Qarjy pıramıdasy

Ol qalaı jasalady?

Sońǵy 20 jyl boıy «MMM», «Telemarket», «Tıbet», RDS, «Hoper-ınvest», «Smagýlov jáne K⁰» jáne t.b. kompanııalardyń qarjylyq is-áreketteri jóninde aqparat quraldarynda az aıtylyp júrgen joq. Osy jáne basqa da qarjylyq qurylym­dardyń áreket aıasyna mıllıondaǵan adamdar iligip, olardyń barlyǵy derlik mańdaı terimen tapqan aqshalarynan aıyrylǵanymen álemniń ár túkpirinde paıda bolatyn úlkendi-kishili halyqty shyǵynǵa batyratyn qarjylyq qurylymdardyń, dálirek aıtqanda, qarjylyq pıramıdalardyń áreketi azaımaı otyr. 2011 jyly elimizdiń ár jerinde irili-usaqty onshaqty qarjylyq pıramıdalar belsendi jumys jasady jáne kúırep te úlgerdi.

Ol qalaı jasalady?

Sońǵy 20 jyl boıy «MMM», «Telemarket», «Tıbet», RDS, «Hoper-ınvest», «Smagýlov jáne K⁰» jáne t.b. kompanııalardyń qarjylyq is-áreketteri jóninde aqparat quraldarynda az aıtylyp júrgen joq. Osy jáne basqa da qarjylyq qurylym­dardyń áreket aıasyna mıllıondaǵan adamdar iligip, olardyń barlyǵy derlik mańdaı terimen tapqan aqshalarynan aıyrylǵanymen álemniń ár túkpirinde paıda bolatyn úlkendi-kishili halyqty shyǵynǵa batyratyn qarjylyq qurylymdardyń, dálirek aıtqanda, qarjylyq pıramıdalardyń áreketi azaımaı otyr. 2011 jyly elimizdiń ár jerinde irili-usaqty onshaqty qarjylyq pıramıdalar belsendi jumys jasady jáne kúırep te úlgerdi.

Osy maqalanyń avtorlary Semeı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń professory Bazarbek Muqyshevtiń jetekshiligimen atalǵan másele boıynsha birneshe jyldar boıy zertteýler júrgizip, qazirgi ýaqytta «Qarjylyq pıramıdalar: ekono­mıkalyq jáne matematıkalyq taldaý» atty ǵylymı jobany aıaqtap shyqty. Atalǵan jumys bıyl oqýshylardyń respýblıkalyq ǵylymı jobalardy qorǵaý konkýrsyna qatysady.

Qarjylyq pıramıda naryqtyq qoǵamda keń taraǵan qubylys. Osy taqyryp áńgime bolǵanda Mavrodıdiń MMM-i , amerıka olıgarhy Bernard Medofftiń qarjylyq alaıaqtyǵyna baılanysty sot prosesi jáne t.b. oqıǵalar eske túsedi. Keshegi Kókshetaý qalasyndaǵy qarjylyq pıramıdanyń ma­ńaıyndaǵy dúrbeleń de áli umytyla qoıǵan joq. Degenmen, osylarǵa uqsas qarjylyq qurylymdardyń tuzaǵyna ilingen adamdardyń sany azaımaı otyr. Qarjylyq pıramıdalardyń quryly­my jáne is-áreketi áli kúnge deıin kópshilik úshin jumbaq kúıinde qalýda.

Halyqtyń ejelden aıtyp júrgen «Tegin irimshik tek qaqpanda ǵana bolady» degen danalyq sózderi, naq­ty aıtqanda, adamdar­dyń kóp bóliginiń sanasyna áser etpegeni tańda­narlyq jáıt. Osy jerde mynandaı suraq týady: nelikten mundaı qarjylyq qury­lymdar paıda bolady jáne adamdar nege olardyń qarmaǵyna ilinedi? Munyń sebebi tómengi jaǵdaılarǵa tikileı baılanysty.

