Tamyr búlkilindegi taqyryp

 TAǴDYRYM TAŃDAPTY. Nemese meniń taǵdyrymdaǵy adamdar desem sóz kórki kirip, maǵyna marhabatty bola túser me eken? Álde ekinshi úıim bolyp ketken qasıetti redaksııa shańyraǵynda oty mazdap, ushqyny mıyma shashyraǵan taǵdyr-talaıly taqyryptar ma eken? Tipti jazǵym kelip jabyǵyp, qolym júrmeı qınalǵanda kóńil aýany býǵan sáttegi shamyrqanystyń shaýjaılatqan nesibe-maqalasy ma? Jalynan ustap jalynǵandaı bop, oı tolǵaǵymen elep-ekshegende, emeýrinimen emeksitken «qyzyq dúnıeniń» tosyn tolǵaqty, taptaýrynnan tys, bitimi bólek, pishimi túıdek, aıtpaǵy eren, mańyzy beren, júrek lúpili shyǵar, bálkim?

TAǴDYRYM TAŃDAPTY. Nemese meniń taǵdyrymdaǵy adamdar desem sóz kórki kirip, maǵyna marhabatty bola túser me eken? Álde ekinshi úıim bolyp ketken qasıetti redaksııa shańyraǵynda oty mazdap, ushqyny mıyma shashyraǵan taǵdyr-talaıly taqyryptar ma eken? Tipti jazǵym kelip jabyǵyp, qolym júrmeı qınalǵanda kóńil aýany býǵan sáttegi shamyrqanystyń shaýjaılatqan nesibe-maqalasy ma? Jalynan ustap jalynǵandaı bop, oı tolǵaǵymen elep-ekshegende, emeýrinimen emeksitken «qyzyq dúnıeniń» tosyn tolǵaqty, taptaýrynnan tys, bitimi bólek, pishimi túıdek, aıtpaǵy eren, mańyzy beren, júrek lúpili shyǵar, bálkim?

Redaktor bastamasy ma, álde óz júregińniń ámiri me nemese jıi júrgenge jolyǵysatyn keıipkeriń usynǵan taqyryp pa: jazylmaǵy – qalamǵa sert! Aıtylmasa – júrekke dert! Qane…

 ShERHAN MURTAZA: «Oraqty so­syn, aldymen teatr…» 1990 jyldyń 27 tamyzy. Sheraǵań meni «Sosıa­lıs­tik Qazaqstannyń» (qazirgi «Egemen Qazaq­stan») Torǵaı oblysy boıynsha men­shik­ti tilshisi etip, qyzmetke qabyl­da­dy. Nusqaýynan buryn qasy qaı­shy­lanyp, murty jybyrlaıdy. Bara sala teatrdy jazýǵa kirisýim kerek eken. Tań­danyp­pyn. Talmaýratyp, bir soqqy jasady: «Oraqty sosyn!..» Salym sý­ǵa ketip, búgile tússem kerek, tik­te­lýim­di ótindi. Oraqtyń naǵyz jan alyp, jan be­risip jatqan qarbalas shaǵy-tyn. Al­ǵashqy tapsyrmanyń túri mynaý. Shyn aıtyp otyr ma ózi? Nurly janary aldamaıtyn syńaıly. О́tkir kózi­niń ush­qy­ny ókirtip jaz, qatyryp jaz deı­tin­deı. Meniń únsizdigimnen azdap qar­sy­lyq, ańǵaldyq, alańdaýshylyq ny­shanyn sezdi bilem, sátte jibip, oraq­ty kim oratynyn surady. Árıne, Adam! Dury-y-yss! Aldymen adamdy tárbıe­le­ıik. Tor­ǵaıyń jabylǵan tusta Jez­qaz­ǵanǵa bas saýǵalaǵan teatryńdy qaı­ta ashýǵa kiris. Problemasyn aıamaı tók. О́ziń­di quddy egis dalasynda júrgen­deı jaýapty sezin. Teatr ońalmaı, adam ońalmaıdy. Tárbıe kerek! Tár­bıeli adam astyqtyń obal-saýabyn bi­le­di. Teatr ashylyp, kórermenin jı­na­ǵansha oraq maýsymy túgesilmeı me, osy bas­tyǵym ańdaýsyz talap qoıyp oty­r­ǵan­nan saý ma degendeı dúdámal kúıimdi taǵy sezip qoıyp, teatr bir kúndik nemese naýqandyq emes, jyl­dyq, ǵasyrlyq dep, shashyrańqy oıymdy jınaqtap, qolyma ustatqandaı boldy.

