Atajurt

Egemendikti elimiz endi enshilegen kezde Qazyǵurt aýdanynyń adam aıaǵy baspaǵan, topyraǵyna kúrek júzi tımegen at shaptyrym jazyqtarynda qos birdeı aýyl sán túzedi. Eki eldi mekenniń “Qyzylseńgir” degen atty ıemdengenin Tájikstannyń Qorǵantóbe oblysyndaǵy Vahsh jáne Kolhozabat aýdandarynan at aryltyp kelgen aǵaıyndar ujymdastyryp edi. Al, Qazaqstan kartasyna “Zańǵar” dep engizilgen ekinshisin О́z­bek­stan­nyń Tashkent oblysy Bóke aýda­­nynan shekara asqan qan­­das­tary­myz kóterdi.

Egemendikti elimiz endi enshilegen kezde Qazyǵurt aýdanynyń adam aıaǵy baspaǵan, topyraǵyna kúrek júzi tımegen at shaptyrym jazyqtarynda qos birdeı aýyl sán túzedi. Eki eldi mekenniń “Qyzylseńgir” degen atty ıemdengenin Tájikstannyń Qorǵantóbe oblysyndaǵy Vahsh jáne Kolhozabat aýdandarynan at aryltyp kelgen aǵaıyndar ujymdastyryp edi. Al, Qazaqstan kartasyna “Zańǵar” dep engizilgen ekinshisin О́z­bek­stan­nyń Tashkent oblysy Bóke aýda­­nynan shekara asqan qan­­das­tary­myz kóterdi.
Táýelsizdigimiz jahanǵa ja­rııalanysymen-aq Qorǵan­tó­be­den atajurtqa qoparyla qoz­ǵal­ǵan kóshtiń basy kıeli Qa­zyǵurttyń qunarly baýraıyna tabany tıgende júz shaqty otbasy edi. Jıyrma jylda otaý sany 270-ten asyp, qazir aıdarly aýyl boldy.
Qyzylseńgirdiń ýyǵyn shanshyp, keregesin kerip, shańy­ra­ǵyn qurǵan kóshtiń bas buı­da­syn ustap, tarıhı otanyna qa­raı burǵan qadirmendi qarııa­lar­dyń aıtýyna qaraǵanda, olardyń babalary Qorǵan­tó­bege 1860 jyly otarshyldar ataqonysyn ozbyrlyqpen tartyp alǵannan keıin jan­saý­ǵa­lap qashýǵa májbúr bolypty.
– Atajurtymyz – qazaq eli álemge óz táýelsizdigin pash etkende Qorǵantóbedegi búkil baýyrlarymyz bórkimizdi aspanǵa atyp shattandyq. Kóp oılanyp-tolǵanyp jatpastan týǵan elge dúr kóterilýge beldi bekem bý­dyq. Aldymen atajurttyń qaı aýmaǵyna bet túzeıtinimizdi aqyl­dasyp aldyq ta, jolǵa shy­ǵýǵa jınaldyq, – dep eske alady sol máre-sáre kúnderdi ulaǵatty ardager ustaz Taǵaı Shákibaev.
– Oralmandar kóshiniń týǵan eldiń Qazyǵurt tóskeıine bir­jola bet burýyna septigi tıgen sebepti de aıta ketken jón, – dep áńgimeni jalǵady aýyl bıi Qalmantaı Baımoldaev. – Erterekte Dýshanbedegi ınstıtýtty bitirgennen soń, Ońtústik Qa­zaq­stan óńiriniń Qazyǵurt aı­maǵynda qyzmet istep, osynda turaqtap qalǵan Dáýrenbek Aýdanov degen jerlesimiz bar edi. Onyń ákesi Ábsamatpen Vahshta birge turdyq. Sonyń jańaǵy ulymen habarlastyq. Sol ju­ra­ǵatymyzdyń da shaqyrýy dá­timizge qýat boldy. Atajurtqa qozǵalǵan kóshtiń basy-qasynda Tájikstanda da qazaq qaýymy arasynda halyqshyldyǵymen ta­nylǵan aǵalarymyz Ábsamat Aýdanov, Ábdishúkir Ilesbaev, Ábsalam Ábdiqalyp, Qalabaı Álıev, Naǵymet Mashaqov bel sheship júrdi. Kıeli Qazy­ǵurt­tyń bul kezdegi basqarý tizginin ustaǵandar boılaryna ultjan­dylyq, qandastarǵa qaıyrymy mol qasıet daryǵan azamattar bolyp shyqty. Sol kezdegi aýdan basshysy Moldabaı Ilııasov bizdi mıdaı tegis tepseńge, qa­raı­ǵan úısiz qazirgi osy Qy­zylseńgir alqabyna kerýe­ni­miz­diń arqanyn tarqatysyp, júgin túsiristi.
Árbir shańyraqqa 20 sotyq­tan jer telimi bólindi. Qoldaǵy qarjymyzǵa arzan baǵaǵa qu­rylys zattary berildi. Aldyn ala jobasy daıyndalǵan kóshe­lerde asarlatyp úı turǵy­zyldy. Aınalasy 3-4 aıda joq jerden jańa bir aýyl jumyrt­qadaı ju­tynyp shyǵa keldi. Jat jaqtan aǵaıyn dep jetken bizge Mol­de­keń bastaǵan eljandy azamat­tardyń qoldan kelgen kómegin, qamqorlyǵyn, jyly sózin aıama­ǵanyna alǵysymyz sheksiz.