Birinshiden, ókinishke oraı, halyqtyń kóp bóliginiń ekonomıkalyq saýaty syn kóter­meıdi. Ekinshiden, aqparat quraldarynda qarjylyq pıramıdalar týraly aıtylǵa­nymen, olardyń is-áreketine taldaý jasalmaıdy. Úshinshiden, osy ýaqytqa deıin «adam­dardyń eńbektenip tapqan aqshasyn aldaı otyryp ıemdenetin» qarjylyq mekemelerdiń jumysyna ǵylymı turǵydan maqsatty túrde ekonomıkalyq jáne matema­tıkalyq taldaý jasalǵan joq. Tórtinshiden, elimizde halyqtyń artyq aqshasy ornalasatyn qor rynogy áli de tolyqqandy damymaı otyr.

Eń bastysy, qarjylyq pıramıdalardyń is-áreketinen tek adamdar ǵana japa shegip qoımaıdy, sonymen qatar, sol eldiń ekono­mıkalyq jaǵdaıy da tómendeıdi. Halyqtyń memlekettegi basqa qarjylyq ınstıtýttarǵa senimi azaıady. Adamdar artyq aqshalaryn bankterge salýǵa, baǵaly qaǵazdar satyp alýǵa asyqpaıdy. Sóıtip, kez kelgen eldiń ekonomıkasynda úlken ról atqaratyn ınves­tısııa kólemi kúrt azaıyp ketedi.

Ádette qarjylyq pıramıdalar áldebir úlken paıda keltiretin jobany qarjylan­dyrý maqsatynda adamdardyń (ınvestor­lar­dyń) qolyndaǵy artyq aqshalardy jınaq­taıtyn kommersııalyq mekeme retinde tir­keledi. Kommersııalyq mekemelerge qarjy­syn quıǵan adamdar men mekeme arasynda salymshylardyń alatyn paıdasy jóninde kelisim jasalady. Eger jobanyń paıdaly­lyǵy salymshylarǵa ýáde etken paıdadan az bolsa nemese paıda joq bolsa, jańa salymshylardyń engizgen qarjysynyń bir bóligi bastapqy salymshylarǵa ýáde etken paıdany qaıtarýǵa jumasalady. Mundaı jaǵdaıda, belgili bir ýaqyt ótken soń joba bankrot bolyp jarııalanady jáne kesh kelgen salymshylar qarjylyq jaǵynan zııanǵa ushyraıdy. Tájirıbeden pıramıda kúıre­gennen keıin barlyq jınaqtalǵan aqshanyń tek 10-15%-y ǵana jobaǵa qatysýshylarǵa qaıtatynyn kórýge bolady. О́ıtkeni, jınal­ǵan aqsha tek jarnama men uıymdasty­rýshylarǵa jalaqy tóleýge jáne qarjysyn basynda quıǵan adamdardyń aqshasy men paıdasyn qaıtaryp berýge ǵana jumsalady.

Degenmen, qarjy pıramıdalarynyń qoǵam­daǵy qarjylyq qatynastarda yqpal­dy ekenin jáne olardyń alaıaqtyq is-áreketi toqtamaı otyrǵanyn baıqaı otyryp, osy fenomenniń birneshe áleýmettik-psıholo­gııalyq sebepterin ashtyq. Birinshiden, kez  kelgen kommersııalyq qarjylyq mekemeniń (banktiń, mıkrokredıttik uıymdardyń, aksııa satýshylardyń jáne t.b.) pıramıdaǵa aınalyp ketpeýi ony uıymdastyrýshy­lardyń ar-ojdanynyń tazalyǵyna tikeleı baılanysty. Ekinshiden, pıramıda qarma­ǵyna jeke adamdardyń túsip qalý yqtımal­dyǵy onyń boıyndaǵy ekonomıkalyq saýat­tylyqqa tikeleı baılanysty. Ekonomı­kalyq saýaty az adamdarda belgili dárejede qumarlyq psıhologııa bolady. Olardyń kópshiliginiń «bul qarjylyq úderiste meniń ǵana jolym bolyp qalar» dep oılaıtyny qupııa emes. Úshinshiden, qarjylyq pıramıdany uıymdastyrýshylar ádette «basty aınaldyratyn tátti» sóz sheberlerinen, jasandy «oń» qasıetteri mol sýbektilerden turady. Olar ádette «asa mádenıetti», «izgi­lik prınsıpterdi ustanýshy», «halyqqa qaltqysyz jáne jankeshtilikpen qyzmet etýshi» jáne «tyǵyryqqa tirelgen adamdardy qutqarýshy» retinde kórine alady jáne osy «qasıetteri» kómegimen adamdardy birjola ózderine tabyndyryp alady. Keı­bireýinde gıpnozdyq qasıetter de bolady. Tórtinshiden, pıramıda ıeleri árbir adamnyń psıhologııalyq erekshelikterin dóp basa otyryp, onyń ishki dúnıesindegi janyn qınaǵan máselelerin, qarjy tóńireginde qandaı qıyndyqtarǵa ushyraǵanyn dál ańǵarady. Olardyń «jemtiginiń» kópshiligin qarjylyq máselede joly bolmaǵan adamdar quraıdy.