Sodan… Teatrsyz oraq naýqany bit­peıtindeı oıǵa malshynyp, Torǵaıyma ushyp keleıin. Kelsem, oraq qyzǵan. Bas­qa tirlik qalmaǵan. Meniń oıymdy tek teatr qaýmalaǵan. Oblys basshysyna kirip, Sher­aǵańnyń maqamyna sal­masam da, ózim­niń resmılengendegi yzǵarlanyp ke­te­­tin susymdy tejeı almaı, dókeıdiń «aldymen oraq, oraq…» degenin qulaqqa qystyrmaı, «oraq sosyn, teatr aldymen…» deı berippin ǵoı. Basshy da beris­peıdi. Men de raıdan qaıtpaımyn. Aldymen teatrdy jaz degen kim deıdi ol. Sherhan Murtaza! Oblys basshysy kúrt mop-momaqan bola qaldy. Basyn ızedi. Qupta­dy. Teatrdy jazýdyń jyryn qalaı bas­taǵanyn ózi sezbeı qaldy.

Qandaı qyzyq taqyryp! Keıinnen bildim ǵoı, teatrsyz dúnıe bos eken! Árıne, oraq naýqanyn da umyt qal­dyr­ǵan joqpyz. Qaıta, jaqsy qamty­dyq desek te bolady. Teatrdy shartty uǵym retinde astarlap, meńzegen eken ǵoı bas redaktorym. «Sheraǵam-aı!» deımin áli kúnge, taqyryp izdep sar­sylǵanda: «Aqylyńnan aınalyp ke­te­ıin!» Osyndaı talaptan soń taqyryp tańdaýda basty ıdeıany bólektep tanyp, kóre bilý mashyǵyn boıǵa daryt­qandaımyz. Má­se­leniń ishki astaryn qoparystyryp, eń ózektisi degen asa dilgerin noq­talaıtyn boldyq.

TOQTAR ÁÝBÁKIROV: «Mádı ba­bam­nyń «Qarqaralysyn» ǵaryshta shyr­­qadym!» Baıqońyr.1991 jyldyń 2 qaza­ny. Batyr qazaq Toqtar Áý­bá­kirov Almaty ýaqytymen 11 saǵat 59 mınótte ǵa­rysh­qa samǵap ketti. Qazaq eli bórkin as­panǵa atyp, qýandy. «Egemenniń» bas­shy­lyǵynan: «Ádet­te­gi­deı Arqalyq mańy­na qonýǵa tıis qoı, óte qyraǵy bol, reportaj bere­siń» degen tapsyrma tús­ti. En­di jatsaq-tursaq, kókke qarap eleń­deıtin boldyq. Toqtarlardyń ti­leýin ti­leı­miz. Ol jalǵyz emes edi, qasynda orys pen avstrııa ǵaryshkeri bar. Buryn taqy­rypty jerden izdep tabatyn basymyz, endi aspanǵa alaqtaýmen 10 qa­zan­nyń tańyn atyrǵanymyzdy baı­qa­maı qal­ǵandaı edik. Almaty mól­sheri­men 9 saǵat 12 mı­nót­te Arqalyqtyń oń­tústik-shyǵy­sy­na qaraı 58 shaqy­rym jerde ǵarysh­ker­ler aman-esen qondy. Tikushaq­pen jetken edik. Adam kórme­gen­deı, úsheýin qaýmalap aldyq. Suraq­tar qardaı borady. «Mádı ba­bam­nyń «Qarqaralysyn» shyrqa­dym», – dep, Toqtar sharshańqy kúıin sezdirmeı, kózi kúlim qaqty. Osy kezde betin ter jýyp ketti de, óbektep júr­gen arnaıy adamdar oramalmen jeńil qurǵata bastady… Biz sol ándi qazir jerde shyrqap jiber­se ǵoı dep kóksep turmyz. Oǵan ál-dár­meni joq­ty­ǵyn sezdik te, ishi­mizden «Qar­­qa­ra­lyǵa» bas­tyq… «Atyń­nan aınalaıyn Qar­­qa­ra­ly, Senen bult, menen qaıǵy tar­qa­mady. Saıyńnan saıǵaq qur­ly saıa tappaı, Men bir jan qýǵyn kór­gen Arqadaǵy»…

Nómirge reportaj berem dep, eki ıinnen dem alyp, alasuryp júrgende án mátinin jete qaýzaı almaǵandyqtan, keıin, tipti búginge shekti ýaqyttarda da, ózektegi oı órmegin tarqatpaqqa áýes edik. Sonymen, tosyn taqyryp óz jum­baǵyn birden asha qoımaıdy eken-aý.

