Áýezovtiń úıinde bolǵanda

Qońyr kúzdiń japyraǵyn saba­ǵynan úzgen 1958 jyldyń qarasha aıy edi. Al­matyǵa Qytaı elindegi saılaý naýqany­nyń kesirinen keshigip keldik.
Ýnıversıtette oqý qyrkúıektiń 1-in­de bastalǵan. Muryndaryna sý jetpeı jantalasyp, sabaqta júrgen stýdentter. Bıyl fılologııa fakýl­tetiniń II-III kýrstaryna Muhtar Áýe­zov «Týystas ádebıetter» jáne «Abaı­tanýdan» leksııa oqıtyn bolypty degen habardy estip, erekshe qýandyq.
Kelesi kúni sabaqqa keldik. Aýdıtorııa jastarǵa lyq tolǵan. Bir sát esikten jazýshy Muhtar Áýezov pen Temirǵalı Nurtazın kirdi. Dúr etip oryndarymyzdan turyp qarsy aldyq. Orta boıly, tolyq kelgen, jazyq mań­daı Muhań birden leksııa oqýǵa kiristi. Muhańnyń sózi maıda, bıdaı óńi jaıdary, keń tynysty jan ekeni nur júzinen bilingen­deı. Tipti ǵulama adamnyń jaı ǵana jymıǵany bizdi ózine tarta tústi.

Qońyr kúzdiń japyraǵyn saba­ǵynan úzgen 1958 jyldyń qarasha aıy edi. Al­matyǵa Qytaı elindegi saılaý naýqany­nyń kesirinen keshigip keldik.
Ýnıversıtette oqý qyrkúıektiń 1-in­de bastalǵan. Muryndaryna sý jetpeı jantalasyp, sabaqta júrgen stýdentter. Bıyl fılologııa fakýl­tetiniń II-III kýrstaryna Muhtar Áýe­zov «Týystas ádebıetter» jáne «Abaı­tanýdan» leksııa oqıtyn bolypty degen habardy estip, erekshe qýandyq.
Kelesi kúni sabaqqa keldik. Aýdıtorııa jastarǵa lyq tolǵan. Bir sát esikten jazýshy Muhtar Áýezov pen Temirǵalı Nurtazın kirdi. Dúr etip oryndarymyzdan turyp qarsy aldyq. Orta boıly, tolyq kelgen, jazyq mań­daı Muhań birden leksııa oqýǵa kiristi. Muhańnyń sózi maıda, bıdaı óńi jaıdary, keń tynysty jan ekeni nur júzinen bilingen­deı. Tipti ǵulama adamnyń jaı ǵana jymıǵany bizdi ózine tarta tústi.
Stýdentter eki-úsh kúndeı ustaz lek­sııasyn tyńdap, ǵulamaǵa baýyr basa berdik. Oqyǵan leksııalary mán­di de maǵynaly edi. Biz qyzyǵa tyń­dadyq. О́z sózin jazýshy áýelde biraz bógelip, toqyraı sóıledi de, júre kele jazyqqa shyqqan jorǵa­daı josyldy…
Meniń oıymdy Kárim Ákiramuly­nyń Muhańa jibergen amanaty búıi­rim­­nen túrtip mazalaǵandaı. Tór­tinshi sa­baq kúni bolatyn. Leksııa­syn aıaq­taǵan jazýshy dekanatqa bettedi. Men de ustazymmen ilesip birge jú­rip kelemin. Dekanatqa taıap qal­ǵanda, ózim­di batyl ustap:
– Aǵa, mende Úrimji qalasynda turatyn Kárim degen jazýshynyń sizge jibergen amanaty bar edi. Sony qalaı tapsyrsam eken? – dep qıyla su­radym.
Muhań sál kidirdi de, maǵan dóń­gelengen qos janaryn tóńkere qarap:
– Iá, ol kisini bilemin. Ol – Ká­kitaı ǵoı! Shırek ǵasyrdan soń til qatqan adam. Qalaı, densaýlyǵy jaq­sy, mal-basy aman ba? Qytaı tilin myq­ty bile­tin azamat! – dep maǵan úlken bir meıi­rim­men qaraǵandaı boldy da:
– Sen sol, arǵy betten keldiń be? – dep surady.
Júregim tezdete soqsa da:
– Iá, aǵa, oqýǵa kelip edim, – dep uıańdaý jaýap bergende ustazym kidi­rip, buryn aralasyp júrgendeı jyly qarady da:
– Jeksenbi kúni saǵat onda úıge kelińder. Sonda áńgimelesermiz,– dep bólmege kirip ketti.
Áýezovtiń úıine baratyn bolǵan qýa­­nyshymda shek joq. Tańnyń tezi­rek atýyn kúttim.