Adamzat tarıhynda kóptegen qarjylyq pıramıdalar bolǵan. Syrt kózge olardyń qury­lymdary ártúrli bolyp kóringenimen olardyń barlyǵynyń maqsaty bireý-aq: neǵurlym adamdardyń qoldaryndaǵy aqshany alaıaqtyq joldarmen ıemdený jáne nanymdy túrde bankrotqa ushyraý.

Eń birinshi qarjylyq pıramıdany 1717 jyly Fransııada qarjyger Djon Lo qurǵan edi. Kezinde onyń is-áreketinen Fransııa halqynyń bir bóligi jáne ekonomıkasy asa úlken zardap shekti.

Sanaly adamzat kýá bolǵan álemniń ár túkpirindegi túrli-tústi jáne úlkendi-kishili qarjy pıramıdalarynyń ishindegi gúldenýdiń shyrqaý bıigine kóterilip úlgergen jáne kúıreı otyryp mıllıondaǵan adamdardyń taǵ­dyryn kúızeltken azamaty S.Mavrodı uıymdastyrǵan «MMM» AQ qarjy pıramıdasy edi. «MMM»-niń qarjylyq is-áreke­tinen ártúrli esepteýler boıynsha 10-15 mıllıon salymshy japa shekti. 50 adam ózine ózi qol jumsap ómirlerimen qoshtasty.

Adamzat tarıhyndaǵy eń iri qarjylyq pıramıdany (ǵasyr pıramıdasy) 1960 jyly amerıkalyq Bernard Medoff uıymdas­tyr­dy. Onyń 40 jyldyq qarjylyq is-áreketinen 3 mıllıon adam zardap shekti jáne 50 mıllıard dollar qarjy úshti-kúıli joq bolyp ketti.

Qarjylyq pıramıdanyń eń jańa mysaly retinde elimizdiń Kókshetaý qalasynda 2011 jyldyń sáýir aıynda paıda bolǵan jáne 20 myń adamdy taqyrǵa otyrǵyzǵan «KazRosInvestProekt» JShS (Mıllıonerler klýby) qurǵan qarjylyq pıramıdany aıtýǵa bolady. Bul pıramıda ózi ómir súrgen 3 aı ishinde adamdardan 185 mıllıon teńge jınap úlger­di. Al maýsymnyń basynda salymshylardan túsken aryzdy tekserýge kelgen qarjy polısııasy qyzmetkerleri pıramıda seıfinen 41 mıllıon teńge ǵana taýyp otyr. Qarjylyq pıramıdanyń erejesi boıynsha árbir kassaǵa ótkizgen 100 teńgeni bir aıdan soń salymshy 400 teńge kóleminde aqsha etip alýy kerek bolatyn. Munda bir aılyq paıda 300 teńge bolyp otyr. Salymshy eki aı shydasa fırmadan 1600 teńge alar edi. Al eger salymshy 12 aıdan keıin alsa ol 412 h 100 teńge alar edi. Bul aqsha 1 677 721 600 teńge! Bir jylda 100 teńgeniń 16 777 216 ese kóbeıýi, árıne, aqylǵa syımaıdy. Ekonomısterdiń paıymdaýynsha, salymshyǵa ınflıasııa mólsherinen artyq paıyzdaǵy paıdany ýáde etken qarjylyq meke­meniń pıramıdaǵa aınalyp ketý yqtı­maldyǵy árqashan joǵary.