Toqtar talǵamy nege «Qarqa­ra­lyǵa» tústi eken? Árıne, kindik qany tamǵan jeri – Qarqaraly. Oryndy-aq. Biraq ózge de syry bolýy múmkin-aý. Kóńili shermendi ǵana osyndaı ánge júginer. Nesi bar, Mádıdiń ózindik muńyn sál tarqatyp kórelikshi. Keń piship, tereń tolǵasaq, aıyp pa? Toqtar uǵymyna sáıkestendirip degendeı. Qarqaralyny qazaq eline balasaq she? Keńes kezinde basynan bult, halqynan ishteı bolsa da qaıǵy tarqamaǵany kádik. О́se kele Toqtar týǵan jerinen saıa tappaı orys jerin panalap, oqý izdep, talpynyp, mártebesi ósip, Batyr atanǵanymen de, Qarqaralysyn ańsaǵan Mádı babasyndaı, óz eline jetkenshe asyq boldy. Mu­ratyna jetti. Qonys aýdardy. Toq­tar qazir ár qazaqtyń jalǵyzy da tóresi!

Jalǵyzy dep qaldyq. Tuńǵysh ǵa­ryshker uǵymyn dóp basyp bergen yqylasymyz ǵoı. Sońynan ergen Tal­ǵat Musabaevtaı ini-izbasary bar eken, dostyǵy uzaǵynan bolsyn eki alyp qazaqtyń. Kimniń birinshi, kimniń ekinshi ekendigin taǵdyr mańdaılaryna anyq etip jazǵan eken. Esh solqyl­daq­tyǵy joq. Muny aıtys, pikir-talas t­a­qy­ryby etip alyp, ónbes daýdy ór­shi­týdiń eshqandaı qısyny joq sekildi.

Ras, biz de redaksııa alǵash taǵ­dy­rymyzǵa enshilegen osynaý ǵarysh­ker­lik taqyrybyn arakidik jańǵyrtýmen kelemiz. Kókten túsken Toqtardy jerde kórip, tildesýimiz, qandaı án aıt­qanyn suraýymyz – qaı bir tilshiniń de kásiptik maqtanyshy bolar, bálkim. Sony jubanysh etemiz.

… Jeti qat aspan men jumyr jerge birdeı syıly Toqtar baýyrymyz týraly «Egemenniń» betinen tuńǵysh ret qazaq elinen súıinshi suraǵan maqa­lam­dy, áli kúnge maqtan etemin! Jáne de sondaı juldyzdy taqyryp tolassyz tolǵandyryp júredi eken.

LEONID TELIаTNIKOV: «Chernobyl atom-elektr stansasyndaǵy apat­­ta qazaqstandyq órt sóndirý­shi­ler­diń ójet­tigin alǵashqy aıqasta-aq dá­leldedik!» Bir taqyryp bolady eken, qalam ter­be­ge­sin, biraz ýaqyt joǵalyp ketip, oıla­ma­ǵan jerde qaıta tabysatyn. Sonyń jaıyn aıtyp bereıin endi. 1986 jylǵy Chernobyl apatynda qos­tanaı­lyq Leonıd órt sóndirýshiler ja­sa­ǵyn bastap, asqan erlik kórsetkeni úshin keıin Keńes Oda­ǵy­nyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Kúzge salym Qos­ta­naı­ǵa kelgende kezdestik. Oblystyq ga­zettiń tapsyrmasymen ocherk jazdyq. Ol týyndy esele­nip, «Chernobyl qahar­many» degen de­rek­ti hıkaıat bolyp, 1989 jyly baspadan shyqty. Sóıtip, bul ta­qy­­ry­bymyz birte-birte saıabyrsyǵan-tyn.

