tyń turaqty damýyn qam­ta­masyz etedi. Buǵan senim mol.

Jýmagýl  SAADANBEKOV,

saıası ǵylymdar doktory, qoǵam qaıratkeri (Qyrǵyzstan)