Qazirgi ýaqytta qarjylyq pıramıdalar ishki mazmunyn saqtaı otyryp, syrtqy túr­leri ózgerý ústinde. Burynǵy pıramıdalarda adamdardan aqshalaryn jalǵan joba men túsiniksiz qorlarǵa quıý usynylsa, búgingi kúni halyqty gúl ósirý, jalǵan zaýyttar jáne ken oryndaryn damytý, jáne t.b. psev­domaterıaldyq qundylyqtardy jasaýǵa sha­qy­rady. Gúl ósirý qýlyǵyn taldaı keteıik. Aldymen adamdarǵa «gúl ósiretin kompanııa» tusaýkeser jasaıdy. Kompanııany uıymdas­tyrýshylar ǵalymdardyń kóptegen aýrýlardan qulan taza jazylyp ketýge kómektesetin biregeı gúl tuqymyn jasap shyqqanyn habarlaıdy. Sonymen qatar, mundaı gúlder birinshiden, óte az, ekinshiden, asa qymbat ekenin aıtady. Tusaýkeserge qatysýshylarǵa osyndaı gúldi úı jaǵdaıynda ósirip, úlken paıdaǵa kenelýge bolatynyn aıta ketedi. Ol úshin árbir adam fırmadan $500-ǵa gúl tuqymynyń bir danasyn satyp alýy kerek jáne ony úsh aı ósirip alyp kelse, fırma odan $1000-ǵa satyp alady. Sóıtip, basynda shamaly adamdar gúldi ósirip alyp keledi de, árbir gúlge $1000 aqsha alady. Ǵajaıyp gúl týraly aqparat lezde qalaǵa tarap ketedi de, gúldiń tuqymyn $500-dan satyp alýshylar­dyń uzyn kezegi fırma keńsesiniń aldynda paıda bolady. Árıne, fırma eń basynda gúl ósirip alyp kelgen adamdarǵa óz aqsha­larynan nemese keıinirek kelip gúl tuqy­myn satyp alǵandar esebinen tólegeni túsi­nikti. Al gúl tuqymyn jańadan satyp alý­shy­lardyń sońǵy legi azaıa bastaǵan kezde fırma kassasyna jınalǵan aqshamen qosa uıymdastyrýshylar da joǵalyp ketedi.

Jalpy, qarjylyq pıramıdadaǵy utys mólsheri shyǵynǵa ushyraǵan salymshylar sany men olardyń utylys mólsherine tike­leı baılanysty. Pıramıdada bir ǵana qatal zań bar: bir toptyń qaltasyndaǵy aqshany alyp ekinshi toptyń qaltasyna salý. Basqa jaqtan pıramıdaǵa eshqandaı qarjy túspeıdi.

Kóptegen elderde, sonymen qatar, Qazaq­stan­da da joǵaryda baıandalǵan ádispen qury­latyn qarjylyq fırmalar men kompa­nııalardyń is-áreketi alaıaqtyq retinde tanylyp, zańmen qýdalanady. Degenmen, úlkendi-kishili qarjylyq pıramıdalardyń biri kúırep jatsa, ekinshisi paıda bolyp jatady. О́ıtkeni, túrli ıgi isterdi maqsat etip kún saıyn qurylyp jatqan ondaǵan qarjylyq fırmalar men kompanııalardyń alǵashqy qadamdarynan alaıaqtyqtyń nyshanyn tabý memlekettik qarjylyq qadaǵalaý qurylym­dary úshin óte kúrdeli jumys bolyp tabylady. Demek, qarjylyq pıramıdany taný, onyń jumysynyń ádis-tásilderin naqty bilý jáne ony basqa qarjylyq qurylymdardan aıyra alý máselesin jeke adamdardyń ózderi ǵana sheshýi kerek.

Barlyq qarjylyq pıramıdalardy ekige bólýge bolady: kóp deńgeıli jáne Ponzı shemasy.

Aldymen kóp deńgeıli qarjylyq pıramıdany qarastyryp kóreıik. Bul shemada árbir jańa adam (ony shartty túrde A dep belgileıik) aldymen pıramıdaǵa kirý jarnasyn tóleıdi. Osy jarnanyń bir bóligi ony pıramıdaǵa alyp kelgen adamnyń shotyna (ony shartty túrde V dep belgileıik) túsedi, ekinshi bóligi V-ny kezinde alyp kelgen S-nyń shotyna aýady jáne osy úderis deń­geıler bitkenshe sozyla beredi. Jarna tóle­gen soń A eki nemese odan da kóp adamdardy qarjylyq pıramıdaǵa tartýy kerek. Olar­dyń engizgen jarnasynyń bir bóligi endi A-nyń shotyna túsedi.