1996 jylǵy sáýir basynda «Egemennen» tapsyrma aldym. Chernobyl apa­ty­nyń on jyldyǵyna baılanysty Telıatnıkovtyń qazirgi jaǵdaıymen eldi tanystyrýym kerek eken. Ony Kıevten telefon arqyly izdep taptym da, «Atom ajal aıdahary ma?» degen ma­qala (13.06.1996 j.) bastyrdym. Ataq­ty órt sóndirýshiniń densaýlyǵy máz emes eken. Atom sózin jıirkenish­pen qusala­nyp, demigip aıtady. On jyl buryn kór­ge­nimde shashy jıdip túsip, quıqasy ta­qyrlanyp qalǵany kóz aldyma kele qaldy… Atomǵa laǵnet!

Laǵnet deımiz ǵoı. Qajettiligi eskerilip, elimizde de atom stansasyn salýǵa umtylys bolyp jatqanynan habardarmyz. Túbi ne bolady?

Múltiksiz istep turǵan Chernobyl­diki de bir mezette álemdi ábigerge saldy emes pe? Zardaby áli zapyran jut­qyzý­da. Myńdaǵan qazaqstandyq apatty alas­taýǵa qatysyp, radıasııaǵa ýlandy. Deni osy jegiqurttan kóz jum­dy. Tiri júr­gen­deriniń hali músh­kil. Páter, qarjy­laı kómek, dári-dármektik demeý jaǵy tapshy. Emdeý-saýyqtyrýǵa da zárý. Zeınetaqysy da mardymsyz.

Chernobyldikterdiń qabaǵyndaǵy osyndaı kirbińdi kórgende redaksııa taýyp bergen bul taqyrypty udaıy indetip jazǵyń kelip ketedi. Júrekke kúsh tússe de, qalam degen qara ógiziń moıynyn aǵash qamytqa qaımyqpaı tosa beredi.

… Keıbir taqyryptyń sanany qyr­ǵyshpen qyrǵandaı etip, saı-súıegińdi syrqyratatyny bar eken. Jornalshy jany qandaı qıyndyqqa da kóngen ǵoı. Osyndaı artyq­shy­ly­ǵyna onyń ózinshe qopańdap qoıatynyn qaıtersiń?! Qyzyq!

MIRJAQYP DÝLATOV: «Jaza gór topyraqty elden Alla!» Taqy­ryp deýge keler me eken? Bul mıssııany oryndaýǵa tıisti arnaýly ekspe­dı­sııa­ǵa qatysýdy torǵaılyq tilshisine «Egemen» Almatydan nusqaý berdi. Qatys­tyq. Eńký-eńký jer shaldyq. 1992 jyl­ǵy 1-18 qyrkúıek aralyǵynda Karelııadan M.Dýlatovtyń múrdesi eline jet­kizilip, jer qoınyna qaıta tabys etil­di. Jangeldın aýdanynyń Bı­da­ıyq keń­sharynda kesenesi turǵy­zy­lyp, mu­ra­jaıy ashyldy.

Gazetim usynǵan bul kıeli taqy­ryp­qa áli núkte qoıylmaı keledi. Gúl­nár Mirjaqypqyzyn qatystyra otyryp, biraz rýhanı máseleler sheshimin tabýda. Apaı eki tomdyq kitap shyǵar­dy, keıin «Alashtyń sónbes jul­dyz­dary» este­lik­ter jınaǵynyń tusaýyn 95 jasqa tolǵanda kesti. Bárinde de áke­sine qa­tys­ty sóz órbıdi. Biz de ki­tap bastyr­dyq. Nar qaıysyp kóte­re­tin taqyryp bolǵan soń, ýaqyt ótken saıyn ózge de qalamgerlerge salmaq bólinip túsýde. Báriniń de Mirjaqyp aldyndaǵy paryz ben mindetke adal­dyq turǵysynan qa­raıtyny qýantady.

Mirjaqyptyń qaıyra jerlenýine kúdikpen qarap, ol ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Mońǵolııada qaı­tys boldy dep, esh qısynsyz baıbalam salýshylarǵa negizdi tosqaýyl qoıyl­ǵanyn aıtqanymyz abzal. Maqala avtory keshirim surap tynǵanymen, onyń keıbir táýelsiz telearnalarda ózgeshe saıraıtynyn baıqap qalyp ta júrmiz. Bul ne sonda? Betaldy pikir aıtýǵa bola ma eken? Sondaı beıpil aýyzdarǵa soqqy berý – taqyryptyń jalǵasyna jatpaǵanda qaıtedi? Bul bir jaǵynan ulttyq múddeni qyzǵyshtaı qorýdyń tóte joly ispetti ǵoı.

