It adamnyń dosy ma?

NEMESE QAŃǴYBAS ITTERDEN QALAI QUTYLMAQ KEREK?

Dáý darbazany aqyryn ashyp, úı ishine ene ber­genimiz sol edi, kózderi qyp-qyzyl, ózi sup-sur ıt jýan sanǵa jarmasty da, jabysyp qaldy. Oıda-joqta, qannen-qapersiz kele jatqandyqtan ba, záremiz zár túbine ketken. Biraq birden es jıdyq. Jan-dármen silkilep, tepkilep júrip, qutylǵandaı boldyq. Qazaqy minez deısiz be, álde beıqamdyq deısiz be, ıt qapqan soń dárigerge barmadyq. Bala kezde esik aldyndaǵy Quttóbet muryndy julyp ala jazdaǵan. Mynaý janymyzǵa ondaı batpaǵasyn, asa elemegenimiz de ras edi.

NEMESE QAŃǴYBAS ITTERDEN QALAI QUTYLMAQ KEREK?

Dáý darbazany aqyryn ashyp, úı ishine ene ber­genimiz sol edi, kózderi qyp-qyzyl, ózi sup-sur ıt jýan sanǵa jarmasty da, jabysyp qaldy. Oıda-joqta, qannen-qapersiz kele jatqandyqtan ba, záremiz zár túbine ketken. Biraq birden es jıdyq. Jan-dármen silkilep, tepkilep júrip, qutylǵandaı boldyq. Qazaqy minez deısiz be, álde beıqamdyq deısiz be, ıt qapqan soń dárigerge barmadyq. Bala kezde esik aldyndaǵy Quttóbet muryndy julyp ala jazdaǵan. Mynaý janymyzǵa ondaı batpaǵasyn, asa elemegenimiz de ras edi.

Arada bir apta ótken. Sol aıaq syzdap, uıyp qala beretin ádet tapty. Syltyp basyp, taǵy úsh kúndi ótkizdik. Bol­maǵasyn, qalalyq aýrýhanaǵa bardyq. Mosqal tartqan er kisi ıt qapqannan keıin on kún ótkizip alǵanymyzdy estip, urysa jóneldi. Meıirli meıirbıke jambasqa bir, ıyqqa taǵy bir dárisin egip, shyǵaryp saldy. Sosyn qolǵa joldama ustat­­­ty. Sonymen tirkeýde turǵan emhanaǵa barýymyz kerek eken. Ondaǵylar endi qutyrmaǵa qarsy dáriniń úsh aı boıyna egiletinin aıtty. Al kerek bolsa…

Qutyrma aýrýy qalaı taraıdy?

Osydan soń shyndap oılandyq. It qaýyp jatqan jalǵyz biz emes. Qa­la­lyq aýrýhanadaǵy qyzmetkerlerdiń aıtýynsha, kúnine onnan asa adam osyndaı jaǵdaımen aldaryna keledi eken. Mundaı oqıǵalardyń kún sanap artyp bara jatqanyn, qalada ıtterdiń qaptap júrgenin, olardyń adamdarǵa asa qaý­­ipti bolyp turǵanyn qosa aıtty. Endi osydan keıin atalmysh taqyrypqa qy­zyqpaı gór. Dendep zertteýge kiristik.

Aldymen, travmatologııa bólimin­degi qyzmetkerlerdiń aıtqan áńgimesin tuzdyq ete keteıik. О́tkende mektep jasyndaǵy bir bala aýyr sómkesin ıyǵyna ilip, ilbip basyp kóshede kele jatady. Dál sol kezde tóbedeı bolǵan alabaı tuqymdas ıt balaǵa tap beredi. Shókedeı balaǵa esekteı ıttiń tóne ketkenin elestetińiz. Oqýshynyń kıimin dar-dar aıyryp, talap tastapty. Qaıta kóshede ketip bara jatqan adamdar ara túsip, aman alyp qalǵan. «Áıtpese, ana balany tirideı jeıtindeı eken. Sonyń ózinde dymyn qaldyrmaǵan» deıdi aýrýhana qyzmetkerleri.

Biz aýrýhanada otyrǵanda ıt tala­ǵan eki áıel kisi keldi. Alpysty al­qym­dap qalǵan apaı qoldyń sútin satyp almaqqa kórshisine barypty. Týra qol­tyqtan alyp, jerge aýnatqan. Onan soń arqasynan tistep, syrt kıimin iske al­ǵysyz etip tastaǵan. Ekinshi kisi kóshede ketip bara jatqanynda tobyqtan tis­tep, jaraqattaǵanyn aıtady. Aınalasy jarty saǵattyń ishinde úsh adam bol­dyq. Osydan soń, qalalyq aýrýhanaǵa kúnine onnan astam adam ıt qaýyp tú­sedi degenge senbeı kórińiz. Al Qudaı­dyń kúni kóp pe, on adam kóp pe? Oı eleginen bir ótkize salyńyzshy.