Qyzylqııa aýyl okrýgine qa­ras­ty Qyzylseńgirden keıin ke­lesi oralmandar aýyly Zań­ǵarǵa da jolymyz tústi. Bul eldi meken Qaqpaq aýyl okrý­gine qaraıdy. Tashkent obly­sy­nyń Bóke aýdanynan 1993 jyly kóktemgi kókózek shaqta kó­ship kelgen 5 otbasyna berilgen jer telimderi de aıdalada edi. Olar­ǵa da úılerin salýǵa memleket tarapynan kómek qoly usynyl­dy. О́zderi asarlatyp bas­pana turǵyzdy. Bulardyń jaqsy jaıǵasqandaryna kóz jetkizgen jerlesteri de kóp uzamaı osylaı qaraı qonys aýdardy. Qazir bul aýylda 130 otbasyn quraı­tyn myńǵa jýyq turǵyn bar.
– Biz Tashkent mańyndaǵy shaǵyn qala ispettes Toıtóbede turdyq. О́nip-ósken, ornyqqan jerimiz ejelden qazaqtyń basybaıly atamekeni edi. Amal neshik, ol bógdeniń bodanyna baılanyp ketti – deıdi osyn­daǵy mektep dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary Mú­nıra Qońyratbaeva. – Biz kvo­taǵa alańdap jatpadyq, óz yr­qy­myzben ultymyzdyń biregeı otany – táýelsiz Qazaqstanǵa jedel kóshýdi ǵana murat ettik. Erim О́ktem osynda kelgen bette óz qarjysyna mektep qury­lysyn qolǵa alyp edi, bilim oshaǵynyń oqý jylyna deıin bitýine aýdan ákimdigi taǵy da qolushyn berdi. Qazirgi jalpy orta mektebimizdiń ǵımaraty memleket qarjysyna salyndy. Poshta bólimshesi, feldsher­lik-akýsherlik beket, elektr stan­sasy, dúken halyq sura­ny­syna laıyq qyzmet etip jatyr. Áýelgide qıyndyqty bastan ótkergenimizdi nesine jasyramyz, bastysy, aǵaıyndar arasyna keldik. Endi mine, táýelsiz elimizdiń bir butaǵy bolyp ornyqqanymyzǵa qýanyshty­myz. Balalarymyz da shadyman. Qazir biz oralman emespiz. О́zimizdi egemen Qazaqstannyń túpkilikti turǵyny, azamaty retinde sezinemiz.
Dese degendeı-aq, aldy el táýelsizdigimen túıdeı qurdas, sońǵysy da soǵan jeteqabyl qos aýyldyń túzý kósheleri, jasyl jelekke kómkerilgen kelis­ti úıleri súısindiredi. Aýyl ma­ńyndaǵy jotaly jaılaý tórt túlik malǵa toldy. Úıleriniń irgesindegi jerden otbasynan artylatyn kókónis jınalady. Eldi meken aınalasynan bóli­nip berilgen sýarmaly qunarly tanaptardan kól-kósir yrzyq alynady. Eńbekke jaramdy bir de bireýi qol qýsyryp qarap otyrmaıdy. Azamattarynyń eti tir­ligi­niń, aýyzbirliginiń arqa­synda turmystaryn áldeqashan túzep aldy. Basqalarǵa endi ózderi de járdemdesetin dáre­jege jetti.
Qazyǵurttyqtar qatarlary­na qosylǵan qandastarynyń ty­nym tappaıtyn asa eńbek­qorlyǵyna, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýdaǵy óte uı­ymshyldyǵyna, eldi birik­ti­re­tin iske janyn sala kirise­ti­nine, qandaı da qıyndyqqa tó­zimdiligine, baldy barmaq, bes aspap sheberlikterine tańdaı qa­ǵysady. Olardyń erinbeı eń­bek etýin ózderine úlgi tu­ta­dy jáne de osy eki aýylda kez kelgen toıdyń ishimdiksiz ótetinine tańǵalady. Aýdanda qazir mal urlyǵy órship tursa da bul aýyl­dardyń órisinen de, qora­synan da bir ashatuıaq joǵa­lyp­ty degen áńgimeni áli kúnge esh­kim estimepti. Qazaqy ómirsheń ádet-ǵuryptyń, salt-dástúrdiń qaz-qalpynda saqtalyp otyr­ǵa­nyn tamsana áńgimeleıdi. Kór­shi aýyldarmen ersili-qarsyly qyz alysyp, qyz berisip, qu­dandaly bolyp tatý tirshilik jasap jatyr.
Aıtpaqshy, Qazyǵurt aýdanynda eki jyl boldy, Almaty-Tashkent kúre jolynyń boıynda О́zbekstannan oralǵan, erteń keletin qandastarymyzǵa jergi­likti ákimdiktiń qaýlysymen bel­gilengen, ázirge shartty túr­de Jańbyrshy dep atalatyn jańa aýyldyń irgesi qalanyp jatyr. Keles ózeniniń shuraıly jaǵasynan bólingen 50 gektar aýmaqta birer jylda taǵy bir aýyl boı kótermek. Kórshiles elden munda 250 otbasy kóship kelmek. Olardyń júzden astamyna jer telimin berý jóninde sheshim de berilip qoıylypty. Qazir 20 úıdiń qurylysy aıaqta­lyp, adamdary qonystanyp ta úlgeripti.
Táýelsizdikpen bastalǵan uly kóshtiń alystaǵy qandas­ta­ry­myzdy eldegi aǵaıyndarmen qaýyshtyrǵan sharapatty joly osylaı jarasty jalǵasyn taba bermek.
Jeńis BAHADÚR.
Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qazyǵurt aýdany.