Qazir Bıdaıyq aýylynyń hali onsha emes. Otyz shaqty otbasy qaldy. Byl­tyrǵy oqý jylynda oqýshy sany múlde azdyqtan mektepti jabý máse­lesi kún tártibine qoıyldy. Nebary – 19 bala­nyń 9 synypqa qalaı bólinerin oılaı berińiz. Eshkimge ókpe joq edi. Bılik mektepti qaldyrdy. Qaldyr­ma­ǵanda, aýyl ydyrap keter edi. Sonda jurtta sostıyp Mirjaqyp kesenesi men mura­jaıy qalar edi. Túbi solaı bolatyn shyǵar? Kezinde alash arysy­nyń múrdesin kin­dik qany tamǵan jeri Qyz­belge nemese aýdan ortalyǵy Torǵaı selosyna tabystaý jóninde aıtylyp, jazylǵan. Sanas­paǵandyqtyń kesiri. En­digi nátı­jesi jan kúızeltedi.

Keseneniń bir múıisi qaq aıyrylyp, qulaǵaly turǵanyn qostanaılyq ártis­ter «Mirjaqyp» spektaklin oblys kún­derine oraılastyryp Astanada sátti qoıǵan tus­ta jabyǵyńqy kúımen aıtyp keldi. Mir­jaqyptyń basyna ádeıi baryp minájat etken ǵoı. Mura­jaıy da máz emes eken, jádiger­leri jyrym-jyrym, búlingen. Qysta aıaz qaryǵan nárse ońýshy ma edi. Kim kómek qolyn usynar eken?

Álgi aty dardaı qoıylymmen ártis­ter Jangeldın, Amangeldi aýdandarynda óner kórsetipti. Sonda keıbir ákim-qaralardyń ony tamashalaýǵa qulqy bolmaǵan kórinedi. Bul selqos­tyq neni ańǵartady. Túsiný qıyn.

Alajazdaı Mirjaqyptyń týǵan aýyly Qyzbel halqy Qońyraýly ózeni­nen aldymen qurttaǵan, keıin qyzyl irińdi sý iship otyrdy. Bul turǵysynda «Ege­men­niń» áldeneshe ret qaqqan dabylyna aýdan, oblys bıligi qyńq de­me­di. Mun­daı enjarlyqqa jol bolsyn.

Bir nársege kózimiz jetkendeı. Mir­jaqypqa qatysty taqyryp ýaqyt kerýe­ni­ne ulasyp, jalǵasa beretin se­kildi. О́ıtkeni, oıanýymyz ben oılanýymyz qabys­paı jatqandaı-aý! Osy eki ortada bezek qaǵyp, tilshi júr­me­gende qaı­tedi? Namys jyrtýǵa jaralǵan jornalshynyń basqa amaly joq qoı.

SYRBAI MÁÝLENOV: «Men de ózińdeı menshikti tilshi kezimde redak­sııaǵa hat jóneltemin dep júrip, qas­qyrǵa jem bola jazdaǵanmyn». Syr­aǵań­men de jete tanystyrǵan «Egemenim» edi. Torǵaıda tilshi bolmasam, kúndeı kúrki­regen adýyndy da, jan ıirimin saf samalymen jańǵyr­tat­yn syrshyl da, tabıǵatshyl aqyn­nyń mańaıyna etene jaqyndasa alar ma edim, bálkim. 1992 jyldyń shilde aıynda Syraǵań 70 jasyn toılaýǵa Torǵaıǵa keldi. Arqa­lyq­tan qarsy alyp, eldi aralattyq. Sonda bite qaı­na­syp ketkendeı boldyq. Árıne, til­shilik tapsyrmam da bultıyp búıre­gimde júredi. Mereıtoıdyń meıi­rimdi shaqtaryn áýelgide habar-osharmen, keıin mol pishimmen oqyrman­dary­myzǵa jetkizgenbiz.

Syraǵańnyń mańaıyna juǵysý qıyn ba desem, taıaz oılappyn ǵoı. Kóńil raıy tússe, naǵyz ejil-qojyl­dyń adamy eken. Júregi eljirep, botasyn aımalaǵan arýanadaı janarynan shýaq tógilip, baýyryna basyp, jalpaq alaqanymen jaýyrynyńnan qaǵyp-qaǵyp qoıady. Bul yqylasyna máz bolyp, balasyndaı erkelegiń kelip ketedi. О́zi de erkeletkisi kelip otyr eken: «Bilesiń be, men senimen gazettespin ǵoı», – dep erkin áńgimege shaqyrdy. Bil­meı she? Qostanaıdyń «Bol­she­vık­tik jol» (qazirgi «Qostanaı tańy») ga­zetinde menshikti tilshi, keıin redak­tor­dyń orynbasary bolǵan. Jymıyp, basymdy ızeımin.