Qarjylyq pıramıdanyń bir túrine jatatyn Ponzı shemasy qandaı? Bul pıramıdany 1920 jyly amerıkalyq Charlz Ponzı qurǵan edi. Bul shema boıynsha pıramıda uıymdastyrýshy óziniń mekemesiniń shotyna adamdardyń aqsha salýyn jáne az ýaqyt ishinde osy aqshalardy úlken paıdasymen ıelerine qaıtaryp beretinin jarııalaıdy. Dálirek aıtqanda, salymshynyń 100$ aqsha­sy bir aıdan keıin 50%-ǵa (150$), eki aı shydasa sońǵy aqsha mólsheri taǵy 50%-ǵa (150$ + 0,5 h 150$ =225 $) artady. Bul shema boıynsha jarna tólegen salymshylar jańa múshe­lerdi izdemeıdi, tek aqsha alatyn kúndi tosady. Ponzı shemasyna qatysqan árbir salymshy ózi ótkizgen aqshadan kóp aqsha alýdy ǵana oılady. Al uıymdastyrýshy salymshy­lardyń pıramıda shotyna ótkizgen aqsha­synyń kóp bóligin ıemdenip qalýǵa tyrys­ty. Osylaısha bir jyldaı ómir súrgen Ponzıdiń qarjylyq mekemesiniń salymshy­larynyń legi azaıa bastaǵan kezde onyń qol astynda jumys istegen burynǵy qyzmetker «Boston post» gazetine onyń qarjylyq is-áreketiniń naqty maqsatyn sýrettep berdi. Gazetti oqyǵan salymshylar óz aqshalaryn tezirek qaıtaryp alý úshin Ponzı mekeme­siniń kassasyna lap qoıdy. Shottaǵy aqsha salymshylardyń shamaly bóliginiń qarjy­syn qaıtarýǵa ǵana jetti. Al Ponzı bolsa temir torǵa qamaldy.

Keıbir qarjy mekemeleriniń qarjy pıramıdasyna aınalý evolıýsııasyn zertteı oty­ryp olardyń eki tobyn anyqtadyq. Birin­shi top birden qarjy pıramıdasynyń prınsıpteri boıynsha qurylady. Mysalǵa «MMM» AQ, 2011 jyly sáýir aıynda Kókshetaý qalasynda paıda bolǵan «KazRos­InvestProekt» JShS (Mıllıonerler klýby) jáne t.b. qarjylyq mekemeler jatady. Ekinshi topqa jatatyn qarjy ınstıtýttary ózderiniń jumysy barysynda, ondaǵy keı­bir basshylyqtaǵy adamdardyń sýbektıvtik is-áreketi negizinde birtindep qarjy pıramıdasyna aınalady. Basynda olar memlekettik zań aıasynda jumys isteıtin kompanııalar, qarjylyq qurylymdar túrinde bolady. Mysal retinde atyshýly Valıýt-Tranzıt bankti ataýǵa bolady. Úleskerlerdi taqyrǵa otyr­ǵyzǵan keıbir úı qurylysymen aınalysqan kompanııalar da ekinshi topqa mysal bola alady.

Bul maqala qarjylyq pıramıdanyń damý jáne kúıreý úderisin matematıkalyq já­ne kompıýterlik modelder kómegimen beıneleı otyryp, zańdy túrde tirkelip, jumy­syn bastaǵan qarjylyq qurylymdardyń qandaı jaǵdaılarda «qarjylyq pıramı­daǵa» aınalatynyn jáne jalǵan qarjylyq is-áreketpen shuǵyldanatyn qarjy qury­­lym­darynyń eldiń ekonomıkasy men ha­­lyqqa tıgizetin materıaldyq jáne moral­­dyq zııanyn ashyp kórsetý maqsatyn kózdeıdi.

Aıdana QARATAEVA, Nazgúl MURATQYZY, Shákárim atyndaǵy oblystyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan mekteptiń oqýshylary.

Semeı.