Kelesi kúni bárimizden boıshań, syryqtaı Qurmanbaı Tolybaevty al­ǵa salyp, tórt jigit saǵat onda Muh­tar Áýezov úıiniń aldyna keldik. Esik qońyraýyn basýǵa batylymyz jetpeı, biraz turdyq.
– Sen bas, Ýálı, sen bas! – dep saý­dalasyp turǵanda, esik qońyraýyn Qur­manbaı basyp qaldy. Shyldyr ete tús­ken qońyraýdyń áýendi úni biraz kidir­gen soń, úlken qońyr esik ashyla berdi. Esikti Muhańnyń ózi ashqanyna qatty qysyldyq. Uıalǵanymyzdan ja­pa-tarmaǵaı:
– Assalaýmaǵaleıkúm, assalaýmaǵa­leıkúm, aǵa, – dep sálemdese bastadyq. Bergen sálemimizdi:
– Ýaǵaleıkýmassalam! – dep alǵan jazýshy órimdeı jigitterge qarap:
– Al, jigitter, tórletińder, – dep bizge yqylas kórsetti. Qurmanbaı boı­shańdyǵyna basyp, tórlete berdi. Sol boı­da tórt qabyrǵasyn kitappen kóm­ker­gen úlken kitaphana zalyna óttik. Aldyńǵy qatarǵa kelip otyrǵan Muhań Qurmanbaıdan bastap, bárimizben ta­nys­ty da, tuǵyrdaǵy qyrandaı ornynan kóterilip, ishki bólmeniń terezesin japty. Ornyna qaıta jaıǵasqan soń qos janardyń qıyǵyn bizge tastap:
– Oqýǵa kelgenderiń jaqsy bolǵan. Qazir naǵyz oqıtyn shaqtaryń. Oqý kerek! – degen ǵulama ustazdyq yqyla­symen bizdi jelpindire tústi.
«Jylqy kisineskenshe, adam túsinis­kenshe», degen ataly sóz tekke aıtylmasa kerek. Baǵanadan únsiz otyrǵan jigit­ter endi serpilip sózge aralasty.
– Aǵa! Myna bir nársege shamaly kóńil bólseńiz? – dedi bir mezette Ýálı qolyndaǵy jibek kilem oralǵan taıaqty Muqash ekeýi eki shetinen ustap jazyp.
– Muha, mynaý Kákitaı Ákiramuly­nyń Sizdiń 60 jasqa tolýyńyzǵa es­kert­­kish syılyq retinde jibergen amanaty edi.
Kilemge taıap kelgen Muhań ondaǵy Shanhaı qalasynyń kórkin tamashalaı:
– Qytaı halqy osyndaı qolóner sheberligimen dara halyq. Qandaı ǵa­jap kórinis! Eger sheber sýretshi bolsa, bizdiń Almaty men Alataýdy da osyndaı kerim etip shyǵarýǵa bolady ǵoı! – dep, óz oıyn tebirene aıtqan ol qala ústindegi kók aspan silemine arab árpi­men qyzyl jibekpen kestelengen «Qa­zaq ádebıetiniń dańqy bolǵan – Muhtar Omarhanulyna! Kákitaı Áki­ram­­­uly­nan! 15 qarasha, 1958 jyl, Úrim­ji qa­la­sy» degen jazýdy sydyrtyp oqyp shyqty da bizge qarap:
– Jazýdy sheber kestelegen eken! – dep oń qolyn ústel astyna júgirtti. Biz kitap alar dep oılap edik, olaı bolmady. Aǵamyz joǵarǵy bólmege qońyraý soǵyp, bireýlerdi shaqyrsa kerek.
Sálden soń esikten, ústinde kózge kórikti gúldi jabynshasy bar apaı kirdi. Bárimiz oryndarymyzdan turyp amandastyq. Bizderge analyq meıi­rim­men qarap amandasqan áıel jazýshyǵa jaqyndaı berdi de:
– Muhtar Omarhanovıch, bular sizdiń stýdentterińiz be? – degen oıyn sybyrlaı aıtty. Muhań basyn ızep:
– Qytaıdan kelip oqyp júrgen jas­tar! – dep álgi apamyzǵa qarap kúlim­deı sóılegen aǵamyz bizge burylyp:
– Jigitter, bul kisi osy úıdegi táteleriń – Valentına Nıkolaevna bolady, – dep apaıdy tanystyrdy da, ústel ústinde jatqan kilemdi jazyp Valentına Nıkolaevnaǵa kórsete berdi.