«Qaıran, tilshilik ómir! – dep alyp, Syraǵań saǵymdy jyldarynan syr sýyrtpaqtaı jóneldi. – Jaıaýlap-jalpylap saparlarǵa shyǵýshy edik. Bir joly Fedorov aýdanyn qystyń kózi qyraýda at-shanamen aralap, aptalap boranmen alysqanmyn. Sóıte júrip qanshama qoıyn dápterler toltyryldy. Qyzyq ózi, qaýip-qaterdi sezin­beı­siń. Kórsem, bilsem deısiń. Jazsam deısiń. Qalamsabym – avtomattan beter aıbarly sekildi. Pále-jala úrkip turatyn­daı. Bir joly redaksııaǵa qalaı da materıaldy úlgertemin dep, stansaǵa jaıaý borasynda tartyp keteıin. Áýdem jer. Butaly, tobyl­ǵyly, saı-jyraly eńis edi. Anadaıdan sur kókjaldyń sul­basy qylań ete qaldy. Bitken jerim osy shyǵar degem. Qaptaldasqan qas­qy­ryń­nyń ózi qaǵy­nyp, jolamaı qoısyn qasy­ma… Qalamsaptyń kıesi bolatynyna sol joly kózim anyq jetken. Qal­tamdaǵy «qarýymdy» jalma-jan razylanyp, qysyp-qysyp qoıdym».

Osy, mine, Syraǵańnyń tilshilikten bir qyzyq syry.

Keıin, naýryzdyń tútegen maı boranynda ózim de dalada qaldym. Qarys jerdegi jylqyshy aýylyna jete almaı, dińkeledik. Jentektele soqqan qar­dan kóligimiz belýardan endi qaıtyp bosamaıtyndaı, batty. Tún kózge túrt­kisiz. Sharasyzdan jaıaýlap tart­tyq. Adam­nyń boıy sýynsa, oıy da sýynady eken. Ǵa­ıyptan Syraǵańnyń qas­qyrmen ańdys­qan sáti zý etip mıyma shapshyp shyq­pasyn ba? Qudaı-aý, sol qasqyr ǵoı mynaý! Baýyrlaı jyljyp, júrgizýshini tarpa bas salatyndaı. Tý syrtyndaǵy men baıqap qaldym. Serigim oppa qar­men aýyr adymdaıdy. Saq etip aýyz salar-aý degen andaǵaı sátte qol fonarymdy ja­ǵyp kep jibereıin. Solań etip sum­paıy­lynǵan birdeńe arda taıynshadaı jonynan kóz taıdyryp, qaǵys ketti…

Neni oılasań, sol keledi degen osy. Syraǵańnyń sonaý jylǵy qasqyrmen betpe-bet kelgen áńgimesi sanamnyń bir túpkirinde túlen túrtkendeı sergek jatýshy edi. Sol ǵapyldan oıanyp ketse kerek. Qasqyrǵa ákep meni de jo­lyq­ty­rypty. Aman qaldyq. Qasqyrdy qalam­saptyń kıesinen úrikken ǵoı dep, topshylaımyz.

Taqyrypqa barar joldyń keıde osylaı tym aýyrlap ketetini bar. Jyl­qyshynyń úıine ildaldalap jet­ken­biz. Úıde 10-12 jas shamasyndaǵy jal­ǵyz bala. Ákesi jylqy sońynan yǵyp ketipti. Sheshesi qalaǵa bir bastyqqa taı soıyp áketipti. Ysytqan qurt kó­je­ni soraptap otyryp, áńgime so­ǵa­ıyq. Áke – depýtat. Úıde sırek qona­dy. Jylqyny negizinen kómekshileri qaıy­ryp, baǵady. Jıi-jıi jınalysqa shapqylaıdy. Keıde alys saparlardan uzaq júrip oralady. Sheshesinde de taýsylmaıtyn shek­siz jumys. Áldekimge qazy-qarta tasýdan jalyqpaıdy. Qys­qa­sy, qoldary uzyn. Tikushaqpen bul úıge ne qajettiń bárin tógip tastaıdy eken. Azyq-túligiń be, dúnıe-múlkiń be, talǵamaı jaryl­qaıdy. Úlken qala­lar­da úıleri kóp eken. Aǵa-apalary kóbine shetelge qy­dy­rady. Árqaı­sy­syn­da qos-qostan keremet kólik. О́ziniń oqýyn surasaq, muǵalim jaldap beripti.