Qyzylorda qalasynda byltyr ıt aýlaýmen aınalysqan Erbol Ahmetov mynany aıtty. Bir jyl boıyna qa­ladan tapsyrys alyp, ıtterdi aýladyq. Sonda baıqaǵanymyz, qańǵybas ıtter adamǵa shabýyl jasamaıdy. Olar aldymen tamaqtaryn taýyp alsyn. Onyń ústine kúshik kezinen taıaqtap tastaǵan olar adam kórse alystan qashady. Al qolda turǵan, ıesi bar ıtter adam talaǵandy qyzyq kóre me, álde kúshik kezinen yzalandyryp ósirgendikten be, bosanyp ketse, beı-jaı júrgen adamdy talap tastaıdy, deıdi ol.

Joǵaryda biz aıtqan alabaı ıtiniń de qańǵybas emes ekeni anyq. Túrkimen tóbetiniń búginde «túkirigi» jerge tús­peı tur. Bazarda baýyryn endi kóterip, kózderin keshe ashqan kúshikteriniń ózi 100 dollardan kem baǵaǵa satylmaıdy. Al ákesi pálenbaı chempıon, sheshesi túgenbaı jeńimpaz bolsa, onda baǵasy tipti sharyqtap ketedi. Bir qyzyǵy, olardyń tuqymynyń sondaı ekenin zerttep, kýálandyryp jatqan eshkim joq. Qur sózge sengen qazaq tóbedeı tóbetterdi satyp alyp jatyr.

Qosh. It asyramasyn degen zań joq. Onyń tuqymy qandaı, tegi qaıdan shyqqan dep tyzaqtap tekserip jatqan da eshkim kórinbeıdi. Degenmen, qolda ıt turmaq, mal ustaýdyń da ózindik erejeleri bar. Mysaly, ıttiń turatyn óz orny bolýy kerek. Ony qydyrt­qan­da mindetti túrde tumyldyryq taǵy­lýy shart. Kúndizgi ýaqytta ıtti qora­nyń ishinde bos jiberýge bolmaıdy. Adamdardan alshaq bolýy tıis. Únemi veterınar dárigerdiń qadaǵalaýyna aparyp turý qajet. Jylyna bir ret qu­tyrmaǵa qarsy dári egilip, den­saý­lyǵy tekserilýi shart. Biraq osy aıtylǵan­dardyń biri de jasalmaıtyn jaǵdaılar kóp kezdesedi. Itti teksertý, qorada bos jibermeý bylaı tursyn, esiginiń al­dyndaǵy tóbedeı tóbettiń qaıda júr­genin bilmeıtinder bar. Oblystyq sa­nıtarlyq-epıdemıo­lo­gııa­lyq departa­­ment­­tegi mamandardyń aıtýynsha, qol­daǵy ıtterdiń jartysy «jartylaı qań­ǵybas» degen kate­go­rııaǵa jatady eken. Ol qalaı? Ittiń naqty ıesi bar. Biraq qaraýsyz. Qoly­nan tamaqtanady. Desek te, ony qada­ǵalamaıdy. «Itiń qaıda?» dese, «áı­teý­ir osynda júrgen» degen jaýap alasyń. Olaı bolatyny bar, endeshe nege ıt asyraıdy?

Endi «ıt qutyrma aýrýdy qaıdan juqtyrady?» degen saýalǵa keleıik. Mamandardyń sózine sensek, bul olar­ǵa jabaıy jyrtqyshtarmen qatyna­sy­nyń arqasynda juǵatyn kórinedi. Qarapaıym tilmen aıtar bolsaq, qas­qyr, túlki, shaǵal sekildi jyrtqysh­tar­men ıtter qatynasqa túsedi. Al qutyr­ma aýrýyn tasymaldaıtyn da negizinen osyndaı jyrtqyshtar bolyp tabylady. Búginde burynǵydaı dalada myń­ǵyr­ǵan mal joq. Aqbókenniń ózi «Qy­zyl kitapqa» enýdiń aldynda tur. Qoıan degenniń de qarasy azaıdy. Sondyqtan jabaıy jyrtqyshtar eldi mekenderdiń aınalasyn aınalshyqtaıdy. Tamaǵyn osy jaqtan tabady. Sodan kelip ıttermen baılanys jasap, silekeıi arqyly olarǵa juqtyrady. Al ıtter adamdardy qabady. Sóıtip, adamdar aýrýǵa shaldyǵady.