Kilemdi bir shetinen ustaǵan apamyz qatty tańyrqap qos janaryn bizge tóńkerip:
– Qandaı kórkem jasaǵan! Sýretin qandaı ádemi túsirgen! – dedi. Usta­zymyz sol arada dereý oryssha túsin­dirip jatty. Kilem kórkine qyzyǵa qara­ǵan Valentına Nıkolaevna bári­mizge, arystan áz aǵaǵa tartý-sııapat attandyrǵan Kákitaıǵa rahmet aıtty da, joǵaryǵa kóterilip ketti.
Muhań az tolǵanystan soń:
– Qalaı, jigitter, zeriktińder me? – dep jymıdy. Baǵanaǵydaı emes, batyl­dyqqa aýysqan Qurmanbaı:
– Joq, aǵa! Jaqsy áńgime adamdy zeriktire me? – dep óziniń yqylaspen tyńdaǵanyn ańǵartty.
Osy sát ornynan kóterilip, júre sóılegen ustazymyz:
– Áńgimeni kóńil qoıyp tyńdaı bil­gen de úlken estilikke jatady, – dep bir qoıdy. – Men sender biledi-aý degen úmit­pen myna bir jaıdy suraǵym ke­ledi. Bizdiń bala kezimizde, úlken kisi­ler dúnıeden ótkende aıtylatyn syń­syma-joqtaý bolýshy edi. Keıin úni óship, aıtylmaıtyn boldy. Sol jyr ar­ǵy bet­tegi aǵaıyndar arasynda bar ma?
Áńgimege qarshyǵadaı qanatyn jaıa aralasqan Ýálı Bekenov:
– Aǵa, siz suraǵan syńsyma bizdiń aýylda jıi aıtylady. Elde aty shyq­qan úlkender qaıtys bolsa, sol adamdy jóneltkende qyrqynda, jylynda aýyl áıelderi kópke muń shaǵyp, daýys aıtyp joqtaıdy, – dep aptyǵa sóıledi. Sóıtti de ózi kórgen-bilgen jáıtti jaq­sylap aıtyp berdi.
– Ýálı, sózińe qaraǵanda joqtaý dástúri ózgermepti-aý. Seniń aıtýyńa baqsam, sol baıaǵy qalpynda eken. Al dombyrada osy syńsymanyń áýenin tartýǵa qalaısyń? Apalarymyz ben analarymyzdy bir eske alaıyq, – dep tolqı sóılegen Muhań ornyna otyrdy. Osy sát ustazyna kúlimdeı qaraǵan Ýálı Muhańnyń qońyr dombyrasyn qolyna alyp, qulaq kúıin keltire bastady.
– Al, aǵa, men bilgenimshe tartyp kóreıin,– dep balaqustaı talpynyp, dombyrany qoltyǵyna qysa túsken Ýálı syńsymany birden dombyra saǵa­synan bastady. Ol astyńǵy bir saǵadaǵy ishekti suq saýsaǵymen diril­dete shertti. Bozdaǵan dombyra sazy, áýelde alystan úzilip shyqqandaı estil­di de, zarly ún barǵan saıyn kóte­rilip, jaqyndaı berdi. Bir ishek­tiń qońyr shanaqtan shyqqan úni – jas ana zar­lap turǵandaı zarly shyq­qanyna jazýshy tańdana berdi. Talaı kúıshi­lerdi tyńdaǵan Muhań, mynadaı suq saýsaqpen dombyrany dirildetip tart­qandy kórgeni osy eken. Bul sheber dombyrashyǵa tán qasıet qoı dep oılady ol.
Uzaq tartylǵan zarly joqtaýdyń ashy úni muńy bitpegen ana daýysyna uqsap, baıaýlap úzile berdi. Baǵanadan úlken tolǵanys ıiriminde otyrǵan ustazǵa baıyppen qaraǵan kúıshi:
– Mine, aǵa! Syńsyma osyndaı sarynda bozdap kete barady, – dep joq­taý únin saıabyrlatqanyn ańǵarta sóı­ledi. Baǵanadan kishkentaı shynasha­ǵyn tistep, oıǵa batqan Muhań syńsy­manyń aıaqtalǵanyn bilip ornynan tez kóte­rildi de kúıshige taıap kelip:
– Oı, dúnıe-aı! Bitip qaldy ma? Shirkin, osy zardy tyńdap ósken babalarymyz da ótti ǵoı bul dúnıeden! Qandaı ǵajap jyr! Júrekti shalyp, ózekti órteıtin otty zar! Iá, óz áninde, sol sarynda jaqsy saqtalypty! Bul syńsyma Mosarttyń «Rekvıeminen» ál­deqaıda joǵary jatqan jyr ǵoı! Naǵyz ashyn­ǵan el zary. Shirkin, notaǵa túsirip, orkestrmen oınasa, Qarataýdyń basyn­daǵy azaly kóshke ilesken búkil qazaq analary bozdaǵandaı estiler edi-aý! Bul jóninde Ahmet Jubanovqa qolqa salarmyz. On saýsaǵyń talmasyn, baýyrym! – dep óz sózin tolqı aıt­qan ǵulama, kúıshi jigittiń qolyn qysty.