Balanyń áńgimesin bas shaıqap otyryp tyńdadyq.

Jazylmaı qalatyn taqyryp ta bolady eken. Qalam júrmeı qoıdy. Bir­deńeden sekemdenip, seskendik bilem… Múmkin, áke-sheshesimen tildespe­gen­dik­ten jazýdy qoldaı kórmegen shy­ǵar­myz. Áıteýir, tartpaı qoıdy. Jazamyz dep baryp, jazbaı tastadyq…

ÁZILHAN NURShAIYQOV: «Ege­menniń» 90 jyldyǵy toıynyń ózinen taý­sylmaıtyn talaı taqyryp sýyrt­paq­taýǵa bolady». 2009 jylǵy 23-25 jel­toq­san aralyǵynda Astanada «Egemen Qa­zaqstan» gazetiniń 90 jyldyq toıy ótti. Gazet basshylyǵy toıǵa jan-jaqtan kele­tin ár tulǵaǵa derbes adam bekitip qoıdy. Meniń «men­shi­gimde» – Ázilhan Nur­shaıyqov! Al kep kiriseıin mindetime.

Aldymen áýejaıdan kútip aldym. Ázaǵam qolynda dıplomaty bar, domalanyp qasyndaǵy boıshań bir jigittiń qoltyǵyna tyǵylyp, jolaýshylardyń basy bop kóringenimen, júk alatyn jerde tosylyp qaldy. Kitaptarynsyz júrmeıtin, sony almaǵyn shamaladym. Kóp kúttirgen joq. Taǵy bir kisi qol­dasyp qomaqty qapshyqty qampaıtyp alyp keldi. Zildeı. «2-3 kitabymnyń árqaısysynan 90 danadan ákelip edim. 90 jyldyqqa shashýym ǵoı», dep Ázaǵań baıǵazysyz júrmeıtin ádetiniń mánisin túsindirip jatyr.

Qonaǵymdy «Danııar» meımanhanasy­na túsirdim. Odan ári toı is-shara­lary­nyń aıasyndaǵy baǵdarlamalarǵa baǵyna qı­myl­dadyq. Opera teat­ryn­daǵy saltanatty keshte Ázaǵań jazǵa­nyn kósiltip oqyp berdi. Mańaıynda óńkeı gazet ardagerleri turǵan-tyn. «Ege­menmen» túıdeı qurdas Salamat Haıdarov atamyz, taǵy basqalar tól gazetiniń sarǵaıǵan paraqtaryndaı shıy­rylǵan shejireni tarqata tústi. О́nege. О́ris. О́sken órken. Taǵylym. Toq­tańyz – Taqyryp!

Zalda, Ázaǵańmen ıyqtasa otyryp, ol kisiniń keshe: «Gazet toıynyń ózi tyń taqyryptar usynady. Beıqam bolma, aınalaıyn. Jadyńa tuta bil, esti sóz­der­di», degen aqylyn sanamda qaıyra jańǵyrttym. Árkimniń júrek­pen aıt­qan­daryna yqylastana túsem. Shynynda da, gazet júrip ótken san qıly soq­paqtar túgesilmeıtin maqala taqy­ryp­tary sekildi emes pe. Tek, kórkemdik súzgisinen ótkizip, jan bitire bil. Endi baıqadym, zaldan shyǵarda, qoıyn dápterime biraz jazý túrtkenimdi.