Buryn Qyzylorda oblysynda qu­tyrma aýrýyna shaldyqqan adamdar bol­maıtyn. Negizinen mundaı aýrý Oń­tústik Qazaqstan oblysynda tirkeletin. Birer jyldyń júzi boldy, Qyzyl­or­dańyzda da qutyrma aýrýy tirkelip jatyr. Máselen, 2010 jyly 1 adam qu­tyrma aýrýyna shaldyqqan. Ol qala­nyń turǵyny edi. Byltyr bolsa, 3 adam osy aýrýmen aýyrǵan. Onyń bireýi Qy­zylorda qalasynyń, ekeýi Qazaly aýda­nynyń turǵyndary. Al bul aýrýdyń shıpasy joq. Emi áli kúnge tabylmaǵan. Osy arada sońǵy eki jylda oblys boıynsha ıtterden japa shekken adam­dardyń sanyn aıta keteıik. 2010 jyly 2561 adamdy ıt talaǵan. Onyń 10-y jabaıy jyrtqyshtar eken. Al 2011 jyly 3894 kisi jaraqat alǵan. Bul jyly 33 adamdy jabaıy jyrtqyshtar ja­raqattaǵan. Baıqap otyrǵan shyǵarsyz, ıtterden zárezap bolǵan adamdardyń sany jyl saıyn artyp barady. Al olardy aýlaýǵa, joıýǵa qatysty jyl saıyn qanshama qarjy bólinedi. Sóı­tip, myńdaǵan ıttiń ólgeni týraly esep beriledi. Biraq nátıje kóńil kónshite­r­lik emes. Nege?

Jadyńyzda saqtańyz!

Eger oıda-joqta sizdi nemese tany­syńyzdy ıt qaýyp alsa, onda mindetti túrde jarany kir sabynmen jýyp, ıod qyshqylyn jaǵý kerek. Al abzaly, dárigerge baryp qaralý. Dáriger jara­ńyzdy tańyp, qajetti dárýmender ege­di. Sonan soń emhanaǵa tirkeýge alynasyz. Birinshi dári ıt qapqan kúni, odan soń úsh kún ótkennen keıin egiledi. Sosyn úshinshisi bir apta ýaqyttan soń salynady. Sol aralyqta sizdi qapqan ıtti mamandar tekserip, qutyrǵan-qutyr­ma­ǵanyn anyqtaıdy. Eger ondaı aýrýdyń nyshany baıqalmasa, dári egý toqtaty­lady. Al ıt tabylmaı jatsa, ne bolmasa aýrýdyń nyshany baıqalsa 3 aı boıyna dárigerdiń qaraýynda bolasyz. Qutyrma aýrýy ıtterdiń silekeıi arqyly taraıdy. Bul aýrý eki jylǵa deıin aǵzada saqtalady. Sondyqtan ondaı aýrýǵa shaldyqqan-shaldyqpaǵanyn adamdar birden bile almaıdy.

kúres qalaı júrýde?

Derekterge qarap otyrmyz. «Qudaı-aý, mynadan keıin ıt qalmaýy kerek qoı Qyzylordada» degen oı jylt etip ótti. Qarańyz: byltyr oblys boıynsha 24 myń 174 ıt atylǵan. Sumdyq san ǵoı. Bunyń arasynda 346 mysyq ta ke­tipti. Sonymen qatar, 2 qasqyr da morbıypty. Al qańǵybas ıttermen kúres­ke oblystyq bıýdjetten 22 mıllıon 883 myń teńge qarjy bólingen. Aldyń­ǵy jyly bul qarjy 13 mıllıon 683 myń teńgeni quraǵan eken. Kórip otyr­ǵanyńyzdaı, ıt atýǵa qarjy jyl saıyn artyp keledi. Biraq…

Eki jyl qatarynan Qyzylorda qa­la­synda qutyrma aýrýynyń faktileri tirkelgenin aıttyq. Negizinen, ıtterdiń kóptep shoǵyrlanǵan tusy da osy qala. Qalańyz qalaı kúresip jatyr eken? Qaraıyq. 2011 jyly qalalyq bıýdjetten 10 mıllıon 114 myń teńge qańǵy­bas ıt-mysyqtardy aýlaýǵa jumsal­ǵan. Qalalyq ákimdiktegiler qarjy to­ly­ǵymen ıgerildi degen derekti alǵa tartady. Sonyń nátıjesinde 11149 qań­­ǵybas ıttiń myltyq nysanasyna ili­gip, joıylǵanyn jetkizedi. Onyń ish­inde 20 mysyq ta bar eken. Baıqa­s­a­ńyz, oblys boıynsha bólinetin qarjy­nyń jartysy qala bıýdjetinen shyǵyp otyr. Soǵan sáıkes óltirilgen qańǵy­bas­ ıt-mysyqtardyń da jalpy sany­nyń jartysy qala esebinde. Statıstıka jaqsy. Deı turǵanmen ıtten zardap shekken adamdar azaımaı tur. Mysaly, qala ákimdigi bergen resmı derek boıynsha byltyr Qyzylordada 710 tur­ǵyndy ıt qapqan. Bizge bul perdeniń bergi jaǵy sııaqty kórinedi. О́ıtkeni, travmatologııa bólimindegi qyzmet­kerlerdiń kúnine 10 adam ıtten zardap kórgenin aıtyp keletinin joǵaryda jetkizdik. Qara­paı­ym qısynǵa salsaq, 100 kúnde 1000 adamnyń sany shyǵa keledi. Al bir jylda 365 kún bar.