Syńsyma týraly oılana túsken jazýshy ómir buralańdary jóninde kóp oılanyp, otyrǵandarmen syr bólisti. Sondaǵy ol kisini tolǵandyrǵan jáıt tómendegi taqyryp edi.
…Halqymyz sonaý 1916 jáne 1932, 1937-jyldary basyna tóngen qara bulttan qaımyǵyp, shetke aýǵany bári­mizge aıan. Sol surapyl jyldary ataqo­nysynan qansha aıaýly azamat, qol úzip, tentirep ketti. Meniń esimde erekshe saqtalǵan sondaı bozdaqtardyń biri – Zııat Shákárimuly.
Zııat oryssha bilim alǵan talantty mýzykant bolatyn. Ol ákesi Shákárim qajynyń ólimine kýá bolyp, jany túr­shigip, kúńirengen azamat. Qara nıetti­lerden bezinip, basqa elde torǵaıdaı tozǵan jan!
Sháýeshek, Altaı jáne Úrimjide bolǵan jıyrmanyń ishindegi Zııattyń erekshe talant ıesi ekenin tanyǵan baı-manaptar aýyldaryna ustazdyq­qa shaqyrǵan, biraq beıtanys elge bar­ǵysy kelmegen.
Zııat, 1930 jyldary Sháýeshekte «Shuǵanyń belgisi», «Qyz Jibek», «Er Tarǵyn» pesalaryn kıiz úı sahnasynda qoıyp, týǵan jerge degen sa­ǵynyshtary sarǵaıtqan jurtty ju­batqan azamat. Onyń aýylda jylqy baǵyp júrgende shyǵarǵan ánderin biz jıi aıtýshy edik. Ásirese, «Syr­ǵaly jeńgeı», «Bekzatym», «Shıli ózen» ánderi esimde. Amal ne, azamat jer aýyp, nadandar jalasynan túrmege tústi. Onyń júreginde el-jurtyna, dostaryna degen ystyq mahabbat ketti. Kóp ánderi ózimen birge jolaýshylap, taıǵaq jerdiń tasasynda qaldy.
1956 jyly, Almatyǵa kelgen Dánesh Raqyshev, Zııattyń biraz ánin aıtty. Asyl azamat shette júrip, elin, jerin, dostaryn saǵynyp, keý­desin kerip, ózegin órtegen, júrek sezimin ánmen kestelegen.
Mahabbat taqyrybynda kóptegen ánder shyǵarǵan. Biraq, kóbisi aıtýshy aýzynda, tyrnaǵannyń tyrna­ǵynda ketken. Dáneshtiń biletinderi — «Kózińniń móldirin-aı!», «Anashym», «Ekeýim-aı!», «Sarbıdaı» án­deri bolatyn. Aıtqandaryn tyńda­dyq, qazaqy qońyr únge tolǵan tamasha án ekenine kózimiz jetken.
– El qadirlegen osyndaı azamat­tyń súıeginiń qaıda qalǵany da belgisiz! Qandaı qatygez, nadan ómir edi! Mynandaı eli, jeri bar azamatqa sol jerden bir tómpeshik buıyrmaýy qandaı ókinishti!..
Osy sózderdi aıtqanda jazýshy janaryna jas úıirile berdi…
– Kelesi jyly Italııaǵa – Spartak eline baramyn. Amandyq bolsa, aldaǵy jyly sol Shyńjań qazaq­taryn aralap, Zııat Shákárimuly men Mársekov Ybyraıymjannyń júrgen jerlerin kórip, qaıda qalǵanynan bir derek bilgim keledi.
О́zderiń dombyrada tartqan syń­syma jyryn kózben kórip, qulaqpen taǵy tyńdasam degen arman bar. Onyń syrtynda balam Murat Moskvada qytaı tilin oqıdy ǵoı. Sol jigitti erte baryp, Kákitaı Ákiram­ulyna qytaı tilin úıretýdi tapsyr­maqpyn.
Sonda birtalaı istiń beti ashylyp, tozǵan eldiń ómirin kórip, odan kóp nárseler úırenip, dápterge túsi­rip te qaıtar edim. Bul aldaǵy kún­derdiń isi. Alla jol berse, arǵy betke aýǵan eldi aralaýǵa baramyn, – degen oıyn uly jazýshy úlken senim­men aıtqan edi!
Amal qansha, ol armanyna jete almady, ǵumyry qysqa boldy…
Ǵalym TYNYBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri.
Almaty.