Saltanat saraıyndaǵy merekelik das­tar­qan talǵamdy rýhanı nárimen este qaldy. Sóılengen sózden ǵıbrat mol boldy… Muhtar, Ǵabıt, Sábıtter aǵyn­dap tilek qosqandaı tógiltedi. Shyrqalǵan án­nen keshegi ǵajap daýystar estilgendeı edi… Ámiredeı jez­tań­daılar kómeı búl­kildetkendeı ǵoı. Bıden she? Myń bural­ǵan qımyl qub­y­lysynan – Sharalar tiri­lip túskendeı. Kúı-ańyz babalar únindeı bebeý­leı­di… Dına anamyzdyń kúıine Jam­byl atamyz qulaq tosypty, áne… Qaıran tirshilik: bári-bári bolǵan, jym-jylas ozǵan… Osylardy kezinde gazet nası­hat­taǵan, áli de jalyqpaıdy ol paryzynan. О́tken dáýir búginge jalǵasyp jatyr ǵoı. Demek, taqyrypta tolas joq, tek ebin taýyp, ózge qyrynan jarqyrata bilgen jón. Ázaǵań bilip aıtady eken ǵoı.

Ázaǵańdy talaı keıipkerleri qonaq etpek bop, qoldaryna túsire almady. Sonyń biri bizdiń áriptesimiz Gúlzıra. Onyń ókinishin býmaly 90 kitaptyń biri­men bastyq. Áıteýir, ózgelerdiń de ja­byń­qy qabaǵyn kitap jadyratyp jibe­redi. Al Orazbek Aımaquly aqsa­qal­dyń shaqyrýyn amalsyzdan qabyl aldy. «Orazbek báıbishesi Aı-apa qajy ekeýi Halımanyń basyna táý etip, duǵa oqyp, keıin sıýjetti beınetaspa túsi­rip, zor iltı­pat kórsetip edi, dám tatyp shyǵa­ıyq», dep yqylas ta­nytqan. Ázaǵań qajylar shańy­raǵy­nan asa kóńildenip, marqaıyp attanǵan bolatyn. «Mine, ta­qy­ryp qanshama: kelini án aıtady, neme­resi taqpaqtaıdy, balalary záýlim úı salypty, qos báı­te­rek sózimen úlgi eken», dep halyq jazýshysy tilshi paqyryńyzǵa kóp nárseni meńzegen.

Ara-arasynda Astanany aralatyp qoıamyn. Qýanyp, dedekteı jóneledi. Qo­ly­nan fototúsirgishin tastamaıdy. Esil muzyna aıaǵyn jeńil syrǵytyp tu­ryp, Ertisti, Jaıyqty, t.b. ózen­der­di eske aldy. Abaı, Jambyl, Baýyrjan, Álııa eskertkishterine taǵzym etip: «Shirkin-aı, meniń Mánshúgimmen qatar turar ma edi. Shyǵystyń qos juldyzyn ajyra­tý­ǵa bolmaıdy ǵoı», dep áldenege re­nish bildirdi. О́kini­shi­niń ózinen ta­qy­ryptar qozdap jat­qan­daı. Ras-aý!

Ázaǵańdy qaıda aparsam da – aldymda taqyryp órip júretindeı eles paıda boldy boıymda. Bastapqy bir sózi­niń qýaty qandaı! Shynynda da «Egemen» toıy – taqyryp taýyp berip, baıyta túsetin tuma bulaq kózindeı ekenine kózim jetti.

Ázaǵańdy qoltyqtap júrip, taqy­ryp ataýlydan jem jegendeı kúı kesh­kenimdi endi sezip otyrmyn. Ázaǵańnyń ózi de – taqyryp tylsymy eken!

QALAMYM JAZYPTY. Iá, taqyryp saıly bolsa – qalam maıly bolady eken. Tapqanyńdy qyzǵyshtaı qoryp, oqyrman kádesine jaratýdyń ózi, ǵanıbet qoı. Taqyryptyń da talan, talaıy bar: bireýge jaǵarsyń, endi birine jaqpassyń. Ilip jazǵandy kim jaqtyrady. Erin baýyryna alyp týlaıtyndary da kezdesedi. Maqaladan óz beınesin kórip, ishi sezgen soń sóıtedi de. Bola bersin. Tilshi shyndyq jaǵynda. Solaı qalyptasqan. Eshkimniń kóńiline qaramaıdy. Tez qasynda qısyq aǵash jatpaıdy. Táýelsizdikke qaltqysyz qyzmettiń altyn tini osy bolsa kerek.

Taqyryp taıaz bolsa, jazǵanyń jasyq shyǵady eken. Tereń taqyryp teńizdeı týlaıdy. Ýaqytpen jarysa zýlaıdy. Tańdaýymyz túńiltpesin. Tamyr búlkilindegi taqyryptarda tolas bolmasyn. Jazar kóbeısin!

Qaısar ÁLIM.