Bıyldan bastap, qalada qańǵybas ıt-mysyqtarmen kúresetin arnaıy mem­­­lekettik-kommýnaldyq ortalyq q­u­rylyp jatyr eken. Byltyr onymen «Nurrahman» degen jeke kásipker aı­nalysqan. Onyń basshysy Erbolat Ahmetovten máseleniń mán-jaıyn su­ra­dyq. Ol bylaı dedi:

– Bir jyl boıyna qala ákimdiginiń tapsyrysymen ıt aýlaýmen aın­a­lys­tyq. 11 myńnyń ústinde qańǵybas ıt-mysyqtardy joıdyq, – deıdi ol.

Biz aıtamyz «11 myń bolsa, onda qalada ıt qalmaıtyn jaǵdaıǵa taıaǵan shyǵar?» dep. Ol aıtady:

– It pen mysyqqa tólenetin qarjy birdeı. Sondaı-aq kúshikterine de qar­jy solaı tólenedi. Mysaly, biz kóp­tegen kúshiktep jatqan ıtterdiń uıasyn taptyq. Sonyń bárin joıdyq. Ol da esepteledi ǵoı. Mysaly, bir ıt kem degende 7-8 kúshik tabady. Anasymen qos­qanda, sonda 9 ıt bolady. Al jańaǵy kúshikter birneshe aıdan keıin adamdar­ǵa qaýip tóndirýi múmkin.

Jón eken. Túsingenimiz, endi kózin ashqan kúshikter de statıstıkaǵa kirip ketken. Qısynǵa salar bolsaq, óltiril­gen 11 myń ıttiń teń jartysy kúshik bolyp shyǵýy da ǵajap emes. Sonda bizdiń qala qańǵybas hám qaýipti ıttermen kúresip jatyr ma, álde tisin endi jarǵan kúshiktermen be? Mine, suraq!

Jalpy, qutyrma aýrýyn juqtyrǵan bolsa, kúshik te qaýipti. Kúshik deımiz-aý, qustan da qaýip bar. Degenmen, qań­ǵybas ıttermen kúres durys júrgi­zil­meı jatqan syńaıly. Aıtpaqshy, ıt­ter­di qalaı joıady? Itterdi aýlaıdy eken. Sosyn óltirip, bir shuńqyrǵa salyp, órtep, kómip tastaıtyn kórinedi. Bolmasa, arnaıy ıt órteıtin ory­n­dar­ǵa aparyp súıegin tastaıdy. Árıne, bul týraly tirkelgen qujat bar. Biraq qu­jatty ekiniń biri jasaı alatynyn, sosyn tapsyrys berýshi men oryndaý­shynyń ózara kelisim jasap, qarjyny basqa maqsatqa jumsaýǵa bolatynyn es­kersek, óltirilgen ıtterdiń sanyna da kúdik keltirýge bolady. Qysqasy, bul aradan da jemqorlyqtyń izin baıqaýǵa bolatyn syńaıly. Biraq qol­men ustap, kózben kórmegesin pálen deı almaısyń. Deı turǵanmen, ondaıdyń yqtımal ekenin aıtqan da abzal.

Sonymen, atam qazaq jeti qazy­na­nyń birine kirgizgen ıtińiz búginde adamǵa dos bolmaı tur. «Qasqyr da qas qylmaıdy joldasyna» degen qı­synǵa salsaq, ıt adam dosyna qastyq jasaıtyn dárejege jetken. Qysqasy, ıt ıttigin jasaıdy. Sonyń saldarynan adamdar aıyqpas aýrýǵa shaldyǵyp, ólip ketip jatyr. Endi onymen naqty, júıeli, strategııalyq túrde kúres kerek. Jylyna munsha qarjy bólindi, oǵan mynadaı kólemde ıt óltirildi degen jalań sıfr men statıstıkaǵa súıe­ne bersek, erteń munyń betin qaıtarý qıyn bolyp qalýy bek múmkin. Sol sebepti qańǵybas ıttermen kúresti osy bastan myqtap qolǵa alǵan durys. О́ıt­keni, onyń artynda adam tur…

Erjan BAITILES.

Qyzylorda oblysy.